ვინფრიდ ბოედერი და ცირა ბარბაქაძე (დიალოგი, 2002 წელი, ”ჩვენი მწერლობა”)


barbakadzeდამაინტერესა, ქართველებისათვის რას ნიშნავდა ქართული“
(2002 წელი, გაზეთი ”ჩვენი მწერლობა”)
თანამედროვე უცხოელ ქართველოლოგთა შორის გამორჩეულია ცნობილი გერმანელი მეცნიერი, ქალაქ ოლდენბურგის უნივერსიტეტის პროფესორი ვინფრიდ ბოედერი.
ახლახან ვინფრიდ ბოედერს 65 წელი შეუსრულდა, აქედან თითქმის ორმოცი წელი მეცნიერი ქართულ-ქართველურ ენობრივ სინამდვილეს იკვლევს, რისი შედეგიც არის არაერთი გამოკვლევა ქართველური ენების სტრუქტურისა და ისტორიის მნიშვნელოვან საკითხებზე.
1974 წლის გაზაფხულზე ვინფრიდ ბოედერი პირველად ჩამოვიდა საქართველოში და აქ სექტემბრამდე დარჩა. მისი მასწავლებლები იყვნენ ძველ ქართულში – ივანე იმნაიშვილი, მეგრულში – ტოგო გუდავა, სვანურში – ალექსანდრე ონიანი, კონსულტაციებს უწევდნენ აკაკი შანიძე და ალექსანდრე ღლონტი. გერმანიის სამეცნიერო კავშირის (DFG) დახმარებით, ვინფრიდ ბოედერი ყოველ ორ წელიწადში ერთხელ რამდენიმე კვირით ჩამოდის საქართველოში, სადაც იგი ამ ხნის მანძილზე შინაურ კაცად, სასურველ სტუმრად იქცა საქართველოს ყოველ კუთხეში, რომლებიც მან ფეხით შემოიარა – კახეთი, თუშეთი, ხევსურეთი, სამტრედია (მისი პირველი მასწავლებლის ნიკოლოზ ჯანელიძის „მამულეთი“), ქუთაისი, შავი ზღვის სანაპირო…
ვინფრიდ ბოედერს ქართულის შესახებ არაერთი შრომა აქვს გამოქვეყნებული საქართველოსა და უცხოეთის სოლიდურ ჟურნალებში. მათგან შეიძლება გამოიყოს გამოკვლევა ქართული ზმნის ქცევის შესახებ (1969), ძველი ქართული ანბანის ანალიზი (1975), „მაქვს“ და „მყავს“ ქართველურ ენებში (1980), ქართველი ბერები ათონის მთაზე და ქართული სამწერლო ენის ისტორია (1983), „და“ -ს ხმარების ზოგიერთი თავისებურება ძველ ქართულ სალიტერატურო ენაში (1983), ქართველური ენების წოდებითის შესახებ (1985), ქართული და მონათესავე ენები ევროპის საზღვართან (1987), ხევსურული ანდაზების სტრუქტურისა და ინტერპრეტაციისათვის (1991), შენიშვნები მრავლობითის -ეთ სუფიქსის შესახებ ძველ ქართულში (1992) და სხვა.
განსაკუთრებული მნიშვნელობისაა ვინფრიდ ბოედერის ის გამოკვლევები, რომლებიც ემსახურება ქართული ენისა და მწიგნობრობის მოაზრებას ზოგად კულტუროლოგიურ ასპექტში. უცხოელი მკვლევრის თვალი საინტერესოდ წარმოგვიდგენს ეროვნული თვითცნობიერების, ქრისტიანული კულტურისა და ენობრივი თვითგანსაზღვრის ურთიერთმიმართების პრობლემურ საკითხებს. ამ თვალსაზრისით აღსანიშნავია მისი გამოკვლევები: იდენტიტეტი და უნივერსალიტეტი (1994), ენა და ვინაობა ქართველთა ისტორიაში (1997) და სხვა.
ვინფრიდ ბოედერი ნაყოფიერი მთარგმენობითი მოღვაწეობითაც გამოირჩევა. 1969 წელს მან ჰამბურგში გამოსცა გერმანული თარგმანი გიორგი კლიმოვის მონოგრაფიისა „კავკასიური ენები“, კომენტარებითურთ, ხოლო 1982 წელს გამოაქვეყნა გერმანული თარგმანი თამაზ გამყრელიძისა და გივი მაჭავარიანის მონოგრაფიისა „სონანტთა სისტემა და აბლაუტი ქართველურ ენებში“.
ვინფრედ ბოეფერი წლების განმავლობაში ასწავლის ქართულ ენას დაინტერესებულ სტუდენტებსა და მეცნიერებს.
ამჟამად „პენსიონერი“ ვინფრიდ ბოედერი თბილისის სტუმარია. მისი მასპინძელია აკადემიკოს გურამ თოფურიას ოჯახი, რომლის შესახებაც ინტერვიუს დროს ბატონი ვინფრიდი იტყვის: მათი წყალობით საქართველოში მე ნამდვილ სამოთხეში ვცხოვრობ.
– ბატონო ვინფრიდ, როდის და როგორ დაინტერესდით ქართული ენით?
– ეს დიდი ისტორიაა… დაიწყო იმ დროს, როდესაც ვმუშაობდი საკანდიდატო დისერტაციაზე „საშუალი გვარი ჰომეროსის ენაში“, 1961 წელს წავიკითხე გერჰარდტ დეეტერსის მონოგრაფია ქართული ზმნის შესახებ. პირველი ინტერესი ქართული ენისა სწორედ მაშინ აღმეძრა.
– ე.ი ქართული საშუალი გვარიდან დაიწყო ყველაფერი?
– (იცინის)… შეიძლება, ყოველ შემთხვევაში, გარკვეული დროის შემდეგ დამავიწყდა ეს ყველაფერი, მაგრამ როდესაც გადავედი ჰამბურგში, სადოქტორო დისერტაციაზე მუშაობისას, რომელიც ლათინური სინტაქსის გენერატიულ თეორიას ეხებოდა, უკვე მაინტერესებდა ზოგადად ენათა ტიპოლოგია და მინდოდა მესწავლა რომელიმე არაინდოევროპული ენა, ამ მიზნით შევედი აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტში, სადაც პროფესორი ბერთოლდ შპულერი ზოგჯერ ქართულის კურსსაც კითხულობდა, თუმცა ძირითადად არაბულის სპეციალისტი გახლდათ.
ამ დროს ჰამბურგში ჩამოვიდა ქართველი ემიგრანტი, ყოფილი სამხედრო ტყვე, ნიკოლოზ ჯანელიძე, მან შპულერს თავისი სამსახური შესთავაზა ქართული ენის სწალების საქმეში. უნივერსიტეტში ხელსაყრელი მომენტი ხელიდან არ გაუშვეს და ნიკოლოზ ჯანელიძეს საშუალება მიეცა, ქართული ენა ესწავლებინა მსურველთათვის. მე, რა თქმა უნდა, მსურველთა სიაში აღმოვჩნდი.
– ერთ-ერთ პირად წერილში თქვენ წერთ: „დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში მცხოვრებთ, კავკასიური ენების გრამატიკოსთა უმრავლესობას, არ ჰყავთ მასწავლებლები. მე ბედმა გამიღიმა, ჰამბურგის უნივერსიტეტში გავიცანი ნიკოლოზ ჯანელიძე, რომელიც ასწავლიდა ქართულს. იგი წარმოშობით სამტრედიელია. მივმართე დახმარებისათვის. დიდი თანადგომა აღმომიჩინა, ჩემთვის საინტერესო კითხვებს პასუხი გასცა და ჩემი შემდგომი კვლევის მიმართულებაზე, შეიძლება ითქვას, დიდი ზეგავლენა მოახდინა“…

¬_ ბატონო ვინფრიდ, რამდენჯერმე შევესწარი, როდესაც ნიკოლოზ ჯანელიძეზე საუბრობდით, თქვენი ხმის ტემბრი და სახის გამომეტყველება ისეთი იდუმალი ნათლით იმოსებოდა… ასე მხოლოდ უახლოეს და საყვარელ ადამიანებზე საუბრობენ, ვფიქრობ, ბევრი საინტერესო მოგონება გაკავშირებთ.
– ჩემთვის ბატონი ნიკოლოზი დაუვიწყარი მასწავლებელია. ყოველთვის ვამბობ, ის არც პროფესორი ყოფილა, არც მეცნიერული პრეტენზიები ჰქონდა, მაგრამ ცხოვრებაში ეს ყოველთვის არ არის მთავარი. იგი თავისი ქვეყნის ნამდვილი პატრიოტი გახლდათ, გამუდმებულად ენატრებოდა თავისი ქვეყანა და ხალხი და ამ სიყვარულს იმით გამოხატავდა, რომ ბევრ გერმანელს შესაწავლა ქართული ენა, ყოველთვის იდეებით იყო სავსე – გერმანულ სკოლებში შედიოდა და ქართულ ზღაპრებს ასწავლიდა ბავშვებს, მართავდა გამოფენებს, სამზარეულოს წიგნიც კი გამოსცა… მისი პიროვნების გავლენით მე შევიყვარე ქართული ენა.
– დეეტერსმა მეცნიერული ინტერესი გაგიღვიძათ და ჯანელიძემ შეგაყვარათ ქართული, ასე იყო არა?
– დიახ, დიახ, ბევრი დეტალი მითხრა, რაც მაინტერესებდა ქართულის შესახებ, ამავე დროს მიამბობდა საქართველოზე. იგი თავის დროზე სწავლობდა გორის პედაგოგიურ ინსტიტუტში, სადაც მისი მასწავლებელი იყო პროფესორი ალექსანდრე ღლონტი. მათ ხშირი მიწერ-მოწერა ჰქონდათ.
– სხვათა შორის, ბატონო ვინფრიდ, მე ბატონი ალექსანდრე ღლონტის სტუდენტი ვიყავი. ბევრი რამისთვის მადლობელი ვარ მისი და იმისთვისაც, რომ პირველად ბატონმა ალექსანდრემ მიამბო თქვენ შესახებ. მახსოვს, სპეციალური ლექცია მიუძღვნა – გაგვაცნო თქვენი ქართველოლოგიური ინტერესები და გვესაუბრა თქვენს ნაშრომებზე… ეს ყველაფერი ალბათ სწორედ იმ მიმოწერიდან გამომდინარეობდა, თქვენ რო ახსენეთ.
– მართლა? ძალიან სასიამოვნოა… ყოველ შემთხვევაში, ამ მიწერ-მოწერით დაიწყო ჩემი უფრო მჭიდრო კონტაქტი საქართველოსთან. თბილისში გამოვგზავნე ჩემი პირველი სტატია ქართული ზმნის ქცევის შესახებ, რომელიც გაასწორა ბატონმა ალექსანდრე ღლონტმა, გამომიგზავნა ჩემთვის საჭირო ლიტერატურა… ამ გზით დავუკავშირი და გავიცანი აკადემიკოსი აკაკი შანიძე.
– როდესაც გხვდებოდათ, გერმანულად მღეროდა თურმა აკაკი შანიძე, – ბატონი ზურაბ სარჯველაძისაგან გამიგია…
– (იცინის) ნამდვილად… სტუდენტობის დროს ბატონი აკაკი პეტერბურგიდან რამდენიმე თვით კენიგსბერგში იმყოფებოდა, სადაც ღრმად შეისწავლა გერმანული ენა.
– რომელ სიმღერას მღეროდა?
– კარგად აღარ მახსოვს… მგონი, ეს იყო სტუდენტების სიმღერა.
– ბატონო ვინფრიდ, 1974 წელს პირველად ჩამობრძანდით საქართველოში. იყო რაიმე სხვაობა წარმოსახულ საქართველოსა და რეალურ საქართველოს შორის?
– ყველაფერი ძალიან სასიამოვნო იყო…
– გულწრფელად?
– მთლად ყველაფერი არა, რა თქმა უნდა. მაშინ სასტუმრო „ივერიაში“ ვცხოვრობდი და შენობიდან რომ გამოვდიოდი, სულ ვხედავდი, რომ უკან კაცი მომდევდა. ძალიან შეწუხებული ვიყავი და ვურეკავდი ჩემს მეგობრებს, დახმარებოდნენ „იმ კაცს“ თავისი სამუშაოს შესრულებაში.
– სხვათა შორის, გამახსენდა, ამასწინათ, „ენათმეცნიერების საკითხებში“ (#2, 2002 წ.), დაიბეჭდა თქვენდამი გამოგზავნილი აკაკი შანიძის წერილები. იქ ერთ-ერთ წერილში ამოვიკითხე, რომ აკაკი შანიძეს დაჭირვებია ლექსიკონისთვის ახლად ნათარგმნი გერმანული ბიბლია, ამასთან დაკავშირებით გწერთ: „… მე ვსთხოვე შარშან პროფესორ Assfalg – ს (Munchen), რომ გამოეგზავნა ჩემთვის ახლად ნათარგმნი ბიბლია. მან პატივი დამდო და გამომიგზავნა, მაგრამ წიგნმა ჩემამდე ვერ მოაღწია. აქ ჰგონიათ, რომ მე ბიბლია სალოცავად მინდა და არა სამეცნიერო მუშაობისთვის – ლექსიკონის შესადგენად.
ამიტომ, როცა თქვენ ამ შემოდგომაზე აქეთ იზამთ პირს, უმორჩილესად გთხოვთ, თან წამოიღოდ die Sog. ძალიან დაგიმადლებთ, შეიძლებოდა ფოსტითაც გამოგეგზავნათ თუ ზედ დააწერდით ჩემს სახელსა და გვარს, მაგრამ დარწმუნებული არა ვარ, რომ მივიღებ“.
ასე რომ, თქვენი „დაწუნებული რეჟიმით“ ვერც ქართველები ხეირობდნენ.
ბატონო ვინფრიდ, იქნებ თქვენს ქართველ მეგობრებზე გვესაუბროთ?
– მეგობრებზე? რა ვთქვა… ძნელია (როგორც შევატყვე, ბ-ნ ვინფრიდს ძალიან უჭირს საყვარელ ადამიანებზე ხმამაღლა საუბარი _ ც.ბ.). საქართველოში ბევრი სასიამოვნო ადამიანი გავიცანი, ზოგთან მხოლოდ სამეცნიერო ურთიერთობა მაკავშირებს, ზოგი – ნამდვილი მეგობარია. ძალიან ბედნიერი ვარ, რომ ზურაბ სარჯველაძესა და ალექსანდრე ონიანთან მიწევს მუშაობა, ბატონი გურამ თოფურია ჩემი მასპინძელია და მისი ოჯახის სტუმართმოყვარეობის გამო საქართველოში ვცხოვრობ, როგორც ნამდვილ სამოთხეში. ამავე დროს მისი დიდი ბიბლიოთეკაც ჩემთვის მეორე სამოთხეა.
ძნელია ნამდვილ მეგობრებზე საუბარი… ეს ნიშნავს,რომ არც ჩემი სამსახური, არც ჩემი მეცნიერება და არც განსხვავება ქართველებსა და გერმანელებს შორის არ თამაშობს განსაკუთრებულ როლს ნამდვილ მეგობრობაში… ეს ადამიანური დონეა…
– და ალბათ უნივერსალური დონეც, აქ დაძლეულია კულტურათა კონფლიქტი და განსხვავება ერებს შორის, როგორც ნამდვილ სიყვარულში საზოგადოდ.
– ერთადერთი განსხვავება ქართველ და გერმანელ მეგობრებს შორის ის არის, რომ ჩემი ქართველი მეგობრები ადვილად და ხშირად ვერ ჩამოდიან ჩემთან, როგორც საჭიროა.
– მაგრამ ვიცი, რომ თქვენი მიწვევით ჩამოდიან „კავკასიური ენობრივი პრობლემების“ სიმპოზიუმებზე. რას გვეტყვით ამ სიმპოზიუმების შესახებ?
– ცნობილმა გერმანელმა მკვლევარმა კარლ ჰორსტ შმიდტმა ევროპაში (ბონის უნივერსიტეტში) საფუძველი ჩაუყარა სიმპოზიუმებს „კავკასიური ენობრივი პრობლემები“. 1985 წლიდან მან ხუთი ასეთი შეკრება ჩაატარა. სიმპოზიუმებს ესწრებიან ქართულ-კავკასიურ ენათა ამა თუ იმ პრობლემაზე მომუშავე მეცნიერები ევროპის სხვადასხვა ქვეყნიდან და ცხადია ქართველი მკვლევარებიც. პროფესორ შმიდტის პენსიაზე გასვლის შემდეგ ჩვენ შევთანხმდით და ამ სიმპოზიუმებს მე ვხელმძრვანელობ. ოლდენბურგში ჩატარდა VI კონფერენცია, რომელიც მიეძღვნა სვანურის პრობლემებს (1995), VII – ხევსურულს (1997), VIII – მეგრულ-ლაზურს (1999), IX – თუშურს (2001). სიმპოზიუმების მიზანი ის იყო, რომ კავკასიელი სტუმარი ჩამოსულიყო. იმ წლებში, რომ ქართველები ჩამოდიოდნენ, ჩემი მონდომებით ხდებოდა, რადგან მე მიჭირს რუსული ენა, ქართველი მეცნიერი მერჩია, ამიტომ მოველაპარაკე ორგანიზატორებს, რომლებიც აფინანსებდნენ სიმპოზიუმს, და ვიწვევდი ქართველებს. სიმპოზიუმზე მთავარი თემა შეირჩეოდა სტუმრის მიხედვით (თუშური, სვანური, ლაზური…) დანარჩენები იყო ჩვეულებრივი გამოკვლევები კავკასიურ ენობრივ პრობლემებთან დაკავშირებით. ახლა ვაპირებ წაკითხული მოხსენებების გამოქვეყნებას.
– შემდეგი სიმპოზიუმი როდის შედგება და რა იქნება შემდეგი თემა?
– თქვენ დაგავიწყდათ, მე პენსიაზე გავედი! ამ სიმპოზიუმებს ალბათ სხვა გააგრძელებს სხვა ქალაქში.
– ბატონო ვინფრიდ, ძალიან დამაინტერესა თქვენმა გამოკვლევებმა: „იდენტიტეტი და უნივერსალიტეტი“ და „ენა და ვინაობა ქართველთა ისტორიაში“. ქართველებისთვის ალბათ ძალიან მნიშვნელოვანია უცხოელის თვალით დანახული ეს პრობლემა. იქნებ გვესაუბროთ ამის შესახებაც?
– საერთოდ, და ეს არის საერთაშორისო მოვლენა, ენის ისტორია ნიშნავს ენის ფორმების ისტორიულ ახსნას, გამოკვლევას. მე დამაინტერესა, ქართველისათვის რას ნიშნავდა ქართული. რა თქმა უნდა დედაენა არის ბუნებრივი მოვლენა და მასზე არავინ ფიქრობს, ვიდრე პრობლემა არ იჩენს თავს. ქართულ სინამდვილეში სხვადასხვა საუკუნეში ენას სხვადასხვა ფენისთვის განსხვავებული მნიშვნელობა ჰქონდა, თუმცა ამის გამოკვლევა ძალიან ძნელია, რადგან შუასაუკუნეთა ტექსტებში ამაზე პირდაპირ არ ლაპარაკობენ. მაგრამ მაინც მოიძებნება ზოგიერთი საინტერესო შენიშვნა ძველქართულ ტექსტებში.
ასეთია გიორგი მერჩულეს „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებიდან“ შემდეგი დეტალი: “ქართლად ფრიადი ქუეყანაი აღირაცხების, რომელსაცა შინა ქართულითა ენითა ჟამნი შეიწირვის და ლოცვაი ყოველი აღესრულების“. რას ნიშნავს ეს? ეს ნიშნავს, რომ ქართულ ენას უკვე პრობლემა გაუჩნდა, სხვა შემთხვევაში ენაზე ლაპარაკს არ დაიწყებდნენ ქართველები. მაშასადამე, ენა ქართული სახელმწიფოებრიობის მნიშვნელოვანი ნიშანი იყო.
შემდეგ მთაწმინდელთა ტექსტებში არის ასეთი ადგილები; მაგალითად: საქართველოს მეფემ მიწერა ბერებს: ჩვენ გვინდა ბევრი ქართული წიგნი გვქონდეს. რისთვის უნდოდათ? ადმინისტრაციისთვის არ იყო საჭირო. ეტყობა, მეფეებმა შექმნეს საქართველოს სამეფო, როგორც სახელმწიფო, მათთვის მნიშვნელოვანი გახდა ენა. არა მხოლოდ ის ფაქტი, რომ ქართულად ლაპარაკობდნენ, არამედ წიგნი გახდა საჭირო, ვინაიდან წიგნს უფრო დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ამ კულტურულ სამყაროში.
გასაოცარია ბერების მოღვაწეობა, რომლებიც უცხოეთში ცხოვრობდნენ, ჩაკეტილ სამყაროში და ქართულად წიგნებს ჰქმნიდნენ. როგორც ჩანს, უცხო ქვეყანაში მშობლიური ენის ძალა უფრო მეტად მოქმედებს.
მე შევაგროვე ბევრი მასალა, საიდანაც ჩანს, თუ რას ფიქრობდნენ ქართველები თავის ენაზე. შევისწავლე XVII საუკუნეში ქართულად თარგმნილი წიგნები. მათ არა მხოლოდ პრაქტიკული დანიშნულება ჰქონდათ (მაგ. მედიცინის წიგნი), არამედ ქართველები დაინტერესებული იყვნენ ქართულ ენაზე წიგნების არსებობით, რადგან წიგნი მაინც განათლებისთვისაა დანიშნული.
მაქვს პროექტი, დავწერო წიგნი, რომელშიც თავს მოიყრის ყველაფერი, რაც ვიცი ქართველთა ენობრივი თვითშეგნების შესახებ.
– როგორ წარმოგიდგენიათ ქართული ენობრივი კულტურა იმ კულტურებს შორის, რომლებსაც იკვლევთ?
– ქართველებმა თავისი ისტორიის განმავლობაში ბევრი სხვადასხვა კულტურა შეითვისეს – ბერძნული კულტურა, აღმოსავლური კულტურა… ეს არის ქართული კულტურის თვისება.
– თავისიც ხომ ჰქონდათ რაღაც…
– თავისი, რა თქმა უნდა, მაგრამ ეს ყველგან ევროპაში ასეა. მაგალითად: გერმანული კულტურა რა არის? გერმანულმა კულტურამ შეითვისა – რომაული, ლათინური, ფრანგული სამყაროს კულტურები, „სუფთა“ ყოველთვის უინტერესოა. მთავარია ინტეგრაციის პროცესი…
– განსხვავებულია თქვენთვის ცნებები: „სუფთა“ და „ინდივიდუალური“?
– ინდივიდუალირიც არის სხვადასხვა კულტურის ნაერთი, მხოლოდ განსაკუთრებული ნაერთი. რა თქმა უნდა, არსებობს ქართული ტრადიცია, ქართული მწერლობა, ეს ყოველთვის მთავარი ფაქტორია, თქვენი ტრადიცია, მაგრამ…
– მაგრამ ტრადიციაც მაინც „სუფთა“ არ არის?
– „სუფთა“ არასოდეს არაფერი არ არის კულტურებში, არც არსებობს.
– ბატონო ვინფრიდ, 1999 წელს თქვენ იმოგზაურეთ სვანეთში, მივლინების დროს განუწყვეტლივ სწავლობდით თქვენთვის საინტერესო ენობრივ მოვლენებს. რას იკვლევდით?
– სხვა საგნების გარდა სვანურში მაინტერესებდა სხვათა სიტყვის ნაწილაკების ხმარება და გამოვიდა, რომ დღევანდელი მეტყველება უკვე განსხვავდება ოციანსა თუ ოცდაათიან წლებში ჩაწერილი ტექსტებისაგან სალიტერატურო ქართულის გავლენით… სვანურში ვმუშაობდი ბატონი ალექსანდრე ონიანის დახმარებით, აქ უფრო რთულადაა საქმე, ვიდრე ქართულში, თუმცა ქართულშიც აღმოჩნდა სირთულეები, რაც ჯერჯერობით აღწერით გრამატიკებში არ გაუანალიზებიათ. აი, ასეთი წინადადება ნოდარ დუმბაძესთან: „ვინა ვარო, – არ თქვა?“ ე.ი ეს ო არ არის ნამდვილი სხვათა სიტყვის გადაცემა. „ვარ“ კი არის, მაგრამ შერეული გადაცემაა, ეს ძალიან საინტერესო თეორიული საკითხია. ქართველოლოგიაში ჩემი კვლევის საფუძველი არის ყოველთვის თქვენი ძალიან მდიდარი და მნიშვნელოვანი ნაშრომები, როგორებიცაა ბატონი აკაკი შანიძის „ქართული ენის გრამატიკის საფუძვლები“, ან ლეო კვაჭაძის ძალიან სასარგებლო წიგნი ქათულ სინტაქსზე და ა.შ.
ჩემი ძირითადი ინტერესია ქართველურ ენათა საერთო განვითარება ტიპოლოგიური თვალსაზრისით.
– თქვენ სისტემატიურად ბეჭდავთ ევროპულ და ამერიკულ ჟურნალებსა და კრებულებში რეცენზიებს საქართველოში გამოსული ენათმეცნიერული ლიტერატურის შესახებ. 80-იანი წლების „ბედი ქართლისას“ ნომრებში მიგყავდათ რუბრიკა „წიგნები საქართველოდან“ (ენათმეცნიერება). ამჟამად როგორ არის „ბედი ქართლისას“ ბედი?
– ამჟამად ცუდად, ყოველ შემთხვევაში, ასე ვიცი. მოგეხსენებათ, რომ „ბედი ქართლისა“ კალისტრატე სალიას საკუთარი მოღვაწეობის შედეგია, მისი გარდაცვალების შემდეგ შეიქმნა სხვა ჟურნალი – ქართული ენისა და კავკასიური ენების მიმომხილველი თუ ძიებანი, რამდენიმე ნომერი ნამდვილად გამოვიდა, „ბედი ქართლისას“ ნაცვლად. ბოლო ხუთი წელია აღარაფერი გამოსულა. არ ვიცით, რატომ, შეიძლება გამომცემელი გიორგი შარაშიძეა შეუძლოდ. გიორგი შარაშიძე ენათმეცნიერი გახლავთ, მრავალი საინტერესო წიგნის ავტორი ქართულ მითოლოგიაზე. საერთოდ, უბიხური ენის სპეციალისტია. არ ვიცი, შეიძლება ერთ მშვენიერ დღეს კიდევ გამოიცეს, მაგრამ სისტემატიურად გამოდის ჟურნალი „გეორგიკა“, ქალაქ კონსტანსში; ჟურნალის რედკოლეგია გერმანულ-ქართულია ან ქართულ-გერმანული, როგორც გნებავთ, ერთი სიტყვით, საერთო პროექტია. დღემდე მისი მთავარი რედაქტორია გერმანელი ქართველოლოგი ჰაინც ფენრიხი, რომელიც იენის უნივერისიტეტის პროფესორია.
– რას გვეტყვით ქართველოლოგიურ სკოლებსა და მის მომავალზე?
– ქართველოლოგიური სკოლა გერმანიაში ტრადიცია უფროა, ვიდრე სკოლა. ჩვენთან, და საერთოდ ევროპაში, ორი კათედრაა, სადაც საერთოდ სისტემის მიხედვით ისწავლება კავკასიური ენები – ეს არის, რამდენადაც ვიცი, იენა და ლონდონი; ქართველოლოგია და კავკასიოლოგია ზოგადად, ბოლო ათწლეულების მანძილზე სახიფათო სიტუაციაშია, რადგან რეგულარული კათედრები არ არსებობს, ყველაფერი დამოკიდებულია იმაზე, თუ ვის დააინტერესებს ეს ენები. საერთოდ, ესენი არიან ინდოევროპეისტები და ზოგადი ენათმეცნიერების სპეციალისტები. მაგალითად, ბრწყინვალე ენათმეცნიერი ჰანს ფოგტი, ნორვეგიაში, რომანისტი გახლდათ, ჰუგო შუხარტი, რომელიც ალბათ მეტ-ნაკლებად ცნობილია საქართველოში, ასევე რომანისტი იყო, გერჰარდტ დეეტერსი, ერთ-ერთი დიდი კავკასიოლოგი, შედარებითი ენათმეცნიერების პროფესორი გახლდათ ბონში. მაგრამ მე ოპტიმისტი ვარ და მჯერა, რომ ყოველთვის იყვნენ და იქნებიან მეცნიერები, რომლებსაც დააინტერესებთ ქართული ენა, როგორც განსაკუთრებული სტრუქტურისა და კულტურის წარმომადგენელი. იმედი მაქვს, ზოგადი ენათმეცნიერების სპეციალისტებს დააინტერესებთ ეს ენა, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი არაინდოევპორული ენა, ენათმეცნიერებაში კარგად რომ არის აღწერილი.
– ერთ-ერთ ადრინდელ წერილში წერთ: „პენსიაზე გასვლის შემდეგ მინდა განვახორციელო ჩემი ძველთაძველი ოცნება, დავწერო ქართველურ ენათა შედარებით სინტაქსზე, რომლის მასალების შეკრება საქართველოში ჩემი პირველი ვიზიტის დროს 1974 წელს დავიწყე, საცხოვრებლად ოლდენბურგში დავრჩები, მას არ მივატოვებ“.
შეიცვალა რამე პენსიაზე გასვლისას? როგორი იქნება თქვენი ცხოვრების რიტმი 65 წლის მერე?
– ჯერ არ ვიცი, მაგრამ მე მგონი, დიდი განსხვავება არ იქნება. რა თქმა უნდა, ვაპირებ გამოვცე „ქართველურ ენათა შედარებითი სინტაქსი“, – ეს ჩემი დიდი „ფორიაქია“, სხვა, პატარ-პატარა „ფორიაქებიც“ მაქვს… ზამთარში გავაგრძელებ ლექციების კურსს ბრემენის უნივერსიტეტში, წავიკითხავ ზოგად ენათმეცნიერებას, ოლდენბურგშიც შემეძლო წამეკითხა, მაგრამ დრო მეკარგება ბევრი ინგლისურზე… ისე, სწავლება სხვა სიხარულია…
– თქვენი დრო სულ წუთებით გაქვთ განაწილებული, ახლაც საათზე იხედებით, უნივერსიტეტში შეხვედრაზე გაგვიანდებათ, თუმცა ბატონი გურამ თოფურია გამშვიდებთ, დრო ჯერ კიდევ გაქვთ დიალოგისთვისო. ბატონო ვინფრიდ, სულ ამ რეჟიმით ცხოვრობთ?
– საერთოდ კი! სხვანაირად როგორ შეიძლება?! (იცინის).
– როცა ეს დიალოგი დაიბეჭდება „ჩვენი მწერლობის“ ფურცლებზე, თქვენ უკვე გერმანიაში იქნებით. მინდა საქართველოდან განსაკუთრებული პატივისცემით და სიყვარულით მივესალმო თქვენს მეუღლეს – ქალბატონ დორის ბიურელს და თქვენთან ერთ-ერთ შეხვედრაზე წარმოთქმული ბატონი ალექსანდრე ონიანის სიტყვები მოვიშველიო: „… ვინც კი ერთხელ მაინც მოხვედრილა ბატონი ვინფრიდისა და ქალბატონი დორისის გარემოცვაში, ვერასოდეს დაივიწყებს იმ სითბოს, მზრუნველობასა და სიყვარულს, რაც ამ გარემოცვისაგან მიიღო… ჩვენ, უკლებლივ ყველა ქართველმა სტუმარმა, ბატონი ვინფრიდისა და ქალბატონი დორისის ოჯახში ვიგრძენით გასაოცარი სითბო, მზრუნველობა და სტუმრის შეუდარებელი სიყვარული. უზომო მადლობა მათ ყოველივე ამისთვის“.
თქვენ ხომ არ მიმართავდით აქედან თქვენს მეუღლეს?
– იცით, მთავარი ის არ არის, რომ ჩემმა მეუღლემ გამიგო. ჩემი სამეცნიერო და ორგანიზატორული მუშაობის გამო ყოველთვის ცოტა დრო მრჩებოდა პირადი ცხოვრებისთვის. ეს ხომ ბევრს ნიშნავს, რომ მეუღლემ გაიგო ჩემი ინტერესები და თანაც ყოველმხრივ მომეხმარა როგორც მუშაობაში, ასევე სტუმართა დახვედრაში.
– ბატონო ვინფრიდ, ხვალ მიემგზავრებით. გზას დაგილოცავთ…სივრცე და მანძილი, რომელიც თქვენსა და თქვენს ქართველ მეგობრებს შორის გაიზრდება, ვიცი სიყვარულით ამოივსება. ისიც ვიცი, ეს სიყვარული ხვალ თუ ზეგ უკან მოგაბრუნებთ.

ესაუბრა
ცირა ბარბაქაძე

თბილისი, 2002 წელი, ოქტომბერი.

Advertisements

ვინფრიდ ბოედერი _ ფიქრები „ერთი“ და „ყველა“ სიტყვებზე


ვინფრიდ ბოედერი

ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი, ოლდენბურგის უნივერსიტეტის პროფესორი (გერმანია).

ძირითადი ნაშრომები (ბოლო წლების):

Evidentiality in Georgian, in: Evidentials. Turkic, Iranian and Neighbouring Languages (2000); C. Schroeder-თან ერთად: Relational coding in Georgian and Turkish noun phrases: syntax, derivational morphology, and «linking» by means of participles, Turkic Languages 4 (2000); Syntax and morphology of polysynthesis in the Georgian verb, in: Problems of Polysynthesis (2002); Speech and thought representation in the Kartvelian (South Caucasian) languages, in: Reported Discourse (2002); The South Caucasian languages, Lingua 115 (2005); Depictives in Kartvelian, in: Secondary Predication and Adverbial Modification (2005).

ინტერესთა სფერო: ზოგადი და შედარებითი ენათმეცნიერება, ქართველოლოგია.

ქართველურ ენებში ცნებებს „ერთი“ და „ყველა“ ნაწილობრივ პარალელური სემანტიკური სტრუქტურა აქვს. ან შესაბამისი სიმრავლის ცალკეული ობიექტია ფოკუსში მოქცეული („ერთი ქართველი“ სხვა ქართველების განსხვავებით; „ყოველი ქართველი“ ყველა ქართველის სიმრავლეში), ან შესაბამისი სიმრავლეა განხილული შინაგანი შედგენილობის მიუხედავად („(ისინი არიან) ერთი ერი“, „ყველა ქართველი (ერთად)“). მეორე შემთხვევაში „ერთი“ და „ყველა“, მართალია, მრავალ ობიექტს შეიცავს, რომლებიც ერთ მთლიანს ქმნიან (ერი შედგება სიმრავლის თითოეული წევრისაგან, შესაბამისად, ყველა ქართველი ერთად – თითოეული ქართველისაგან), მაგრამ სიმრავლის თითოეული ობიექტი ფოკუსში არ არის მოქცეული. ცნება „ყველას“ შემთხვევაში ორივე ასპექტი ცალკე ლექსემადაა ლექსიკალიზირებული ახალ ქართულში: ყოველი განსხვავებით ყველა-სგან. ცნება „ერთ-ისთვის“ კი უმეტეს შემთხვევებში ერთი და იგივე ლექსემა იხმარება (მაგრამ ყოველთვის არა: მარტო, მხოლო, ცალი ცნება „ერთი ცალკე-ს“ ფორმებია). საფიქრებელი შეიძლება იყოს, რომ ქართველურ ფუძე ენაში ისეთივე შეპირისპირება არსებობდა, როგორც ინდოევროპულ ფუძე ენაში (*oi(no)- „ერთი ცალკე/მარტო“ – *sem- „ერთი ერთად“, R. Anttila). ამას ეტყობა მხარს უჭერს ეტიმოლოგია. ერთ- ალბათ ეკუთვნის რთ- ძირს (შდრ. მ-რთ-ელ-ი), მაშინ როდესაც სვანური ეშხუ „ერთი“ ქართულ სხვა- სიტყვის შესატყვისია, რომელიც „ერთი ცალკესა” და „სხვების” ოპოზიციის არსებობას პირობად მოითხოვს. – ყველა-ს ეტიმოლოგიაც შეესატყვისება თავის ფუნქციას („ყველანი ერთად“), ვინაიდან, როგორც ჩანს, ეს სიტყვა უდრის სიტყვა ყველ-ს, რომელიც წარმოშობით „შეყოფილს“ ნიშნავდა (მზ. შანიძე). – იმ შემთვევაში, თუ ყავ/ყვ- „ყოფნას“ ნიშნავდა, ყოველი (< *ყვ-ოვ-ელ-ი) მიმღეობაა (ნ. მარი; შდრ. ცხ-ოვ-ელი „რაც ცხოვრობს“) და ადრე ნიშნავდა „რაც/ვინც არის/არსებობს“ („ყოველი ქართველი“ = „ქართველი ვინც არის/არსებობს“). „ყველა-ს“ აღმნიშვნელი ანალოგიური ფორმები სხვა ენებშიც გვხვდება (მაგალითად ლაკურში, თურქულსა და ფინოუგრულ ენებში, ბასკურში).

Winfried Boeder

Überlegungen zu „ein“ und „all“ in den Kartvelsprachen1

Die Wörter „ein“ und „all“ sehen wie die reine Verkörperung einer Quantifizierung aus, die in Mathematik bzw. Logik formal definiert werden können. Aber bei näherem Hinsehen zeigt sich, dass nicht alle Sprachen einen einfachen Begriff «eins» kodieren (Gamqreliჳe – Ivanov 1984: 844), und die Differenzierung des All-Quantors in „jeder“ und „alle“ in manchen Sprachen (neugeorgisch qvela „all“, qovel- „jeder“) zeigt, dass die Definition durch einen All-Quantor zur Beschreibung der sprachlichen Tatsachen nicht ausreicht (vgl. Gil 1995). Die folgenden Ьberlegungen sollen zeigen, dass „ein“ und „all“ teilweise дhnliche semantische Strukturen aufweisen. In diesem Zusammenhang werde ich mцgliche Etymologien erwдgen, aber keine Etymologie durch morphologische Details erhдrten kцnnen; vielmehr werde ich nur ьber den Rahmen sprechen, in dem nach Etymologien der entsprechenden Wцrter gesucht werden kann.

1. In den indogermanischen Sprachen gibt es zwei Wurzeln, die „eins“ bezeichnen: 1) *oi(no)- (vgl. lateinisch unus, englisch one, altindische йka, slavisch inй usw.) und 2) *sem- (vgl. lateinisch sem-el `einmal’, griechisch heоs/mнa/hйn `eins’, armenisch mi `eins’, englisch some, deutsch zu-samm-en, ge-sam-t usw.). In den verschiedenen Sprachen ist jeweils eine dieser Wurzeln verallgemeinert worden; manchmal ist die jeweils andere Wurzel in der betreffenden Sprache nur in bestimmten abgeleiteten Bedeutungen erhalten (z.B. im Deutschen und Englischen: zu-samm-en/some neben dem Zahlwort ein/one). Anttila (1989: 366- 367) hat fьr das Proto-Indogermanische folgenden semantischen Unterschied zwischen den beiden Wurzeln rekonstruiert: Die Wurzel *oi(no)- bedeutet `one alone’ und wird auch in den Einzelsprachen oft fьr den Begriff `allein’ gebraucht. Die Wurzel *sem- dagegen bedeutet: „one together“. Im ersten Fall wird ein Gegenstand aus einer (wirklichen oder vorgestellbaren) Menge, einem Aggregat abgetrennt, im zweiten Fall werden Gegenstдnde zu einer Einheit zusammengefьgt. In beiden Fдllen steht „eins“ in Opposition zu „mehreren“: im ersten Fall zu anderen Gegenstдnden der betreffenden Menge (wie in: einer von ihnen), im zweiten Fall zu Gegenstдnden, die durch „eins“ zu einer Einheit zusammengefьgt sind, deren innere Konstituenz aber nicht fokussiert wird (wie in: sie sitzen an einem Tisch, mit einem Wort, es war ein Durcheinander; (Papiჳe 2008).

2. Es ist denkbar, dass auch im Kartvelischen die Wörter swanisch esxu „ein“ und georgisch erti, mingrelisch arti „ein“ ursprünglich in dieser semantischen Beziehung zueinander standen. Entsprechungen von esxu finden sich in allen Kartvelsprachen, ert- ist nur georgisch und sanisch (mingrelisch-lasisch). Die georgische Entsprechung von esxu ist sxva `ander’ (Ertelisvili 1950: 213). Die Bedeutungsentswicklung von „eins“ zu „ander“ ist leicht zu verstehen: ert- hat ursprьngliches sxva- „ein“ ьberall verdrдngt, auЯer in einer besonderen Verwendung in der Koordination. In: einer arbeitet (und) ein (anderer) faulenzt hat das zweite ein wegen des Kontrastes zwischen dem ersten und zweiten Konjunkt die Bedeutung von „ander“. Vgl. georgisch ertman erts „einer den einen = einer den anderen“> ertmanets „einander“, sowie (1) vs. (2):

(1) ვერ ჴელ-ეწიფების ორთა უფალთა მონებად: ანუ ერთი იგი მოიძულოს და სხუაჲ იგი შეიყვაროს ver qel-ecipebis orta upalta monebad: anu erti igi moiჳulos da sxvaj igi seiqvaros (M 6,24) „Niemand kann zwei Herren dienen: Entweder wird er den einen hassen und den anderen lieben.“

(2) ორნი ფქვიდენ ფქვილსა ერთად: ერთი იგი წარიტაცოს და ერთი იგი დაშთეს orni pkviden pkvilsa ertad: erti igi caritacos da erti igi dastes (L 17,34; griechisch: hз mнa … hз dи hetйra) „Zwei mahlen Mehl zusammen: eine wird weggerafft und eine bleibt.“2

Дhnlich hat das slavische Wort inй „eins“ (cf. vй ino „in einem fort“), die Bedeutung „ander“ bekommen.3

3. Es sind nun mindestens zwei Szenarien vorstellbar: Entweder gab es im Kartvelischen wie im Indogermanischen nebeneinander die beiden Wцrter: die Entsprechung von swanisch esxu mit der Bedeutung „one alone“ und die Entsprechung von erti mit der Bedeutung „one together“; dann wurde im Swanischen esxu verallgemeinert, im Georgisch-Sanischen dagegen erti. Oder es gab zuerst nur die Entsprechung von esxu, und erti ist eine Neubildung des Georgisch-Sanischen, welche die Bedeutung „one together“ hatte und dann verallgemeinert wurde. – Wie auch immer, es stellt sich die Frage, ob es Anhaltspunkte fьr die ursprьngliche Bedeutung der beiden Etyma gibt. Die Bedeutung des Prototypen von swanisch esxu „one alone“ wird durch die Bedeutung von georgisch sxva- gestьtzt, die einen Gegensatz zwischen einem und anderen Gegenstдnden derselben Menge voraussetzt. Andererseits ist die Bedeutung „one together“4 fьr ert- plausibel, wenn es zur Wurzel rt(-v-a) `vereinigen’ gehцrt (vgl. rt-ul- „zusammengesetzt“ und pur-is-rt-v-a „gemeinsam essen“, wцrtl. „das Brot vereinigen“). Ungeklдrt ist dabei allerdings, ob es noch andere Wurzelbildungen wie ert- gibt. Das anlautende e- ist wahrscheinlich dasselbe wie in e-sxu; vgl. georgisch e-rt : swanisch e-sxu „ein“ = georgisch urt( i-e-rt/ert-u-rt)-:swanisch u-sxы(-ar)- „einander“, wo e- und u- wahrscheinlich keine Versionsvokale sind wie in dem bekannten Toponym x-e-rt-v-is- `Zusammenfluss zweier Flьsse, Halbinsel’ (Sani3e 1973 $ 603).5 Dass auch im Georgisch-Sanischen der Gegensatz zwischen „one alone“ und „one together“ vorhanden ist, sieht man daran, dass die erste Bedeutung durch spezifische Wцrter kodiert wird: georgisch mxolo- „eine(r) allein“ (dazu in der Konjunktion xolo „allein, aber“) und cal- „ein (von zwei)“.

4. Ein analoges Bild wie bei „ein“ haben wir bei den „all“-Wцrtern. Im Altgeorgisch bedeutet qovel- „ganz“ (M 13,2 qoveli igi eri `das ganze Volk’; M 5,29 9oveli guami seni „dein ganzer Kцrper“), „jeder“ (im Singular: M 12,25 9ovel-i kalak-i `jede Stadt’; J 2,10 qovel-man 6ac-man „jeder Mensch“) und „all“ (im Plural: L 6,26 9ovel-n-i 6ac-n-i „alle Menschen“). Seit dem Mittelgeorgischen sind jedoch 9oveli `jeder’ und qvela- „all“ nebeneinander bezeugt (Martirosovi 1964: 226, Gigineisvili 1984).6 Wie im Fall von „one alone“, bezeichnet qvela eine Menge, deren innere Konstituenz nicht fokussiert ist, wдhrend qoveli die einzelnen Bestandteile einer gegliederten Gesamtmenge (Vater 1979: 93-95) fokussiert, und zwar distribuitiv (Gil 1995: 349). Das Konzept von „all“ ist mit dem von „ganz“ verwandt, und „ganz“ hat in vielen Sprachen die Neigung, fьr „all“ gebraucht zu werden, auch in der georgischen und der deutschen Umgangssprache: die ganzen Mдdchen = alle Mдdchen (vgl. auch Brugmann 1894: altindisch sбrva- „vollstдndig, heil, ganz, all, jeder“; Haspelmath 1995: 364-368); es ist nicht ausgeschlossen, dass mtel- < m-rt-el- wie ert- zur oben genannten Wurzel rt- gehцrt (vgl. Klimov 1964: 136): „ganz“ ist das, „was zusammen ist“.7 9vela entspricht also strukturell der Bedeutung „one together“ von „eins“.8 – Vor diesem Hintergrund kцnnte qvela- zur selben Wurzel gehцren wie 9vel- `Kдse’. Mzekala Saniჳe (1960) hat gezeigt, dass 9vel- ein deverbales Nomen zur Wurzel qav- ist, die hier die Bedeutung „zusammentun“ bzw. „(sich) sammeln, zusammen sein“ hat.9 Vgl. die Bemerkung von Eprem Mcire: rameTu yveli Seyofil ars, Sedgenili da ganmagrebuli rametu qveli seqopili ars, sedgenili da ganmagrebuli (apud Arabuli 2001: 263, Anm. 2) «denn „Kдse“ ist etwas Zusammengetanes, Zusammengefьgtes und Gefestigtes“.10 Ungeklдrt bleibt dabei das Suffix -a.

5. Gдnzlich unsicher ist auch die Etymologie von qov-el- „jeder“, das als morphologische Variante von qvela- „all“ gilt (Gigineisvili 1984). Seiner Bildung nach hat es dieselbe Form wie altgeorgisch cx-ov-el- `lebendig’ (vgl. auch den Parallelismus und die weitgehende Synonymie der Kompositionsglieder von 9opacxovreba „Leben(sform)“, wцrtl. „Sein-Leben“). Demnach wдre qovel- ein Partizip Prдsens (Marr 1925: 10711). Die heutige Bedeutung der Wurzel qov- (qovna `verweilen’) passt nicht zur Bedeutung von qovel-. Wenn aber fьr qoveine Bedeutung `sein’ gerechtfertigt werden kann (d.h. ein Zusammenhang zwischen den Wurzeln qav-/qv- `machen, sein, haben’ und qov- <qv-ov- (?); vgl. Arabuli 2001: 263 Anm. 2 et passim), bietet sich eine mцgliche Etymologie an: Es gibt viele Sprachen, in denen „all“ durch „was ist“ ausgedrьckt wird (qvela adamiani „alle Menschen“ = adamiani vinc aris „die Menschen, die es gibt“): im Lakkischen (Bouda 1949: 145), in den Turksprachen, den finno-ugrischen Sprachen (Beke 1914: 72-76, Lewy 1931 [1961: 554 Anm. 1]) und im Baskischen (dena „ce qui est, was ist“, Lewy ib.).

6. In den meisten Fдllen sind „all“ und „jeder“ etymologisch verschiedener Herkunft, aber in wenigen Fдllen sieht „jeder“ wie eine Ableitung von „all“ aus (Haspelmath 1995: 378-379): griechisch pвs, lateinisch omnis usw. bedeuten zunдchst „all“, dann aber auch `jeder’. Dies hдngt wohl mit der semantischen Asymmetrie von „all“ und „jeder“ zusammen. Wie Gil (1995: 324-327) gezeigt hat, ist „all“ das unmarkierte Glied der Opposition, und „jeder“ setzt immer „all“ voraus, aber nicht umgekehrt (ib. 330). Unmarkierte Terme werden aber oft auf Kosten der markierten verallgemeinert. (Ob es eine solche Asymmetrie auch bei „ein“ in seinen beiden Bedeutungen gibt, bleibt zu untersuchen.)

Wie ist vor diesem Hintergrund die Spezialisierung von neugeorgisch 9ovel- „jeder“ zu verstehen, das im Altgeorgischen die ganze Breite der Semantik „ganz, all, jeder“ abdeckte? „All“ verhдlt sich semantisch дhnlich wie sein Gegenteil „nichts“: In beiden Fдllen werden oft neue, „expressive“ Ausdrьcke und Verstдrkungen gebildet: kein bisschen, nicht die Bohne, kein Pfifferling usw., vollzдhlig, ohne Ausnahme, samt und sonders, alle Welt usw. (vgl. georgisch su(l)-9vela ganz-all>einfach all(e)“). Eine so motivierte Neubildung war mцglicherweise qvela-, das qovel- in seiner Bedeutung „all“, aber nicht in der Bedeutung „jeder“, verdrдngt hat; auf diese Weise erklдrt sich die Spezialisierung des heutigen qovel- „jeder“ als „Restkategorie“ (und nicht als Ьbergang von „all“ nach „jeder“).

7. Insgesamt ergibt sich folgendes Bild (die Pfeile bedeuten Ausdehnung des Gebrauchs):

Bibliographie

Anttila, Raimo 1989: Historical and Comparative Linguistics. Second revised edition (= Current Issues in Linguistic Theory 6). Amsterdam – Philadelphia: Benjamins

[Arabuli, Avtandil 2001] ავთანდილ არაბული: ზმნური და სახელური ფუძედქმნადობის პრობლემა ქართველურ ენებში (სმა, ენათმეცნიერების ინსტიტუტი). თბილისი: ქართული ენა

Bach, E. et al. (edd.) 1995: Quantification in Natural Languages. Edited by Emmon Bach, Eloise Jelinek, Angelika Kratzer and Barbara H. Partee (= Studies in Linguistics and Philosophy 54). Dordrecht…: Kluwer

Beke, Ц. 1914: „Tьrkische Einflьsse in der Syntax finnisch-ugrischer Sprachen“, Keleti Szemle 15: 1-77

Bouda, Karl 1949: „Zur baskisch-kaukasischen Sprachverwandtschaft (baskisch-lakkische syntaktische Ьbereinstimmungen)“, Lexis 2,1: 144-145 [dazu: „PS. des Herausgebers [Johannes Lohmann]“, pp. 145]

Bouda, Karl 1963: Besprechung von G. Dumйzil, Documents anatoliens sur les langues et les traditions du Caucase I (1960), ZDMG 113: 308-310

[Brugmann, Karl 1894] Ex Ordinis Philosophorum mandato renuntiantur Philosophiae Doctores et Artium Liberalium Magistri […] inde a die primo mensis Novembris A. MDCCCLXXXXIII usque ad diem ultimum mensis Octobris A. MDCCCLXXXXIIII creati. Praemissa est Karoli Brugmann commentatio vernaculo sermone conscripta: Die Ausdrьcke fьr den Begriff der Totalitдt in den indogermanischen Sprachen (eine semasiologisch-etymologische Untersuchung). Leipzig: Edelmann

[Činčarauli, Aleksi 1986] ალექსი ჭინჭარაული: „რიცხვით სახელ ერთ-იდან ნაწარმოები სიტყვები ქართულში“ / Words formed from the numeral erti „one“ in Georgian [R. 57], იბერიულ-კავკასიური ენათმეცნიერების წელიწდეული/Annual of Ibero-Caucasian Linguistics 13: 46-57

Deeters, Gerhard 1931: „Der abchasische Sprachbau“, Nachrichten der Gesellschaft der Wissenschaften zu Gцttingen. Philologisch-historische Klasse, Fachgruppe III (Allgemeine Sprachwissenschaft und цstliche Kulturkreise), Nr. 2

[Ertelisvili, Parnavaz 1950] ფარნავაზ ერთელიშვილი: „სხვასიყვის ეტიმოლოგიისათვის“, სტუდენტთა სამეცნიერო შრომების კრებული (თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი) 5: 211-219

Fähnrich, Heinz 2008: Kartwelisches etymologisches Wörterbuch (= Handbook of Oriental Studies, Section 8: Central Asia, Volume 18/Handbuch der Orientalistik). Leiden – Boston: Brill

[Gamqreliჳe, Tamaz – V.V. Ivanov 1984] Гамкрелидзея Тамаз Валерианович – Вячеслав Всеволодович ИвановЮ Индоевропежскиж язйк и индоевропежцй. Реконструкция и историко-типологический анализ праязйка и протокуътуры. С предисловием Р. О. Якобсона/Indo-European and the Indoeuropeans. A reconstruction and historical typological analysis of a protolanguage and a protoculture by Thomas V. Gamkrelidze & Vjacheslav V. Ivanov. With a preface by Roman Jakobson (AНСССР; AНГССР/Academy of Sciences, U.S.S.R.; Academy of Sciences, Georgian S.S.R.; Tsereteli Institute of Oriental Studies, The Institute for Slavic and Balkan Studies). Тбилиси: Изд. Тбилисского университета/Tbilisi: Publishing House of the Tbilisi State University

[Gigineišvili, Bakar 1984] ბაქარ გიგინეიშვილი: „დამატებანი ქართველურ ენათა საერთო ლექსიკურ ფონდში“, თბილისის უნივერსიტეტის შრომები 245: 30-51

Gil, David 1995: „Universal quantifiers and distributivity“, in: E. Bach et al. (edd.) 1995: 321-362

Haspelmath, Martin 1995: „Diachronic sources of „all“ and „every’“ , in: E. Bach et al. (edd.) 1995: 363-382

Hoffmann, J. B. 1948: „Die lateinischen Totalitдtsausdrьcke“, in: Mйlanges de philologie, de littйrature et d’histoire offerts а J. Marouzeau. Paris: Les Belles Lettres, pp. 283-290

[Klimov, G. A. 1964] Georgij А.Климов 1964: Этимологический словарь картвельских язйков (АНСССР, И Я). Москва, Изд. АНСССР

Lewy, Ernst 1931: „Skizze einer elementaren Syntax des Baskischen. Th. Linschmann zum 81. Geburtstage“, Caucasica 9: 88-128 [= E. Lewy 1961: 530-562]

Lewy, Ernst 1948: „Bedeutungsverwandtschaft“, Lexis 1: 194-198 [= E. Lewy 1961: 50-53]

Lewy, Ernst 1961: Kleine Schriften [ed. Wilhelm Wissmann et al.] (= Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Verцffentlichungen der Sprachwissenschaftlichen Kommission 1). Berlin: Akademie-Verlag

Marr, Nikolaj Ja. 1925: Грамматика древнелитературного грузинского язйка (= МЯЯ 12). Ленинград: (Изд. Российской Академии Наук)

Martirosovi, Aram 1964: ნაცვალსახელები ქართველურ ენებში. ისტორიულ-შედარებითი ანალიზი/Местоимение в картвельских язйках. Историко-сравнительный анализ. Тбилиси: сма гам-ба

[Papiჳe, Asmat 2008] ა. პაპიძე: „ერთი, როგორც ლექსიკურ-ფრაზეოლოგიური ერთეული“/One – as a lexical-phraseological unit [R. 341-343], in: II საერთაშორისო სიმპოზიუმი. იბერიულკავკასიური ენათმეცნიერება: მემკვიდრეობა და პერსპექტივები/II International Symposium Materials. Iberian-Caucasian Linguistics: Legacy and perspectives (საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია, ენათმეცნიერების ინსტიტუტი. ი. ჯავახიშვილის სახ. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი/National Academy of Sciences of Georgia, Institute of Linguistics; Iv. Javakhishivili State University).თბილისი/Tbilisi: თუ გამ-ბა, pp. 336-343

[Šaniჳe, Akaki 1973] აკაკი შანიძე: ქართული ენის გრამატიკის საფუძვლები. I. მოფოლოგია. მეორე გამოცემა (= თხზულებანი ვინფრიდ ბოედერი III = ძველი ქართული ენის კათედრის შრომები 15). თბილისი: თუ გამ-ბა

[Šaniჳe, Mzekala 1960] მზექალა შანიძე 1960: „ძველი ქართული ლექსიკიდან. 4. ყველი“, ხელნაწერთა ინსტიტუტის მოამბე 2: 60-63

Vater, Heinz 1979: Das System der Artikelformen im gegenwärtigen Deutsch. 2., verbesserte Auflage [Diss. 1962] (= Linguistische Arbeiten 78). Tübingen Niemeyer

Wackernagel, Jacob 1928: „Indoiranica. 2. Mittelind. ekacca-“, Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung 55: 109-111

___________________

1. Nino Doborჳginiჳe (Tbilisi) danke ich für vielfältige Hilfe bei der Fertigstellung dieses Aufsatzes.

2. Ertelisvili (1950) stützt sich auf ähnliche Fälle, wo in verschiedenen Handschriften sxuaund ert- miteinander wechseln: გამოვიდა პეტრე და სხჳაჲ იგი მოწაფეჲ gamovida Petre da sxuaj igi mocapej (DE) vs. … da erti igi mocapej (C) (J 20,3), sowie auf das altarmenische Wort fьr „ander“: mi-(e)ws = erti-ya (bzw. erti-c). Ich muss es den Spezialisten ьberlassen, ob die Ьbersetzung des Hadisch-Codex in diesem Fall ein Armenismus ist.

3. Vgl. Wackernagel (1928: 38) ьber дhnliche Fдlle im Altindischen. Auf die genaue Entwicklung kann ich hier nicht eingehen. In anderen Sprachen wird umgekehrt das Wort fьr „ander“ in der symmetrischen Koordination wiederholt: griechisch бllos… бllos, lateinisch alius … alius, altindisch anyб … anyб „andere … der andere…“ = „der eine … der andere“; vgl. sxva da sxva „ander und ander“ > sxvadasxva „verschieden“.

4. Zu dieser Bedeutung gehцrt wohl auch die bisher wenig beachtete idiomatische Bedeutung von erti bei Zahlwцrtern `etwa, ungefдhr, დაახლოებით’ („insgesamt“ > „ungefähr“?); sie findet sich im Georgischen, Mingrelischen (arti ziri sa -eni ki’uapu „ერთი ორი საჟენი იქნებოდა, es werden etwa 2 Sashen gewesen sein“, Xubua 12 apud O. Kaჳaia s.v.), Nordwestkaukasischen und Baskischen (Bouda 1963: 309).

5. Činčarauli (1986) erklärt die Wurzel rt- umgekehrt durch Reanalyse von ert- in se-ert-eba > se-e-rt-eb-a und leitet mrteli aus *me-ert-el- ab. Die Wurzel rt- ist aber schon im ältesten Georgisch und im Mingrelischen gut bezeugt (Klimov 1964: 156).

6. Die genaue historische und die heutige Distribution der beiden Wцrter bleibt allerdings zu untersuchen. Im Folgenden unterstelle ich einfach, dass neugeorgisch qoveli deutsch jeder und qvela- all- entspricht. Diese Annahme bedarf sicher einer Korrektur (vgl. die Beispiele bei Gigineisvili 1984). Marr (1925: 107) hдlt das spдter belegte qvel-a- (ebenso wie die spдteren Varianten von qov-el-, qovl-/qol-) fьr ein Element aus der „Volkssprache“ („народная ръчь“); das mag richtig sein, erklärt aber nicht viel. – Auch auf eine Diskussion von georgisch tito- `je ein’, tito-tito- `je einzeln’ und auf die reduplizierten distributiven Formen (im Altgeorgischen im Adverbialis) kann ich nicht eingehen: miagos kac-ad-kacad- sa sakme-ta mat-ta-ebr (M 16,27) `er wird jedem (Mensch-Adverbialis-Mensch- Adverbialis-Dativ) nach seinen Taten vergelten’ (vgl. Martirosovi 1964: 224; 364 und Gil 1995 mit weiterer Literatur).

7. Der Begriff „ganz“ ist seinerseits oft aus dem der Gesundheit abgeleitet, wie im Indogermanischen: griechisch hуlos „ganz“ gehцrt zu lateinisch salvus „gesund“, deutsch heil zu englisch whole; cf. slavisch celй „ganz, heil“; Brugmann 1894 $14. Zum Suffix -elvgl. Arabuli 2001 $ 3.2.

8. In diesem Zusammenhang ist auch mingrelisch arჳo „all“, arჳa „all, ganz“ (O. Kaჳaia s.v.) zu erwähnen, das wahrscheinlich zu arti „ein’ gehört (Martirosovi 1964: 228). Man beachte dazu das abchasische Wort ze-g“ – „al“, das die nordwestkaukasische Wurzel za „ein“ zu enthalten scheint, sowie -g“ – „auch“ (Deeters 1931: 302).

9. Diesen Hinweis verdanke ich Nino Doborჳginiჳe.

10. Es ist dabei gleichgültig, ob „Seyofa, (sich) zusammentun“ sich auf die Gerinnung der Milch oder auf das Zusammenfassen des geronnenen Materials bezieht (swanisch li- 9el-e „yvelis amoyvana“, M. Cartolani apud Mz. Saniჳe 1960: 63; vgl. Arabuli 2001: 262-264). qvela ist also semantisch vergleichbar mit lateinisch totus < *towetos `vollgestopft > vollständig > ganz > all’ (Brugmann 1894, Hoffmann 1948: 289-290) und lateinisch universus `auf ein und denselben Punkt gerichtet’ > `all’ (Hoffmann 1948: 286).

11. Marr (ib.) geht von einer sonst nicht erhaltenen Wurzel qvl- „sammeln, sobirat -„ aus. Danach hдtte das Etymon von qovel- dieselbe Semantik gehabt wie qvela- nach der oben gegebenen Deutung.