ცირა ბარბაქაძე _ როგორ წავიკითხოთ ერთი ლექსი სამ სემიოტიკურ ენაზე


download

სამყარო ჩვენში განსხვავებულად შემოდის, განსხვავებული არხებით: ხმებით, ხედვით, შეგრძნებებით… სამივეთი ერთად, ან ერთით – განსაკუთრებით… ამას არა აქვს მნიშვნელობა. მნიშვნელოვანია ის, რომ ერთსა და იმავე მოვლენებს განსხვავებულად აღვიქვამთ და რომ ამ განსხვავებულობამ კონფლიქტი არ უნდა გამოიწვიოს… არა და, რამდენი და რამდენჯერ მინახავს ამის გამო მოკამათე ადამიანები. ან ადამიანები, რომლებმაც ერთმანეთს ვერ გაუგეს მხოლოდ იმის გამო: რომ განსხვავებული აღქმის ენებით საუბრობენ…

ნიშანთა სამი განსხვავებული სემიოტიკური სისტემა: ბგერები, სახეები, შეგრძნებები… ჩვენ ადრეც ვთქვით, რომ ეს განსხვავებული ენები (მეტაფორული გაგებით, ენები) თავს იყრის ენაში – ყველაზე უნივერსალურ სემიოტიკურ სისტემაში…

ენით გამოითქმის პოეზია – რითმი, რიტმი, ბგერადობა ქმნის მუსიკას… ქმნის სრულიად განსხვავებულ მუსიკას… ქმნის სიმფონიას… იწვევს განსხვავებულ შეგრძნებებს, აღვიძებს წარმოდგენებს…

აბა, კიდევ ერთხელ მოუსმინეთ გალაკტიონის მიერ წაკითხულ „მთაწმინდის მთავრეს“ (ბუნებრივია, გალაკტიონის ხმით წაკითხული სხვა ეფექტია და წიგნიდან წაკითხული – სხვა, მაგრამ ამ შემთხვევაში, ავტორს მოვუსმინოთ) და მერე მოსწავლეებსაც (სტუდენტებსაც) დაუსვით კითხვა: ლექსის მოსმენის შემდეგ როგორი აღქმა უჩნდებათ, როგორ მოქმედებს მათზე ლექსი, რას გრძნობენ პირველ რიგში…? თუ შეგძნებების გადმოცემა გაუჭირდებათ, შეგიძლიათ მეტაფორული სიტყვა დაასახელებინოთ…

https://www.youtube.com/watch?v=NtgEDE-hp0w

ჩემი გამოცდილებით, სტუდენტებს ძალიან საინტერესო და განსხვავებული პასუხები აქვთ, რომლებიც ძირითადად, სამ ჯგუფად შეიძლება დავყოთ და რომლებიც შეესაბამება ჩვენი აღქმა-აზროვნების სამ არხს: აუდიალურს, ვიზუალურს და კინესთეტიკურს; არის შემთხვევები, როდესაც სამივე არხით ხდება შემეცნება და, ასეთ შემთხვევაშიც, უპირატესი არის ერთი რომელიმე.

  • ესმით მუსიკა და ავიწყდებათ ტექსტი _ აუდიალური
  • ისმენენ ტექსტს და ხედავენ სურათებად _ ვიზუალური
  • შეიგრძნობენ ემოციებს _ კინესთეტიკური

მას შემდეგ, რაც მოსწავლეები (სტუდენტები) გაარკვევენ, მათთვის აღქმა-აზროვნების რომელი ტიპია უფრო მეტად დამახასიათებელი, ლექსი შეგვიძლია განვიხილოთ „სამ ენაზე“, სამ განსხვავებულ სემიოტიკურ განზომილებაში:

ლექსის მუსიკალობას ქმნის: ავტორის ხმა, რითმა, რიტმი… ბგერათმეტყველება…

ფერები, ფორმები, ხაზები, მეტაფორები, შედარებები… – ვიზუალურ აღქმას აძლიერებს, ხოლო  კინესთეტიკას _ შეგრძნებებზე მიმართული ლექსიკა („თუ როგორ ვგრძნობ, რომ…“)… და სხვა.

რა თქმა უნდა, არ უნდა გაგიკვირდეთ, თუ მოსწავლეები სრულიად განსხვავებულ ვიზუალურ აღქმებს წარმოადგენენ, ისეთებს, როგორიც შეიძლება ტექსტში საერთოდ არ იყოს… ეს დამოკიდებულია მათ ემოციურ და სულიერ კონტექსტებზე… უნდა მისცეთ საშუალება, რომ ლექსის მოსმენის შემდეგ საკუთარი „ტექსტები“ შექმნან და გამოავლინონ იმ სემიოტიკურ ენაზე, რომელიც მათთვის უფრო ახლობელია, ასევე მოისმინონ განსხვავებული აღქმები, რაც საინტერესო იქნება მათთვის და რაც გაამთლიანებს ლექსის აღქმას… ძალიან ხშირად ისინი გამოავლენენ ნეგატიურ ემოციებსაც და უნდა აუხსნათ, რომ ნეგატიური ემოცია „ცუდს“ არ ნიშნავს, რომ პოეზიას ეს ფუნქციაც აქვს… ერთგვარი განწმენდის…

ლექსის წაკითხვა არ ნიშნავს ლექსის კითხვას… ლექსის წაკითხვა არ ნიშნავს მის გაგებას, ლექსის გაგება არ ნიშნავს მის შეგრძნებას… ლექსი – საერთოდ არ „იკითხება“… ნამდვილი ლექსი – ეს არის ამოუწურავი ემოციების განახლების წყარო… მისი წაკითხვა ინდივიდუალურია და ყველა წაკითხვა „სწორია“… პოეზიას აქვს სიღრმეები და მასწავლებელი არსებობს იმისთვის, რომ ამ სიღრმეში შეიყვანოს მოსწავლე და არასდროს არ უკარნახოს, რა არის სწორი და არასწორი, არამედ მისცეს საშუალება, გამოავლინოს მოსწავლემ ის აზრი, ის ემოცია, ის შეგრძნება, რომელიც გაუჩნდება… და მერე დააკვირდეს ამ მოვლენებს, რაც ხდება მასში, რატომ და როგორ ხდება?

საბოლოოდ, პოეზია (ლექსი) გარკვეული სიხშირეა, გარკვეული ენერგია და მისი შეცნობა ნიშნავს მასთან რეზონანსში მოსვლას და ეს რეზონანსი შეიძლება გამოიწვიოს ლექსის მუსიკალობამ, ვიზუალურობამ, კინესთეტიკურმა შეგრძნებებმა… ან – თითოეულმა, ან – სამივემ…

გალაკტიონის „მთაწმინდის მთვარის“ მოსმენის მოსმენის შემდეგ ერთმა სტუდენტმა ასეთი პასუხი გამცა: მე ეს ლექსი სხეულით შევიგრძენი, არ მესმოდა სიტყვები, არც მუსიკა, არ გამჩენია წარმოდგენები… უბრალოდ, მონაცვლეობით: მაციებდა და მაცხელებდა… სხვა პასუხი იყო მეტაფორული: თითქოს ბომბი ამიფეთქეს თავში… ან ასეთი: მე, უბრალოდ, გაფრენა მომინდა… კიდევ სხვა: ეს იყო ვულკანის ამოფრქვევა…

ლექსის სიცოცხლე სწორედ ამაშია: ის იწვევს რეფლექსიას, ქმნის ახალ და განუმეორებელ შეგრძნებებს, ბადებს ახალ მეტაფორებს… ის ყოველი მოსმენისას თავიდან იწერება იმისთვის, ვინც კითხულობს (ისმენს)…

პოეზიაც განსხვავებულია ამ მხრივ: ის, რომელიც მუსიკას ანიჭებს უპირატესობას, ის, რომელიც ხატოვანია და რომელიც შეგრძნებებზეა მიმართული… იმის თქმა მინდა, რომ პოეტებიც შეგვიძლია, რომ ამ მხრივ „გამოვიკვლიოთ“. თუ გალაკტიონთან ყველაფერია, ზოგიერთ პოეტთან უფრო ვიზუალური სჭარბობს, ზოგიც მთლიანად კინესთეტიკურ შეგრძნებებზეა აგებული. ახლა გასაგებია, აუდიალური აღქმის ადამიანს რომ ვიზუალური პოეზია არ მოეწონება და პირიქით…  ზოგადად, პოეზიის დიფერენცირება პოეტების აღქმის მიხედვითაც შეიძლება გავაკეთოთ: აუდიალური პოეზია, ვიზუალური პოეზია, კინესთეტიკური პოეზია…. შეიძლება ამ ტიპის სხვა დაყოფაც.

კლასიკური ჰაიკუ უმეტესად ვიზუალური პოეზიაა:

„ალუბლის თვალწინ

ღრუბლის კვამლში

ჩაიძირა ეული მთავრე“  (ბასიო მაცუო)

ამ ტიპის ვიზუალური პოეზია ერთგვარი „სავარჯიშოცაა“ ვიზუალური აზროვნების გასაძლიერებლად, იმდენად ხილვადია, შეუძლებელია ამ ლექსის სხვაგვარი აღქმა.

ან ეს სახე:

ჩემს ძველ სახლში,

რომელიც დავტოვე,

ალუბალი ყვავის… (კობაიაში ისა)

ბუნებრივია,  ვიზუალური სახეები მხოლოდ სახეებად არ რჩება, ისინი აღვიძებენ ემოციებს და ჰაიკუს მთელი ფილოსოფიაც იმაში მდგომარეობს, რომ წარმოქმნას ვიზუალური სახეები, გამოიწვიოს ემოცია და რეფლექსია… უფრო მეტი ითქმება სტრიქონებს შორის, სტრიქონებს მიღმა…

აუდიო-პოეზიის ნიმუშია თანამედროვე კულტურაში პოეტ ზურაბ რთველიაშვილის პერფორმანსები… მასში იმდენად ძლიერია აუდიო-აღქმა, თითოეული სიტყვა ვიბრირებს და ენერგიას წარმოშობს, ამ ენერგიას პოეტი აძლიერებს სხვა რიტმებითაც, რითაც პოეზია ემსგავსება ერთგვარ რიტუალს. ეს არის ლექსი-შესრულება, შეუძლებელია ამგვარი პოეზია მხოლოდ გრაფიკულად გადმოიცეს, მასში ჩართულია პოეტის ყოველი ნერვი, ყველა კუნთი, ყველა საცეცი… შეგიძლიათ, მოგწონდეთ ან არ მოგწონდეთ ამგვარი პოეზია, მაგრამ ის არსებობს და ვფიქრობ, გაცილებით უფრო „უშუალოა“, ვიდრე წიგნის ფურცლებით გაშუალებული პოეზია.

https://www.youtube.com/watch?v=xDFUWa9pR5Y

და, რა თქმა უნდა, ლექსში მთავარი ის არის, რაც გამოუთქმელი რჩება…

გამოქვეყნებულია mastsavlebeli.ge-ზე

Advertisements

ცირა ბარბაქაძე: ენა – უნივერსალური მულტისემიოტიკური სისტემა


ენის ძირითადი ფუნქცია ურთიერთგაგებინების ფუნქციაა… თუმცა ამავე ენის მეშვეობით სულ უფრო ნაკლებად ესმით ადამიანებს ერთმანეთის. არა და, უკეთესი საშუალება არ არსებობს. პრიორიტეტი მაინც ენას აქვს და ექნება. განსაკუთრებით როდესაც საქმე ეხება სწავლების პროცესს, როდესაც გაგებინება აზრის გადაცემის მთავარი პირობაა. აზრის გადაცემის სხვა სემიოტიკური სისტემებიც არსებობს, მაგრამ აუდიტორიაში (კლასში) აზრთა ურთიერთგაცვლის მთავარ ფორმად მაინც ლინგვისტური (ენობრივი) ფორმა რჩება. სხვა ფორმები, როგორიცაა: ვიზუალური და აუდიო დამხმარე სემიოტიკური საშუალებებია, სწავლებაში ძალიან მნიშვნელოვანი, მაგრამ არა ძირითადი.

როგორც მკვლევრები ამბობენ, თანამედროვე სამყარო უფრო მეტად გახდა ვიზუალური აღქმის… რადგან დრო აჩქარდა, ახალი ტექნოლოგიები შემოიჭრა ჩვენს ცხოვრებაში და ადამიანი გამუდმებით „გადარბენაზეა“… ამიტომ ურჩევნია „დაინახოს“, ვიდრე „წაიკითხოს“. ამ მოვლენას კარგად შევამოწმებთ სოციალურ ქსელებში. ვიზუალური ნიშნები სწრაფ აღქმასთან არის დაკავშირებული. ჩვენ შეგვიძლია ერთი „შეხედვით“, მაგალითად, ფოტოს მეშვეობით, გავიგოთ მთელი ამბავი და „დროს არ ვკარგავთ“ წავიკითხოთ (ან მოვისმინოთ) ინფორმაცია. „სელფების“ სიხშირეც სწორედ ამასთან დაკავშირებული პროცესია. ადამიანი სიტყვების ნაცვლად გამოიხატება ვიზუალურად. ამის საშუალებას სოციალური ქსელები იძლევა, მაგრამ ჩვეულებრივად ცხოვრებაში და ურთიერთობებში ენის გარეშე „ენობრივი ადამიანი“ ვერ იქნება. ენა – ეს არის ჩვენი საზღვარიც და უსაზღვროების წყაროც. ამიტომ მართალია ჰაიდეგერი, როდესაც მეტაფორულად ენას წარმოადგენს, როგორც „ყოფიერების სახლს“ და სინამდვილის სტრუქტურირების მთავარ საშუალებას.

ახალგაზრდებიც უფრო მეტად უყურებენ ფილმებს და თამაშობენ თამაშებს, ვიდრე კითხულობენ. ეს არის საუკუნის მოცემულობა და ამ პირობებს ჩვენ ვერ გავექცევით.

ვხედავ… მესმის… ვგრძნობ…

ფსიქოლოგები აღქმის მიხედვით ადამიანებს ჰყოფენ: ვიზუალებად, აუდიალებად და კინესთეტიკებად.

ვიზუალები „ხედავენ“, აუდიალებს – „ესმით“ და კინესთეტიკები „გრძნობენ“. მაგრამ ასეთ შემთხვევაშიც ენა უნივრესალურია. მეტყველების დიაგნოსტირებით შესაძლებელია დავადგინოთ, აღქმისა და აზროვნების რომელ ტიპს განეკუთვნება ადამიანი. ანუ ეს ყველაფერი მაინც ენით და ენაში გამოიხატება. წარმოიდგინეთ, რომ ენა არის მასალა, რომლისგანაც „ხატავ“, ქმნი მუსიკას და მოქმედებ შეგრძნებებზე….

თუ გინდათ, გაარკვიოთ აღქმისა და აზროვნების რომელ ტიპს განეკუთვნებიან თქვენი სტუდენტები (მოსწავლეები), მოაყოლეთ მათ ერთი და იგივე ამბავი და კარგად მოუსმინეთ და დააკვირდით ლექსიკას, რომელსაც ისინი გამოიყენებენ თხრობისას.

ვიზუალი – ამბავს გადმოსცემს სიტყვებით, რომელიც ხედვასთან არის დაკავშირებული, ის სურათებად ხედავს ამბავს და თხრობაში ხშირად მიმართავს ზმნას „ვხედავ“. მისი საყვარელი ფრაზებია: „არ მინახავს ეს“, „შევნიშნე, რომ განსაკუთრებულია“, „ეს ნათელს ჰფენს საქმეს“; ნახატები, ხატოვანი აღწერა, ფოტოგრაფია უფრო მნიშვნელოვანია აღქმის ამ ტიპისთვის, ვიდრე სიტყვები; ისინი უეცრად ამჩნევენ იმას, რისი დანახვაც შესაძლებელია: ფერი, ფორმა, ხაზი, ჰარმონია და უწესრიგობა.

აუდიალისთვის – მთავარი არის რიტმი, ჰარმონიულობა, ჟღერადობა და უპირატესობა აქვს ზმნას „მესმის“. დამახასიათებელი ფრაზები: „ვერ ვიგებ, რას მეუბნები“, „ვერ ვიტან ხმამაღალ მელოდიას“, „რა წყნარად საუბრობ“… ამ ტიპისთვის მნიშვნელოვანია ყველაფერი, რაც აკუსტიკურია: ხმა სიტყვა, მუსიკა, ხმაურის ეფექტები;

კინესთეტი – ამბავს გადმოსცემს ემოციებით, მისთვის მთავარი შეგრძნებებია და საყვარელი ზმნა _ „ვგრძნობ“. დამახასიათებელი ფრაზები: არ შემიძლია ამის გაგება, ვგრძნობ სიხარულს, აუტანელი ატმოსფეროა, შენმა სიტყვებმა შემძრა…. დიალოგისას კინესთეტიკებს აინტერესებთ ადამიანის შინაგანი შეგრძნებები;

Untitled 11

მაგალითად, რითი ხვდება ადამიანი, რომ ვიღაცას უყვარს?

ვიზუალი (ხედვითი აღქმა) _ იმით, თუ როგორ უყურებენ მას;

აუდიალი (სმენითი აღქმა) _ იმით, თუ რას და როგორ ეუბნებიან მას;

კინესთეტი  (შეხებით აღქმა) _ იმით, თუ როგორ ეხებიან;

ჰკითხეთ ადამიანს, სად გაატარებდა შვებულებას სიამოვნებით?

ვიზუალის პასუხი: ლურჯი ზღვა, ყვითელი ქვიშა, კაშკაშა მზე, სარკმლიდან მთიანი პეიზაჟი, გარუჯული გოგო-ბიჭები ზღვაზე….

აუდიალის პასუხი: ტალღების ხმა, დილის სიჩუმე, თოლიების ჭყივილი, ენერგიული მუსიკა, ქარის ხმა…

კინესთეტის პასუხი:  თბილი შხეფები, ზღვის სუნი, ცხელი ქვიშა, რელაქსაცია…

მსგავსი სვარჯიშო-დავალებებით ადვილად განსაზღვრავთ მოსწავლეთა აღქმის ტიპებს.

„ყველაფერი თქვენს ხელშია“

რაკი ვიცით, რომ მსმენელები შეიძლება იყვნენ განსხვავებული აღქმის, აზროვნებისა და შემეცნების ადამიანები, მასწავლებლის მეტყველება ყოველთვის გათვლილი უნდა იყოს  ყველა კატეგორიაზე და, ამავე დროს, ის უნდა შეეცადოს, რომ აზროვნების ყველა არხი გაუხსნას მოსწავლეებს, რათა მათ უკეთ ესმოდეთ საკუთარი თავის, ერთამენთის და ამ გზით აღმოაჩინონ საკუთარი უნარებიც, რისი მეშვეობითაც უკეთესად ორიენტირდებიან მომავალში პროფესიაზე. განსხვავებული პროფესიები ხომ განსხვავებულ უნარებს მოითხოვს…

ადამიანი, ისევე როგორც ენა (ანდა, პირიქით) მულტისემიოტიკური არსებაა, თუმცა მას უფრო მეტად აღქმის, აზროვნებისა და შემეცნების ერთი რომელიმე ფორმა აქვს განვითარებული.

ვფიქრობ, რომ თავიდანვე აღზრდისა და განათლების სისტემაში ჩადებული უნდა იყოს, რომ ბავშვი მრავალმხრივ განვითარდეს და უპირატესი ამ შემთხვევაშიც შეიძლება იყოს ერთი რომელიმე ფორმა, მაშინ ის ამ მიმართულებით უკეთ შეძლებს შემოქმედებით  რეალიზაციას.

საუკეთესო სავარჯიშო ამ მიმართულებით არის მეტაფორული ამბების, ზღაპრების, იგავების თხრობა ადეული ასაკის ბავშვებისთვის. ასეთი მეტაფორული ამბები შეიცავს აზროვნებისა და შემეცნების სამივე ფორმას. გამოკითხვისას  შესაბამისი კითხვებით აქცენტები უნდა გაკეთდეს  ამ ფორმებზე. ასეთი მეთოდით შეძლებთ განუვითაროთ ბავშვებს განსხვავებული უნარები.

მეტაფორული ამბები ერთნაირად მოქმედებს თავის ტვინის მარჯვენა და მარცხენა ნახევარსფეროზე, ამიტომ ხშირად მოუყევით. სასურველია, ამ ნიშნით შერჩეული ტექსტები შევიდეს სასკოლო სახელმძღვანელოებშიც.

ფსიქიკის სიღმისეულ სტრუქტურებზე მოქმედებს ამგვარი ამბავი-მეტაფორები:

ეს ამბავი მოხდა დიდი ხნის წინ ერთ ქალაქში, რომლშიც ცხოვრობდა ბრძენი. მისი სიბრძნის შესახებ შორს იყო ხმა გავარდნილი. მაგრამ ქალაქში ცხოვრობდა ერთი კაცი, რომელსაც გულზე არ ეხატებოდა ბრძენი და გადაწყვიტა, ისეთი კითხვა მოეფიქრებინა, რომელზეც ვერ უპასუხებდა. კაცი წავიდა მინდორში, დაიჭირა პეპელა და მუჭში მოიმწყვდია. იფიქრა, წავალ ახლა და ვკითხავ ბრძენს: მუჭში რომ პეპელა მყავს, ცოცხალია თუ მკვდარიო? თუ მეტყვის, რომ ცოცხალია, ხელისგულებს მოვუჭერ პეპელას და მკვდარს ვაჩვენებ და თუ მეტყვის, რომ მკვდარია, გავხსნი მუჭს და გამოვაფრენ პეპელასო. მაშინ გაიგებს ყველა, ვინ არის ჩვენ შორის უფრო ბრძენიო.

წავიდა კაცი მუჭში პეპლით ბრძენთან და ეკითხება: მუჭში რომ პეპელა მყავს, ცოცხალია თუ მკვდარიო?  მაშინ ბრძენმა, რომელიც ნამდვილად ჭკვიანი ადამიანი იყო, უპასუხა: „ყველაფერი შენს ხელშიაო“.

მოკლედ, მასწავლებლებო, „ყველაფერი თქვენს ხელშია“ და იმოქმედეთ….

გამოქვეყნებულია mastsavlebeli.ge-ზე

ცირა ბარბაქაძე _ სემიოტიკა და სიღრმისეული სემიოტიკა


„ყოველი მეცნიერება ეხება ან საგნებს, ან – ნიშნებს…

მაგრამ საგნები შეიცნობა მხოლოდ ნიშნებით…“

ნეტარი ავგუსტინე

სემიოტიკა, ისევე, როგორც ადამიანი და ისევე, როგორც ენა, არსებობს: გარეგანი და შინაგანი, სიღრმისეული…

სემიოტიკა არის:

  • მეცნიერება ნიშანთა შესახებ;
  • მეცნიერება ნიშნებზე და ნიშანთა სისტემებზე;
  • მეცნიერება ნიშანთა სისტემებზე, რომლებიც ფუნქციონირებენ ბუნებასა და საზოგადოებაში;
  • მეცნიერება, რომელიც შეისწავლის ნიშნებს და მათი ინტერპრეტაციის პროცესს;
  • მეცნიერება, რომელიც შეისწავლის განსხვავებულ ნიშანთა სისტემების აგებისა და ფუნქციონირების ზოგად კანონზომიერებებს.

ტრადიციულად სემიოტიკა აღწერს ფორმალიზებულ ნიშანთა სისტემებს, რომელშიც კვლევის მეთოდი ასე გამოიყურება:

ენა  –> ადამიანი

სადაც ადამიანი  განიხილება, როგორც სოციალური არსება, კომუნიკაციური პიროვნება, რომელიც ასრულებს ამა თუ იმ ენობრივ როლს სოციუმში.

სიღრმისეულ სემიოტიკაში კვლევის ვექტორი იცვლება:

ადამიანი  –> ენა

სიღრმისეული სემიოტიკის შესწავლის ობიექტია ადამიანის შინაგანი სამყარო, , თავად „შინაგანი ადამიანი“, როგორც ასეთი. შინაგანი, შემოქმედებითი ადამიანის პრეზენტაცია ენაში (ან სხვა ნიშნურ სისტემებში) ქმნის სრულიად განსხვავებულად ორგანიზებულ ნიშანთა სისტემებს.

ერთი მხრივ, არსებობს ენა, როგორც გაგებინების საშუალება მარტივი კომუნიკაციისთვის და, მეორე მხრივ, არსებობს შემოქმედებითი ენა, რომელიც თავისი ფორმით უკვე მეტაფორულია.

შემოქმედებითი ენა  – ეს არის ჯერ დიალოგი საკუთარ შინაგან მე-სთან, ამ დიალოგისას იბადება შინაგანი აზრობრივი სტრუქტურები. სემიოტიკური ჯაჭვი ასე გამოიყურება:

ადამიანი  –>  შინაგანი ადამიანი –> შინაგანი მეტყველება –> ენა

Untitled

შინაგანი – გარეგანი ერთი მედლის ორი მხარეა… ცხოვრებას, ადამიანებს, ფაქტებს, მოვლენებს, საგნებს… ყველაფერს ამქვეყნად აქვს თავისი „შიგნითა მხარე“, სხვა განზომილება.

სიტყვა შინაგანი სინტაგმას ქმნის არსებით სხელებთან: შინაგანი სამყარო, შინაგანი ადამიანი, შინაგანი მეტყველება, შინაგანი ხმა, შინაგანი ემოცია, შინაგანი კავშირი, შინაგანი მდგომარეობა და ასე შემდეგ. საპირისპიროდ, არსებობს ამ ყველაფრის გარეგანიც.

როგორც ოკეანე შედგება ზედაპირისა და სიღრმისაგან, ასე – ადამიანი და მხატვრული ტექსტიც.

თუ ვაღიარებთ, რომ დაბადებით ყველა ადამიანი შემოქმედია, მაშინ იმის აღაიარებაც მოგვიწევს, რომ ბევრი კარგავს ცხოვრებაში ამ უპირატესობას და რჩება ზედაპირულ ადამიანად.

მხატვრული მეტყველება ენის შემოქმედებითი ბუნებაა.

ლოსევი – ვინ ვარ მე?

შემოქმედებითი მეტყველება ტროპებით გამოვლენილი (და თუნდაც ტროპების გერეშე) – ეს არის ყოველთვის ნიშანი-მინიშნება, რომელმაც უნდა გაგვიყვანოს ტექსტის მიღმა, თქმული და გამოხატულის მიღმა… ფორმიდან – უფორმობისკენ… გამოთქმულიდან – გამოუთქმელში…

და მაინც, ვინ არის ის შინაგანი ადამიანი, შინაგანი მე, რომელსაც ვეძებთ, რომლის შესახებაც თითქოს ვიცით და არც ვიცით… რომელიც ავლენს და არც ავლენს თავის თავს და რომელიც გვინდა ვიპოვნოთ იმ სემიოტიკური ნიშნებით, ცნობიერებაში რომ აღბეჭდილან… ნაკვალევი, რომელმაც შინაგანი ადამიანის კვალზე უნდა გაგვიყვანოს…

ამ საკითხზე განსაკუთრებით საინტერესოდ მსჯელობს და საინტერესო კითხვებს სვამს ლოსევი წიგნში: „საგანი და სახელი“:

ვინ ვარ და როგორი ვარ მე? სად არის საკუთრივ ჩემი მე? რით განსხვავდება სხვა დანარჩენისაგან? მე ვხედავ ჩემს ხელებს, ფეხებს, თავს _ არის ეს ჩემი მე? – არა… ხელი – ჩემია, მაგრამ მე არა ვარ ხელი, იგივე ითქმის ფეხზე და თავზეც… სხეული – ჩემია, მაგრამ მე არა ვარ სხეული… ჩემშია ცნობიერება და განცდები… ჩემი შიში, ჩემი სიყვარული, ჩემი იმედი, ჩემი აზრი… იქნებ ესენი ვარ…? -არა… როგორც ჭურჭელი, რომელშიც წყალი ასხია, არ არის წყალი… ასევე არა ვარ მე ეს შემადგენლობაც…

და თუ ჩემი სული მხოლოდ – ჩემია და არა მე თვითონ… ანუ მხოლოდ „მეკუთვნის“ და არ ვარ მე – თავად…? მაშინ სად ვარ მე…? თავად სიკვდილი და სიცოცხლეც მხოლოდ მეკუთვნის და „მე თავად“ არ ვარ…

ბახტინის „ადამიანი სარკესთან“  შინაგანი და გარეგანი ადამიანის პრობლემას ეხება: ეს მე კი არ ვიყურები შიგნიდან ჩემი თვალებით, არამედ მე ჩემს თავს ვუყურებ სამყაროს  თვალებით, მე შეპყრობილი ვარ სხვით… ჩემი თვალებიდან სხვისი თვალები იმზირება…

კონფლიქტი და ასიმეტრიულობა შინაგან და გარეგან (და, შესაბამისად, მათ მეტყველებას), დასაზღვრულ და დაუსაზღვრავ ადამიანს შორის სემიოტიკის ორ დონეს: ტრადიციულ და სიღრმისეულ სემიოტიკას შეესაბამება.

პოეტები ამ აზრს ხშირად პოეზიაშიც გამოხატავენ, მაგალითად, სოლოვიოვი:

Милый друг, иль ты не видишь,

Что все видимое нами,

Только отблеск, только тени

От незримого очами…

და ტიუტჩევის ლექსი: «Silentium!»

..Как сердцу высказать себя?

Другому как понять тебя?

поймет ли он, чем ты живешь?

Мысль изреченная есть ложь,

Взрывая, возмутишь ключи,

— Питайся ими— и молчи…

მეცნიერთა განმარტებით, სიღრმისეული სემიოტიკის ფაქიზი ამოცანაა: დაადგინოს ინდივიდუალური ენობრივი ცნობიერების კანონები და პრინციპები, გამოიკვლიოს შინაგანი ენა, როგორც შექმნილი და ქმნადი მიკროკოსმოსი.

გამოქვეყნებულია mastsavlebeli.ge-ზე

 

 

ცირა ბარბაქაძე — სემიოტიკა _ მეცნიერება, მეთოდოლოგია, მსოფლხედვა


can-stock-photo_csp11801765

ჩვენ ვცხოვრობთ სამყაროში, სადაც ყველაფერი ნიშანია… ადამიანები, ფაქტები, მოვლენები ყოველთვის ტოვებენ „ნაკვალევს“… მაგრამ თავისთავად ნიშნები არაფერს ნიშნავს… ისინი ატარებენ ინფორმაციას და სწორედ ამ ინფორმაციის გასაშიფრად ჩვენი გონება ისევ ნიშნებით ოპერირებს. ჩვენ შეგვიძლია შევიმეცნოთ მხოლოდ ნიშნების მეშვეობით… ვიფიქროთ ნიშნებით… არა აქვს მნიშვნელობა, ჩვენი ფიქრი ვერბალურია თუ ვიზუალური… ორივე შემთხვევაში, საქმე გვაქვს განსხვავებული სისტემის ნიშნებთან.

სხვათაშორის, საინტერესოა, თქვენ როგორ ფიქრობთ? სიტყვებით თუ სურათებით…? ან ამ სურათებს როგორ ხედავთ? როგორც სტატიკურ, ფოტოგრაფიულ კადრებს, თუ როგორც კინემატოგრაფიულ კადრს…? იქნებ, უბრალოდ, თქვენი ფიქრი დაკავშირებულია მელოდიების მონაცვლეობასთან…?

სემიოტიკის სამყარო ნიშნების სამყაროა, სამყარო – ტექსტია და სემიოტიკის ობიექტი შეიძლება იყოს ყველაფერი (რადგან ყველაფერი ნიშანია). ეს ახსნა სემიოტიკას იმდენად გლობალურს და მოუხელთებელს ხდის, რომ ამ მეცნიერების კონკრეტული საზღვრების დადგენა შეუძლებელი ხდება. ამიტომაც არის სემიოტიკა – საზღვრების მოშლა კონკრეტულ მეცნიერებებს შორის. მაგრამ ეს არ არის უბრალო საზღვრების მოშლა… ეს არის ურთიერთშერევის და ურთიერთგავლენის პროცესი, საიდანაც გამოსული „ნიშანი“ არასდროს არ იქნება ისეთი, როგორიც მანამდე იყო… სემიოზისის პროცესიც სწორედ ეს არის…. მუდმივი ქმნადობა და არასდროს დასასრული… თუ ნიშანმა მიიღო ერთხელ და სამუდამოდ განსაზღვრული მნიშვნელობა (საუბარია ნიშნებზე შემოქმედებაში), მაშინ ეს ნიშანი მკვდარია, ამიტომაც უწოდებენ სემიოლოგები ლექსიკონებს – მნიშვნელობათა სასაფლაოს…. მნიშვნელობა მხოლოდ ცოცხალ პროცესში ცოცხლდება, აქ იძენს იგი ნამდვილ მნიშვნელობას, განსაზღვრულ კონტექსტში, განსაზღვრულ დროსა და სივრცეში…

სემიოტიკის სხვა განსაზღვრების მიხედვით, სემიოტიკა – ეს არის ლინგვისტური მეთოდებით სხვა სისტემების აღწერა… აქ აუცილებლად უნდა გავიხსენოთ სემიოტიკის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მეტაფორა, რომელიც სხვა ნიშნურ სისტემებს აღწერს, როგორც ენას… რადგან ნებისმიერი ნიშნური სისტემის მიმართ მეტაფორულად ჩვენ ვიყენებთ ენის მეტაფორას, მაგალითად: ცხოველების ენა, ჟესტების ენა, მოდის ენა, რელიგიის ენა, რიტუალების ენა, სიყვარულის ენა…. ეს სისტემები ფუნქციონირებს ენის სისტემის შესაბამისად, ენა – პირველადი მამოდელირებელი სისტემაა და მისი ანალოგიით იგება ახალი მოდელი სხვა სისტემაზე.

სემიოტიკის მეთოდი – აღიწეროს ყველაფერი, როგორც ენა – სემიოტიკურ სისტემებს ახალი რაკურსით წარმოგვიდგენს.

ენა პირველადი მამოდელირებელი სისტემა კი გამოდის ამ შემთხვევაში, მაგრამ საინტერესოა, თავად ენის სისტემა რას ეფუძნება და რამდენად პირველადია. მეცნიერებს ამ საკითხზეც ჰქონდათ დიალოგი. მას შემდეგ, რაც გამოიკვლიეს და დაადასტურეს იზომორფიზმი გენეტიკურ და ვერბალურ კოდებს შორის, ლინგვისტი რომან იაკობსონი და ბიოლოგ-გენეტიკოსი ფრანსუა ჟაკობი განიხილავდნენ, გამოვლენილი იზომორფიზმი მხოლოდ გარეგნული იყო, მსგავსი ინფორმაციული მოთხოვნებით განპირობებული, თუ იგი მომდინარეობდა იმ ფილოგენეტური პრინციპიდან, რომლის მიხედვითაც ლინგვისტური კოდი გენეტიკური კოდის მოდელების შესაბამისად აიგება?

რომან იაკობსონის მიხედვით, ლინგვისტური კოდი უშუალოდ ზემოდან დაედო გენეტიკურ კოდს და სტრუქტურული პრინციპები გადმოწერა ლინგვისტურ კოდში. ანუ ორგანიზმი არაცნობიერად ფლობს ინფორმაციას სტრუქტურის შესახებ და ეს არაცნობიერი ცოდნა ვლინდება მრავალი სისტემის აგებისას.

ამ თეორიის მიხედვით, ენის სტრუქტურებს გენეტიკური კოდის სტრუქრურები განაპირობებს… გამოდის, რომ სემიოტიკური მატრიცა ჩვენი არაცნობიერი ცოდნაა და ყოველთვის არსებობდა, მაშინაც, როცა ამას არავინ აკვირდებოდა და არავინ განიხილავდა…

სემიოტიკის, როგორც მეცნიერების, უზენაესი მიზანიც შესაძლოა ეს იყოს: ყველა ნიშნური სისტემის მატრიცის გამოვლენა, ანუ გამოვლენა იმ სტრუქტურებისა, რომლებიც იზომორფულია ყველა სემიოტიკური სისტემის მიმართ. ეს შეიძლება მართლაც იყოს გენეტიკური კოდი და მასში ჩატვირთული ჩვენთვის ცნობილი და უცნობი სტრუქტურები.

ეს აღწერა ახლოსაა იმასთან, რასაც მეცნიერები უწოდებენ სტრუქტურალისტურ აღწერას. ტექსტის სემიოტიკურ-სტრუქტურალისტური ახსნა ეფუძნება იმგვარი სტრუქტურების გამოვლენას, რომლებიც საფუძვლად უდევს ტექსტს, არის არაცნობიერი და ობიექტური. პოლ რიკერის მიხედვით, სტრუქტურალიზმის მიზანია დისტანცირება, ობიექტურობა, პირადი დამოკიდებულების, სუბიექტურობის გამორიცხვა.

აინშტაინი სწორედ ამგვარ დამოკიდებულებას გულისხმობდა, როცა წერდა, რომ მთვარე არსებობს იმის მიუხედავად, ჩვენ ვაკვირდებით თუ არა მას. ყოველგვარი ინტერპრეტაცია ბაზისური სტრუქტურებისა, არის მხოლოდ დამახინჯება და ობიექტური მონაცემების პირად გამოცდილებაზე მორგება.

გარდა სტრუქტურალისტური მეთოდისა, სემიოტიკისთვის აქტუალურია ინტერტექსტუალური მიდგომაც, რომლის მიხედვითაც, სამყარო არის ერთი მთლიანი ტექსტი. ელემენტები, რომლებიც შეადგენენ ტექსტს, განპირობებულნი არიან სხვა ტექსტებით ან გვაგზავნიან სხვა ტექსტებისკენ. ამ შემთხვევაში, ელემენტთა მნიშვნელობის დასადგენად მთავარია, არა ტექსტის იმანენტური სტრუქტურა, არამედ „გაგზავნა“ და „ციტატი“. ამ ფაქტის ლოგიკური შედეგია ნიშნის არარეფერენტული გაგება, როდესაც მნიშვნელობის გასაგებად გვაგზავნის სხვა ნიშნისკენ, ის კიდევ – სხვისკენ და ასე შემდეგ. ბოდრიარის მიხედვით, გადავდივართ სიმულაკრების სამყაროში.

ინტერტექსტუალური მიდგომა შლის ცალკეული ტექსტის საზღვრებს, ეს არის ტექსტის ტოტალური ღიაობა, რომელიც ქმნის სემანტიკურ სიცარიელეს, ის შეიძლება შეივსოს მკითხველის მიერ (უმბერტო ეკო). ასეთ კვლევებს მეცნიერები უწოდებენ „თამაშს“ და „გაქცევას ენის დიქტატისგან“. ინტერქექსტუალობა ეფუძნება ცოდნას კულტურაზე, როგორც მნიშვნელობათა რეზერვუარზე.

სამყაროს (ენის, ტექსტის…) სტრუქტურალისტური და ინტერტექსტუალური აღწერები კი არ უპირისპირდება ერთმანეთს, პირიქით, ავსებს… მედლის ორი მხარეა (თუმცა სემიოტიკურ აღწერებს კიდევ ბევრი მხარე აქვს). პირველ შემთხვევაში საქმე გვაქვს გამოვლენილ და საფუძველში არსებულ სტრუქტურებთან, ხოლო მეორე შემთხვევაში _ სემანტიკურ განუსაზღვრელობასთან, თამაშთან, რაც აგრეთვე ძალიან მნიშვნელოვანია.

„ენა ყოფიერების სახლია“ _ ჰაიდეგერის ეს მეტაფორა კიდევ უფრო აქტუალური ხდება სემიოტიკური კვლევებით. ამასვე ამბობს გადამერი: ენა ადამიანურის არსებობის უნივერსალური ცენტრია…

სემიოტიკა კონსტრუირდება, როგორც ერთგვარი მეტამეცნიერება: პირსის მიხედვით, მეტა-ლოგიკა, იელმსლევის მიხედვით, მეტალინგვისტიკა.  ამავე დროს, იყოფა მრავალ ქვე-დარგად….

უმეტესობისთვის სემიოტიკა დღემდე რჩება განუსაზღვრელად, ერთგვარ გამოცანად და საიდუმლოდ – მისი სიღრმისა და მრავალი რაკურსის გამო.

სემიოტიკური ხედვა _ შეგვიძლია შევადაროთ ისეთ სათვალეს, რომელიც მრავალფოკუსიანია. ეს იმას ჰგავს, ხეს რომ უყურებდეთ ერთდროულად ყველა გვერდიდან, ზემოდან, ფესვებიდან, სხვა ობიექტთან (ობიექტებთან) ერთად, უყურებდეთ, ამავე დროს, ყველა დროში: როცა დაიბადა, როცა გაიზარდა, როცა განვითარდა და ასე შემდეგ… უყურებდეთ წელიწადის ყველა დროს ერთდროულად… და კიდევ რამდენი ფოკუსი შეიძლება ჰქონდეს… და ყველა ამ ხედვას რომ გაამთლიანებ, მხოლოდ ხეს კი არა, იმ იდეასაც მისწვდებით, საიდანაც ხე დაიბადა… ეს ხედვა ნებისმიერად შეგიძლიათ გადაიტანოთ: სხვა საგნებზე, მოვლენებზე, ფაქტებზე, ადამიანებზე, კულტურებზე… სემიოტიკური ხედვა _ ღრმა და შორს ხედვაა, ასეთ ხედვას ფიზიკის მიღმაც გაჰყავხართ, სადაც ფორმები წყვეტენ ფორმად ყოფნას… სიტყვები წყვეტენ სიტყვად ყოფნას…

გამოქვეყნებულია mastsavlebeli.ge-ზე

ცირა ბარბაქაძე _ ანალოგიის კანონი და მეტყველების რიტმული ორგანიზება რიტორიკულ ტექსტებში


718907_379_620x375sepia

ქართული კლასიკური მჭევრმეტყველების ტექსტები ჩვენამდე წერილობითი სახითაა მოღწეული. თუმცა თავისი არსით მჭევრმეტყველება ზეპირი მეტყველების ფორმაა, ჩვენ საქმე გვაქვს წინასწარ წერილობითი სახით გაფორმებულ ტექსტებთან, რომლებიც ზეპირი გამოსხვლისთვის იყო გამიზნული. ასეთ შემთხვევაში მეტყველებაში თავს იჩენს როგორც წერითი, ისე ზეპირი აზროვნებისა და მეტყველებისთვის დამახასიათებელი ენობრივი ფორმები.

ენობრივ ერთეულთა გამეორება, რომელსაც გრიგოლ კიკნაძე ფიქსირებულ ფორმათა გამეორების ტენდენციას უწოდებს მეტყველებაში, განიხილება, როგორც ზოგადად ენისთვის დამახასიათებელი ერთ-ერთი მიდრეკილება.

ენის საფუძველში არსებული ეს მოვლენა – ფიქსირებულ ფორმათა გამეორების ტენდენცია – განსაკუთრებით თვალსაჩინოვდება ზეპირ მეტყველებაში.

ენობრივ ერთეულთა გამეორების სიჭარბე შესამჩნევია ქართული კლასიკური მჭევრმეტყველების ტექსტებში.

მეტყველებაში არსებული ეს მოვლენა ენის ბუნებიდან მომდინარეობს.

გიორგი ახვლედიანი ფონეტიკური მოვლენების არაფონეტიკურ ფაქტორებზე როცა საუბრობს, წერს: არის ენაში ისეთი ბგერათცვლილება, რომელსაც არ ახასიათებს არც ფონეტიკური განპირობებულობა და არც ფონეტიკური კანონზომიერება; ესე იგი, სიტყვაში კი არსებობს ბგერათცვლილება, მაგრამ ამის მიზეზია არა ფონეტიკური მოვლენები, არამედ ფსიქოლოგიური ფაქტორია, საერთოდ, ხოლო კერძოდ – სემანტიკური (აზრობრივი) და გრამატიკული. ყველა ასეთ შემთხვევაში მოცემული სიტყვის ფონეტიკურ შედგენილობაზე გავლენა აქვს მის გარეშე მომხდარ ფაქტს (ფსიქოლოგიურს, სემანტიკურს, გრამატიკულს), რომელიც ზოგჯერ ფონეტიკური წარმოშობისაც შეიძლება იყოს.

გიორგი ახვლედიანი ბგერით ანალოგიას ყოველი ენის კანონზომიერებად მიიჩნევს და ორ ძირითად სახეს გამოჰყოფს: ნეიტრალური ბგერითი ანალოგია, რომლის მოქმედება ან მის მიერ გამოწვეული ცვლილება არ ახდენს გავლენას სიტყვის მნიშვნელობაზე და ფუნქციური ან მადიფერენცირებელი ბგერითი ანალოგია, რომლის მოქმედება უკავშირდება სიტყვის მნიშვნელობას.

„გრამატიკაში ხშირად ანალოგიურ წარმოებაზე გვიხდება საუბარი,- წერს აკაკი შანიძე, – ანალოგია ჰქვია რამე ფორმის გაჩენას სხვა ფორმის მიმსგავსებით. თავისი ხასიათის მიხედვით, ანალოგია შეიძლება იყოს: ფონეტიკური, მორფოლოგიური ან სინტაქსური“.

ანალოგიის თავდაპირველ არსებობას ენაში ადასტურებს აგეთვე ბავშვთა მეტყველებაში ანალოგიური წარმოების უამრავი ფაქტი ენის სხვადასხვა დონეზე.

ფერდინანდ დე სოსიური, რომელმაც დაწვრილებით შეისწავლა ანალოგიის მოვლენები, აღნიშნავს: ანალოგია ფსიქოლოგიური რიგის მოვლენაა, მაგრამ ეს არ არის საკმარისი მის განსასხვავებლად ფონეტიკური მოვლენებისაგან, რადგან ეს უკანასკნელნიც შეიძლება განხილულ იქნენ, როგორც ფსიქოლოგიურნი. საჭიროა, უფრო შორს წავიდეთ და ვთქვათ, რომ ანალოგია გრამატიკული რიგის მოვლენაა. იგი გულისხმობს იმ ურთიერთდამოკიდებულებათა შეცნობას და გაგებას, რომლებიც ფორმებს ერთმანეთთან აკავშირებს.

შეიძლება დავასკვნათ, რომ ანალოგია ენის ბუნებიდან გამომდინარე მოვლენაა, რომელიც სხვადასხვაგვარად რეალიზდება ბავშვთა მეტყველებაში, გრამატიკაში, ზეპირ მეტყველებაში, მჭევრმეტყველებაში, ლიტერატურაში. ენის ბუნებაში არსებული ანალოგიის თავისებურ, შემოქმედებით ინტერპრეტაციას წარმოადგენს პოეტიკაში იმგვარი მხატვრული გამოსახვის საშუალებების არსებობა, როგორიცაა: ალიტერაცია, ამპლიფიკაცია, ანაფორა, ასონანსი, გამეორება.

Untitled 3

ალიტერაცია – ერთი და იმავე ან მსგავსი თანხმოვანი ბგერების გამეორებაა სალექსო სტრიქონში, რაც ქმნის კეთოლხმოვანებას. ალიტარაცია რიტმული პროზის ერთ-ერთ კომპონენტადაც გვევლინება. ჩვეულებრივ შემთხვევაში, ალიტერაცია ხმაბაძვაა – ძირითადი ბგერის ხმოვანი ასოციაცია. ალიტარაციასთან ახლოს დგას ასონანსი _ ერთგვარ ხმოვანთა რიტმული გამეორება. ასონანსი პოეზიაში ბგერების მუსიკალური ორგანიზაციის გარდა რიტმული საყრდენის როლსაც ასრულებს.

ამპლიფიკაციისთვის დამახასიათებელია სინონიმური გამოთქმების სიხშირე, ნავარაუდევია ემოციის გასაძლიერებლად, აზრის ხაზგასმისთვის.

გამეორება – ბგერების, სიტყვების, ფრაზების, აგრეთვე: რითმის, მეტრისა და რიტმის გამეორებას გულისხმობს როგორც პოეტურ, ასევე – პროზაულ მეტყველებაში.

ანაფორა – გამეორების სახეა, ანაფორა შეიძლება იყოს: ბგერითი, ლექსიკური, სინტაქსური (ანდრო ჭილაია, რამაზ ჭილაია).

ქართული კლასიკური მჭევრმეტყველების ტექსტებში გამოვლენილი ენობრივ ერთეულთა გამეორება ენაში არსებული ანალოგიის კანონის ინტერპრეტაციაა. ამასთანავე, ზემოაღნიშნულ ტექსტებში ენობრივ ერთეულთა გამეორება სტილური ხასიათისაა.

„რამდენადაც ჩვენ ვგულისხმობთ, რომ ფიქსირებული ფორმის გამეორების ტენდენცია ადამიანინს მეტყველების ბუნებრივი ტენდენციაა, მოსალოდნელია, რომ იგი განსაკუთრებით თვალსაჩინოდ იქნება მოცემული ზეპირსიტყვიერებაში“ (გრიგოლ კიკნაძე).

ეს მართლაც ასე აღმოჩნდა, რაკი მჭევრმეტყველება ზეპირი მეტყველების უმაღლესი ფორმაა, აღნიშნული მოვლენა განსაკუთრებულად გამოვლინდა.

ტექსტების გარკვეულ მონაკვეთებში მეორდება: ბგერა, ბგერათკომპლექსი, ბრუნვის ფორმა, რიცხვის ფორმა, ზმნა, წინადადების დასაწყისი, , ფრაზა და ასე შემდეგ.

ამგვარი გამეორებები მჭევრმეტყველებაში ქმნის კეთილხმოვანებისა და რიტმულობის ეფექტს და გამიზნულია მსმენელზე ზემოქმედებისათვის.

უნდა აღინიშნოს, რომ ენობრივ ერთეულთა გამეორების სიხშირე მაღალია სამქადაგებლო ხასიათის ტექსტებში მჭევრმეტყველების სხვა დარგებთან შედარებით.

სანიმუშოდ მოვიყვანთ ფრაგმენტს იოვანე ბოლნელის ქადაგებიდან.

მეორდება ფრაზა:

„აწ საყუარელნო, რაი ჯერ არს ჩუენდა ყოფად?

ჩუენდა ჯერ არს განღვიძება ძილისაგან მსწრაფლ,

ჩუენდა ჯერ არს ზეაღდგომა გულსმოდგინედ,

ჩუენდა ჯერ არს  წარმართებაი მხურვალედ,

ჩუენდა ჯერ არს  მიგებებაი მისი სიხარულით,

ჩუენდა ჯერ არს  თაყუანისცემაია მისი სიწმინდით,

ჩუენდა ჯერ არს  მისა მუხლმოდრეკაი სინანულით,

ჩუენდა ჯერ არს  მისა შევრდომაი ცრემლითა,

ჩუენდა ჯერ არს  მისა აღსარებაი….“

ენობრივ ერთეულთა რიტმული გამეორება ფონეტიკის, მორფოლოგიისა და სინტაქსის დონეზე მჭევრმეტყველების ტექსტებში ზეპირი მეტყველების მაორგანიზებელი ფაქტორია. ამავე დროს აღნიშნული მოვლენის სიხშირე ტექსტის ფუნქციითაა შეპირობებული.

ენობრივ ერთეულთა გამეორება იწვევს კეთილხმოვანებსა და რიტმულობას, ამავე დროს, ამა თუ იმ ფორმისა თუ ლექსიკური ერთეულის წინ წამოწევასა და ხაზგასმას, რასაც ლოგიკური მარცვლის ფუნქციაც აქვს, რაც მსმენელზე ზემოქმედების მძლავრი ფაქტორია. ორატორი კი ყოველთვის მოწოდებულია, დაიპყროს აუდიტორია.


გამოქვეყნებულია mastsavlebeli.ge-ზე

 

ცირა ბარბაქაძე _ აზრისა და მნიშვნელობის ურთიერთმიმართება რიტორიკულ ტექსტებში


_1

უსულო საგნები, რომლებიც ხმას გამოსცემენსტვირი ან ებანი, თუ ხმებში არ იძლევიან განსხვავებებს, როგორც შეიცნობა, რას უკრავენ სტვირზე ან ებანზე. საყვირიც თუ გაურკვეველ ხმას გამოსცემს, ვინ გაემზადება საბრძოლველად?  ასევე თქვენც, თუ ენით გაურკვეველ სიტყვას წარმოთქვამთ, როგორ გაიგება ნალაპარაკევი? ჰაერში ილაპარაკებთ.  მაგალითად, რამდენი განსხვავებული სიტყვაა წუთისოფელში და მათგან არც ერთ არ არის უმნიშვნელო ამიტომ, თუ სიტყვის მნიშვნელობა არ ვიცი, უცხო ვიქნები მოლაპარაკისათვის, ხოლო მოლაპარაკეუცხო ჩემთვის…”

კორინთელთა, 14. 7-11

ყოველგვარი მეტყველებისთვის, და განსაკუთრებით, მჭევრმეტყველების ტექსტებისთვის, მნიშვნელოვანია იმის გარკვევა, სწორად თუ არასწორად არის წაკითხული თუ გაგებული სიტყვა, წინადადება, ფრაზა, გამონათქვამი… ამისთვის კი საჭიროა მთელი ტექსტის კარგად შესწავლა. პოლანი წერს: სიტყვა აზრს იძენს მხოლოდ ფრაზაში, ფრაზის აზრი გასაგები ხდება აბზაცის კონტექსტის მიხედვით, აბზაცისაწიგნის კონტექსტში, ხოლო წიგნის აზრისაავტორის შემოქმედების კონტექსტში. დედამიწის აზრი, – დასძენს პოლანი, – მზის სისტემაა, მზის სისტემისაირმის ნახტომი, ირმის ნახტომის აზრი კიეს ნიშნავს, რომ ჩვენ არასდროს არ ვიცით რაიმეს სრული აზრი და, შესაბამისად, არც სიტყვისა. სიტყვა არის ახალახალი პრობლემების ამოუწურავი წყარო. სიტყვის აზრი არასდროს არ არის სრული.

მეტყველებას აქვს მიზანი, სხვაგვარად ტექსტი გაუგებარი იქნებოდა. რიტორიკული ტექსტების მიზანი მკაფიოდ ჩამოყალიბებულია. ენა, რომელსაც სუბიექტი უსახავს მიზანს და აძლევს ამოცანას, აკეთებს ყველაფერს, რათა შესაბამისი ფორმით და მეტყველების კონტექსტის გათვალისწინებით, სათქმელი მიიტანოს ადრესატამდე.

თუ სიტყვის შინაარსის საკუთრივ ლინგვისტიკური ინტერპრეტაციის საფუძველია მნიშვნელობა, პრაგმატიკული მნიშვნელობის საფუძველი – აზრია. აქედან გამომდინარეობს ცნობილი მეტამორფოზა, რომ სიტყვა წინადადებაში წყვეტს სიტყვად ყოფნას“.

რიტორიკულ ტექსტთა გაგება არ შემოიფარგლება მხოლოდ ზედაპირული შინაარსის      გაგებით, აუცილებელია იმ სიღრეების წვდომა, იმ მიზნისა და მოტივების ამოცნობა, რისთვისაც დანიშნულია ესა თუ ის მეტყველება. საკითხი შეიძლება ამგვარად დავსვათ:   მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ის, რა და როგორ ითქვა, არამედ ის, რისთვის და რატომ ითქვა. ვიგოდსკი აზრისა და სიტყვებით გამოთქმული მნიშვნელობის ურთიერთმიმართებას ასე გამოთქვამს მეტაფორულად: აზრი შეიძლება შევადაროთ მაღალ ღრუბელს, რომელიც იღვრება სიტყვების წვიმით“.

რიტორიკული (და არა მხოლოდ რიტორიკული) მეტყველება შეიძლება განვიხილოთ როგორც ტექსტისა და ქვეტექსტის, მნიშვნელობისა და აზრის, გარეგანი და შინაგანი მეტყველების ურთიერთკავშირი და მთლიანობა. გარეგანი მეტყველება იგივე ღია ტექსტია, რომელსაც წარმოთქვამს ორატორი, აზრი – შინაგანია, დაფარული, რომელიც მეტყველებაში უნდა „გამჟღავნდეს“ არაპირდაპირ. „ორატორი ხშირად რამდენიმე წუთის განმავლობაში ავითარებს ერთსა და იმავე აზრსსწორედ იმიტომ, რომ აზრი არ ემთხვევა არათუ სიტყვებს, არამედ არც მათ მნიშვნელობებს, რომლებითაც ის გამოითქმის. გზა აზრიდან სიტყვისკენ მნიშვნელობაზე გადის. ჩვენს მეტყველებაში ყოველთვის არის დაფარული ქვეტექსტი.

ამ წინააღმდეგობის დასაძლევად იქმნება ახალი გზა აზრიდან სიტყვისკენ სიტყვათა ახალი მნიშვნელობის გავლით (ვიგოდსკი).

ორატორი მეტყველებისას მიმართავს სხვადასხვა ენობრივ და არაენობრივ საშუალებას, რითაც მსმენელს მიანიშნებს მთავარ სათქმელზე, შინაგან აზრზე. ზეპირი მეტყველებისას ამას ახერხებს იგი ინტონაციით, პაუზით, ჟესტ-მიმიკით, რომელთა მეშვეობით ორატორი მსმენელის ყურადღების კონცენტრაციას ახდენს მთავარზე. ამასვე აკეთებს მსახიობიც, რომლის მთავარი ამოცანაა მაყურებლამდე იდეის, აზრის მიტანა ტექსტის (გარეგანი მეტყველების) საშუალებით.

ყოველგვარი ტექსტი არ ხასიათდება, რა თქმა უნდა, ორპლანიანობით, მაგრამ რიტორიკული დისკურსისათვის ტექსტის ორპლანიანობა მარკირებული ენობრივი მოვლენაა. მაგალითად, ქადაგებათა მიზანი ღმერთის სიტყვის აზრის მიტანაა ადამიანთა ცნობიერებამდე….

როგორც ენისა და ცნობიერების პრობლემის მკვლევარი, ფსიქოლოგი ლურია მიუთითებს: „არსებობს გამონათქვამის ისეთი სპეციალური ფორმები, სადაც ქვეტექსტი, ანუ შინაგანი აზრი, აუცილებლად არსებობს. ასეთებს მიეკუთვნება გამონათქვამები, რომლებსაც გადატანითი მნიშვნელობა აქვთ“. ანუ, დავძენთ, რომ ეს იგივეა, რაც მეტაფორული (ფართო გაგებით) აზროვნება შესაბამისი ფორმებით გამოხატული მეტყველებაში.

ამ მხრივ საინტერესოდ გვეჩვენება უნივერსალური სიმბოლიზმის შუასაუკუნეების თეორია. შუასაუკუნეების ეგზეგეტიკა შეეცადა არაპირდაპირი აზრის გამოხატვის ყველა ფორმა წარმოედგინა სიმბოლოს თეორიის ჩარჩოებში. განარჩევდნენ სიმბოლიზაციის ორ დონეს:

  • სიტყვათა დონე (ლექსიკური სიმბოლიზმი)
  • რეფერენტთა დონე ( ისტორიის, მოვლენების და პერსონაჟების სიმბოლიზაცია).

ჩვეულებრივ, ეგზეგეტიკაში გამოყოფდნენ სამ ძირითად მიმართულებას: სემიოტიკური, რიტორიკული და ჰერმენევტიკული. ნეტარი ავგუსტინეს ნიშნის თეორია შემდეგში მდგომარეობდა: სამყარო იყოფა საგნებად (res)  და ნიშნებად  (signum). ნიშანი განისაზღვრება, როგორც საგანი, რომელსაც, გარდა იმისა, რომ თავისთავად აქვს აზრი, ავლენს კიდევ რაღაცას, რადაც ის არ გვევლინება. ცვეტან ტოდოროვი შენიშნავს, რომ ავგუსტინე საუბრობს საგნებზე და ნიშნებზე, მაგრამ არ განიხილავს საგნებს, როგორც მეორის რეფერენტებს.

შუასაუკუნეების სიმბოლიზმის კოსმოლოგიური უნივერსალიზმი დაკავშირებულია უკანასკნელი აღსანიშნის გაგებასთან. ნეტარ ავგუსტინესთან რეალურად ყოველ საგანს შეუძლია აღნიშნოს მეორე საგანი, ანუ გამოვიდეს აღმნიშვნელის როლში… ამ პერსპექტივაში ერთადერთი საგანი, რომელიც არ შეიძლება აღსანიშნის როლში გამოვიდეს, არის ღმერთი. გარკვეული აზრით, აქ გათანაბრებულია რეფერენტის სემიოტიკური გაგება და პირველმიზეზის მეტაფიზიკური გაგება.

სიგნიფიკაციური დამოკიდებულების საბოლოო პოლუსებია: ღმერთი – სიტყვა _ წმინდა აღსანიშნი და წმინდა აღმნიშვნელი, სადაც მატერიალურობა ფიქსირებულია სიტყვის პოლუსზე, ხოლო სპირიტუალობა – რეფერენტის პოლუსზე.

ავგუსტიანესეული ნიშნის კონცეფცია საფუძვლად დაედო შუასაუკუნეების რიტორიკას. რიტორიკაში წინა პლანზე გამოვიდა ალეგორია, რომლის გაგება განსხვავდებოდა ანტიკური გაგებისაგან.

ტროპების განსხვავებულ კლასიფიკაციას გვთავაზობს სხვადასხვა სკოლა და მიმრთულება. საინტერესოა ცვეტან ტოდოროვის სქემა.

ჩვენ შემთხვევაში, ტროპებს და ფიგურებს რიტორიკულ ტექსტებში განვიხილავთ, როგორც გარეგან მეტყველებაში ტექსტის შინაგანი აზრის, იდეის გამოვლენის აშკარა ფაქტებს.

მთავარი აზრი, იდეა ყოველთვის შენიღბულია ღია ტექსტით, ტროპებისა და ფიგურების მეშვეობით კი დაფარული აზრი „იჭრება“ ტექსტში შენიღბულად, რადგან მეტაფორა უკვე თავისთავად შენიღბული აზრია. მეტაფორის (ან სხვა რომელიმე ტროპის ან ფიგურის) ახსნით კი საშუალება გვეძლევა მივაკვლიოთ მთავარი აზრი – ქვეტექსტი.

მეტაფორულად ეს აზრი შეიძლება ასე წარმოვადგინოთ: ზღვა (ოკეანე), რომელიც თავის თავში აერთიანებს ზედაპირს და სიღრმეს. ზედაპირი _ ღია ტექსტია, ხოლო სიღრმე _ აზრი (იდეა). როგორ შეიძლება სიღრმის გამოკვლევა? სიღრმეში ჩასვლით ან ზედაპირზე ამოტივტივებული რაიმე ნიშნის ახსნით. ახლა წარმოვიდგინოთ, რომ ზღვის ზედაპირზე ამოტივტივებული საგანი (ნიშანი) ეს ღია ტექსტში ქვეტექსტიდან (სიღრმიდან) შემოჭრილი ტროპებია, რომელთა ახსნით და ანალიზით ვშიფრავთ სიღრმეს _ აზრს, იდეას. სიღრმის გამოკვლევა სიღრმეში ჩასვლითაც შეიძლება, მაგრამ ამ შემთხვევაში ენა „წყვეტს“ არსებობას იდუმალში გადასვლის გამო.

ამავე პრინციპზეა აგებული სიმბოლოს ფსიქოანალიტიკური კონცეფცია. ფსიქოანალიზი მიზნად ისახავს ინდივიდუალური ფსიქიკური პროცესების ინტერპრეტაციას, რომლებიც არაცნობიერადაა დაკავშირებული სიმბოლოზაციის პროცესებთან. ფაქტობრივად, ფსიქოანალიტიკოსების ყურადღების ცენტრშია აღმნიშვნელისა და აღსანიშნის დამოკიდებულების პრობლემა. სიმბოლოს გაგება (აქ ნიშანი რეფერენტის გარეშე) უკავშირდება ფსქოანალიზისათვის ფუნდამენტურ „გამოდევნის“ კონცეპტს.

ჩვენთვის საინტერესოა ფსქიოანალიზში ის მოვლენა, რომელსაც ჰქვია გამოვლენილი და ლატენტური (ფარული) შინაარსი. ე.ი. ის, რაზედაც დუმს სუბიექტი და ის, რაზედაც საუბრობს ტრანსფორმირებულ ცენზურულ ფორმაში (შდრ. ღია ტექსტი – გამოვლენილი ტექსტი, ქვეტექსტი – ლატენტური ტექსტი). ანალიზის შედეგად ჩვენ ვიღებთ ორ ტექსტს სხვადასხვა ენაზე. გამოვლენილ შინაარსში თავს იჩენს დაფარული აზრის სიმბოლოები, რომელთა გაშიფვრის შედეგად ანალიტიკოსი ახდენს ღია ტექსტის (გამოვლენილი შინაარსი) ინტერპრეტაციას და ავლენს ქვეტექსტს – დაფარულ აზრს.

როგორც ვხედავთ, პრინციპი მეტყველებაში შინაგანი აზრისა და გარეგანი შინაარსისა ანალოგიურია ფსიქოანალიზში გამოვლენილი და ლატენტური შინაარსებისა. ფსიქოანალიზში გამოვლენილ შინაარსში „შემოჭრილი“ სიმბოლოების ახსნით ინტერპრეტირდება ტექსტი და ვლინდება დაფარული, ხოლო ჩვენი კვლევის შემთხვევაში, ღია ტექსტში შემოჭრილი ტროპები და ფიგურები გვევლინებიან მეტყველების შინაგანი, დაფარული აზრის ახსნის საშუალებებად.

ჩვენი დაკვირვებით, რაც უფრო ღრმა შინაგანი აზრი აქვს ტექსტს, მით უფრო მეტად მხატვრულია.

მხატვრული და რიტორიკული ტექსტები ორპლანიანია. გზა ტექსტის მთავარი აზრისკენ მნიშვნელობაზე გადის… მაგრამ მნიშვნეობას არ უდრის… მნიშვნელობები _ მინიშნებებია იდეისკენ…

გამოქვეყნებულია mastsavlebeli.ge-ზე

ცირა ბარბაქაძე _ ეფექტური კომუნიკაციის პარამეტრები (შიფტერები და მათი მნიშვნელობა)


3089-shutterstock_2416620

იმისათვის, რომ განვსაზღვროთ ცვალებადი მნიშვნელობის მქონე სიტყვების ზუსტი აზრი, უნდა ვიცოდეთ: მე – ვინ ამბობს, შენ – ვის ეუბნებიან, აქ – სად ამბობენ, ახლა – როდის ამბობენ. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, უნდა ვიცოდეთ აღნიშნული ნიშნების გამოყენების პირობები. რა თქმა უნდა, მეტყველების სიტუაცია როცა უცნობია ეს პარამეტრები, იშვიათია, მაგრამ შესაძლებელი.

მაშასადამე, შიფტერების, ანუ დეიქტური სიტყვების – ე.ი. ცვალებადი ენიბრივი ნიშნების გამოყენება გულისხმობს განსაზღვრულ შეზღუდვებს. თუ მოლაპარაკეს უნდა, თანამოსაუბრეს გაუგოს, უნდა იზრუნის იმაზე, რომ მოსაუბრისათვის ცნობილი იყოს მეტყველების სიტუაციის ყველა აუცილებელი პარამეტრი.

 

მეტყველებაში ენობრივი ერთეულების მნიშვნელობები ცვალებადია. ტექსტის გაგება მრავალ ფატქორზეა დამოკიდებული. ერთ-ერთი ასეთი ფაქტორია – კომუნიკაციის პირობები. „მეტყველების სიტუაციის პირობებზეა მთლიანად ორიენტირებული ინდექსურ ენობრივ ნიშანთა სემანტიკა“ (კრონჰაუზი). ამგვარ სიტყვებს აღნიშავენ სემიოტიკური ტერმინით: ინდექსები. გამოიყენება სხვა სახელებიც: დეიქტური სიტყვები, რომელიც გამოიყენა ბრუგმანმა, ბიულერმა და ვაინრაიხმა; იაკობსონისა და იესპერსენის ტერმინია – შიფტერები. შიფტერებს მიეკუთვნება აგრეთვე მეტყველების სიტუაციასთან დაკავშირებული გრამატიკული კატეგორიები, მაგალითად, პირისა და დროის კატეგორია.

„მეტყველება სხვა არაფერია, თუ არა ენის აქტუალიზაცია“ – წერს ბენვენისტი. როცა ის საურობს სუბიექტურობაზე ენაში, ამტკიცებს, რომ სუბიექტურობა სხვა არაფერია, თუ არა ადამიანში ენის ფუნდამენტური თვისებების გამოვლენა, ეს თვისება კი ეგოა, ამ სუბიექტურობის ენობრივი სტსტუსი: პირი.

საკუთარი თავის გაცნობიერება მხოლოდ დაპირისპირებისას არის შესაძლებელი. მე ვამბობ მე-ს მხოლოდ ვინმესთან ურთიერთობისას, რომელიც იქნება შენ. მსგავსი დიალოგური პირობებით განისაზღვრება პირი. დიალოგი გულისხმობს შებრუნებულ პროცესსაც, როცა მე ხდება შენ და, შესაბამისად, ყოფილი შენ აღნიშნავს საკუთარ თავს მე-თი, ხოლო ყოფილი მე გახდება მეორე პირი – შენ.

პირების პოლარულობა – აი, რა არის ენაში ძირითადი პირობა, რომელთან მიმართებაშიც თავად კომუნიკაციის პროცესი არის პრაგმატული შედეგი (ბენვენისტი).

პირის ნაცვალსახელები ავლენენ სუბიექტურობას ენაში. მათზეა დამოკიდებული ამავე სტატუსის ნაცვალსახელთა სხვა ჯგუფები, რომლებიც ქმნიან „სუბიექტის“ ირგვლივ სივრცით და დროით დამოკიდებულებებს. სუბიექტი ამ შემთვევაში, ორიენტირის როლში გამოდის.  ასეთებია ადგილისა და დროის ზმნიზედები: აქ და ახლა, რომლებიც განისაზღვრებიან მხოლოდ მეტყველებაში და დამოკიდებულნი არიან მე-ზე.

სისტემას: „აქ – ახლა – მე“ ბიულერი განიხილავს სუბიექტის ორიენტაციის სისტემად.

თუ ამ სქემას წარმოვიდგენთ, როგორც ენის „ჩვენებით ველს“, ცენტრალურ ადგილას, 0-ს პოზიციაში მოთავსდება მისათითებელი სიტყვები: მე-აქ-ახლა (ბიულერი).

ბიულერი მე და შენ პირის ნაცვალსახელების შესახებ ასე ხატოვნად წერს: სიტყვები მე და შენ გათამაშებულ ენობრივ დრამაში მიუთითებს ენობრივი მოქმედების როლის შემსრულებლებზე.

ხელოვნებაში ზოგადადამიანური სუბიექტურობის გამოვლენა ახლოსაა იმასთან, რასაც ლინგვისტები ენაში სუბიექტურობის გამოვლენას უწოდებენ.

ამ თვისებით ხასიათდება არა ერთი მწერალი და არა ერთი მოლაპარაკე, არამედ თითოეული მწერალი და თითოეული მოლაპარაკე, რადგან სუბიექტურობა წარმოადგენს თავად ხელოვნებისა და მეტყველების ძირითად თავისებურებას.

ვიაჩესლავ ივანოვი ნაშრომში: „შიფტერები და სუბიექტურობა“ ლიტერატურისათვის დამახასიათებელ სუბიექტურობას განიხილავს ბორის პასტერნაკის მაგალითზე. პოეტს ახალგაზრდობაში წაუკითხავს მოხსენება, სადაც აღნიშნული ყოფილა, რომ „ეს სუბიექტურობა მხოლოდ ცალკეული ადამიანის თვისება კი არ არის, არამედ ზეპიროვნული ხარისხია, რომ ეს არის ზოგადად ადამიანური სამყაროს სუბიექტურობა… უკვდავების შეგრძნება თან ახლავს ცხოვრებისეულ განცდებს, როდესაც სუბიექტურობაში ჩვენ ვსწავლობთ დავინახოთ რაღაც, რაც არ არის მხოლოდ პიროვნული… ცოცხალი სული პიროვნულისგან გაუცხოებულია თავისუფალი სუბიექტურობის სასარგებლოდ – რომელიც არის უკვდავება!“

პოეზიასა და პროზაში პერსონაჟის სამყაროს ინდივიდუალობის გადმოცემა შესაძლებელია შინაგანი მეტყველებით, რომელიც თავად ადამიანს მიემართება. ამ განსაკუთრებულ შემთხვევაში მოლაპარაკე და მსმენელი ემთხვევა ერთმანეთს, სამაგიეროდ, იცვლება მეტყველების ფორმა. ადამიანის შინაგანი მეტყელებიდან მომდინარე მეტყველებაში იკარგება გრამატიკული მნიშვნელობები.

ვიგოტსკი  შინაგანი მეტყველების წარმოშობის საკითხს რომ იკვლევდა, გამოთქვა ჰიპოთეზა – შინაგანი მეტყველების ეგოცენტრული მეტყველებიდან წარმოშობის შესახებ. ბავშვები როცა ერთმანეთს ესაუბრებიან, თითოეული ლაპარაკობს თავისას, თითქოს ბავშვები „ხმამაღლა ფიქრობენ“, მაგრამ მათ ამისთვის სჭირდებათ მეორე. როგორც პიაჟემ დაადგინა, გარკვეულ ასაკში ეგოცენტრული მეტყველება ქრება. ვიგოტსკის თანახმად, ამ დროს ყალიბდება შინაგანი მეტყველება.

ჩუკოვსკის ცნობილ წიგნში – „ორიდან ხუთამდე“ – აქვს ასეთი შემთხვევა აღწერილი: გოგონას არაფრით არ შეუძლია გაიგოს, რა ბგერაა Я და ცვლის მას  Ты -ზე, წიგნში ფრაზა: якову дали яблоко ბავშვმა წაიკითხა: Ты кову дали тыблоко.

მაიაკოვსკი წერს: „я для меня мало, кто-то из меня вырывается упрямо“, არტურ რემბო კი: „я _ это кто-то другой“.

პოეზიაში ზოგჯერ რამდენიმე მე ხმიანდება. ზოგჯერ მეორე პირი – შენ, აგრეთვე მე-ა. მაგალითად,  გალაკტიონის ერთ-ერთ ლექსში ვკითხულობთ:

„ვიცან, გალაკტიონ, შენში აკტეონი _

შენ გსჯის ყოველივე, როგორც სიყვარული“ –

1-ლი პირის ნაცვალსახელით – მე-თი მოლაპარაკე ადამიანი აღნიშნავს თავის თავს. საუბრის დროს კი თითოეული მოლაპარაკე აღინიშნება ამ პირით, მონაცვლეობით: ხან – ერთი, ხან – მეორე.

მე-2 პირის ნაცვალსახელით – შენ – მოლაპარაკე ადამიანი აღნიშნავს იმ პირს, რომელსაც მიმართავს საუბრის დროს, მაგრამ ამ სიტყვასაც მონაცვლეობით იყენებს ხან – ერთი, ხან – მეორე მოსაუბრე და მისი მნიშვნელობაც არ შეიძლება განისაზღვროს, მხოლოდ როგორც ადრესატი.

როგორც ზემოთაც აღვნიშნეთ, ამ რიგისაა შიფტრებეი: აქ და ახლა. იმისათვის, რომ დავადგინოთ სიტყვა – აქ-ის მნიშვნელობა, უნდა ვიცოდეთ, სად წარმოითქვა ის სიტყვა. აქ, ეკლესიაში, ნათქვამი განსხვავდება აქ, აუდიტირიაში, ნათქვამისაგან. აგრეთვე სიტყვა ახლა – თი აღნიშნული დრო ყოველთვის წარმოთქმის დროს აღნიშნავს. ეს დრო, რა თქმა უნდა, სხვადასხვა შეიძლება იყოს.  ახლა – წარმოთქმული დილით, სხვა დროა და ახლა, წარმოთქმული საღამოს – სხვა, აგრეთვე ახლა – ჩვენს დროში წარმოთქმული განსხვავებული სემანტიკისაა, ვიდრე ახლა – ნათქვამი ძველ დროში.

როგორც ბენვენისტი წერს, ლინგვისტიკასა და ფსიქოლოგიაში მრავალგვარი გაგება სხვაგვარად წარმოგვიდგება, თუ მას მეტყველების ჩარჩოებში აღვადგენთ და განვსაზღვრავთ მას ორმხრივი სუბიექტურობის სიტუაციაში, რომელიც შესაძლებელს ხდის ენობრივ კომუნიკაციას.

მეტყველების აქტი შიფტერების მნიშვნელობას მეტად მოძრავს ხდის. მეტყველების აქტის პირობები განსხვავებულია, შესაბამისად, გრამატიკული სიტყვა და ფორმა განსაზღვრულია აზრით, ის ყოველთვის „ცარიელია“. სიტყვები მე და შენ არ მიეკუთვნება არავითარ რეალობას, თვინიერ თავად მეტყველების აქტისა და მისი მონაწილეებისა, როგორიც არ უნდა იყვნენ ისინი.

ზოგადი რიტორიკის ავტორები (დიუბუა, ედელინი…)ზემოაღნიშნულ შემთხვევებს განიხილავენ რიტორიკულ ფიგურათა რიგში, რომელიც დაკავშირებულია ინფორმაციის გამგზავნთან და მიმღებთან. „პირთა შერევას“ ზოგადი რიტორიკის ავტორები კომუტაციას უწოდებენ.

დღეს ისეთი ესეისტების გავლენით, როგორიცაა, ბაშლიარი, მოდაში შემოდის კრიტიკაში „იდენტიფიკაცია“, რომელიც შლის საზღვარს კრიტიკოსსა და ავტორს შორის.

კომუტაცია: შენ-მე ხშირად გვხვდება პროპაგანდისტული ხასიათის ლიტერატურაში. თავის დროზე ამერიკაში ლოზუნგი: „შენ ხმა უნდა მისცე აიზენჰაუერს“ ტრანსფორმირდა ლოზუნგში: „მე მიყვარს აიკი“. ლოზუნგი მიმართულია მილიონობით ადამანზე ზემოქმედებისათვის, ანალოგიური რეაქცია რომ გამოიწვიოს. როდესაც ამბობენ: მე – გულისხმობენ – შენ. ყველა მსმენელი (ანუ შენ) თუ მოახდენს იდენტიფიკაციას ლოზუნგის სუბიექტთან, მაშინ ლოზუნგის ენაც გამართლებული იქნება, ის ხომ მასების ფსიქოლოგიაზეა გათვლილი.

გამოქვეყნებულია mastsavlebeli.ge-ზე

ცირა ბარბაქაძე _ მეტაფორა და მეტონიმია


მეტაფორა და მეტონიმია

მეტაფორა და მეტონიმია ტროპთა საკლასიფიკაციო სისტემაში იერარქიის პირველი დონეა.

მეტაფორა და მეტონიმია, როგორც ტროპის ორი ურთიერთსაწინააღმდეგო სახეობა, დამყარებულია მეზობლობის და მსგავსების ასოციაციაზე, რაც შესაძლებლობას გვაძლევს, განვასხვაოთ პოეტური (მეტაფორული) და პროზაული (მეტონომიური) სტილები და, ამავე დროს, გვაგზავნის ენის ორი _ პარადიგმატული და სინტაგმატური ღერძისკენ, რაც გრაფიკულად ასე შეიძლება წარმოვიდგინოთ:

Untitled 2

პარადიგმატულ დონეზე ხდება ელემენტთა არჩევა, ხოლო სინტაგმატურ დონეზე _ არჩეულ ელემენტთა კომბინაცია.

მეტაფორა, როგორც მსგავსების შემოქმედებითი ტრანსფორმაციაა და მეტონიმია, როგორც მეზობლობის შემოქმედებითი ტრანსფორმაცია, ამ ორი ღეძისა და მათი შესაბამისი ოპერაციებითაა წარმოდგენილი.

ამ დიქოტომიის აუცილებლობა დაამტკიცა რ.იაკობსონმა ცნობილ ნაშრომში: „ენის ორი ასპექტი და აფაზიურ დარღვევათა ორი ტიპი“. მან გამოავლინა ორ ძირითად აფაზიურ დარღვევათა ლინგვისტური სინდრომი: ერთი, დაკავშირებული მსგავსების ასოციაციის დარღვევასთან, ხოლო მეორე – მეზობლობის ასოციაციასთან. მეტყველება შეიძლება განვითარდეს ორი ტიპის აზრობრივი ხაზით. ერთი თემა მეორეში შეიძლება გადავიდეს მსგავსების ან მეზობლობის საფუძველზე. პირველი შემთხვევის შესაბამისი აღნიშვნა იქნება – მეტაფორის ღერძი, ხოლო მეორესთვის – მეტონომიის ღეძი. აფაზიის დროს ერთ-ერთი პროცესი შეზღუდულია ან მთლიანად ბლოკირებულია.

ნორმალურ ენობრივ ქცევაში ორივე პროცესი მოქმედებს, თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ გულდასმით დაკვირვების შემდეგ აღმოჩნდა, რომ კულტურის, პიროვნული ხასიათისა და ენობრივი სტილის გავლენით მოლაპარაკე უპირატესობას ამ ორი პროცესიდან ერთ-ერთს ანიჭებს (იაკობსონი).

მეტაფორისა და მეტონომიის ურთიერთსაწინააღმდეგო ხასიათის  სხვა ახსნის მიხედვით: მეტაფორა შეიძლება გაგებულ იქნას, როგორც სემანტიკურად განსხვავებულ ნიშანთა ცვლა ერთნაირ სინტაქსურ პოზიციაში, მაშინ, როცა მეტონიმია გაგებულია, როგორც თავად სინტაქსურ პოზიციათა ცვლა.

მეტაფორა ფუნქციონირებს პრედიკატთან კავშირში (ატრიბუტთა სფეროში) და მისი პირველადი ფუნქციაა: დამახასიათებელი. მეტონიმია კი ასრულებს იდენტიფიკაციის ფუნქციას  კონკრეტულ საგანთან მიმართებით (არუთინოვა).

ენის განვითარება რეალიზდება ორი ენობრივი მოდუსის ურთიერთდაპირისპირებით: ენა, რომელიც აღწერს რეალურ სიტუაციას და ენა, რომელიც აღწერს პოტენციურ სიტუაციას, რომელიც რეალობით არ არის მოტივირებული. მხატვრული მეტყველება ჩვეულებრივ მეტყველებასთან მიმართებით, „ნორმიდან გადახრაა“. ნორმიდან ეს გადახრა რეალიზდება ტროპების მეშვეობით, რომელთა საშუალებით იზრდება ახალი აზრის გადმოცემის შესაძლებლობები, სუბიექტის ახალი კავშირები ობიექტურ რეალობასთან.

ტექსტის გაგება დაკავშირებულია ტროპების (მეტაფორა, მეტონიმია) სწორ ინტერეპრეტაციასთან, რადგან ტროპების მნიშვნელობა დროში ცვალებადია და მრავალ ფაქტორზეა დამოკიდებული.

ჩვენი დროის ერთ-ერთ დიდ მოძღვარს ჰკითხეს: რატომ არ წერო? მან უპასუხა: მე მჯერა, რომ თუ შუამავალი იცვლება, იცვლება აგრეთვე ჩემი სიტყვების მნიშვნელობაც. შუამავალი ქმნის საკუთარ პირობებს და ცვლის გადმოსაცემ შინაარსს. ეს ცოტა რთულია გასაგებად… ჩემი სიტყვები _ ეს შუამავლის ერთი ტიპია, მაგრამ, როდესაც ვლაპარაკობ, ურთიერთობა მყარდება რამდენიმე არხით: მსმენელი ცხოვრობს და მეც ვცხოვრობ, როდესაც ვსაუბრობ, მსმენელი არა მარტო ისმენს ჩემს სიტყვებს, ის ხედავს ჩემი ბაგეების მოძრაობას, არა მარტო სიტყვები ლაპარაკობენ, ბაგეებიც უბნობენ, ჩემი თვალებიც რაღაცაზე მეტყველებენ,  შინაარსი სხვადასხვა იქნება იმისთვის, ვინც მისმენს და იმისთვის, ვინც ჩემს ნაწერს კითხულობს… მკითხველთა წინაშეა წიგნი ჩემ მაგივრად, შავი სიტყვები და შავი მელანი _ მეტი არაფერი…  შავი მელანი ვერასოდეს გამოაჩენს ჩემს ჟესტებს და გამომეტყველების ცვლილებას… ეს ცხოვრება არ არის, ეს _ მკვდარი შეტყობინებაა…

ამავე აზრს გამოხატავს იოანე მოციქულის სიტყვებიც, როცა მოიკითხავს „რჩეულ ქალბატონს“: „ბევრი მაქვს თქვენთან მოსაწერი, მაგრამ არა მსურს ქაღალდითა და მელნით, რადგან ვიმედოვნებ თქვენთან მოსვლას და პირისპირ ლაპარაკს, რათა სრული იყოს ჩვენი სიხარული“ (იოანე მოციქულის მეორე წერილი: „მოკითხვა რჩეულ ქალბატონს“).

ამის მიუხედავად, მეცნიერება ცდილობს, „მკვდარი შეტყობინებების“ ტექსტების ინტერპრეტაციას, რათა აღადგინოს სიტუაცია და ერთმანეთს შეახვედროს დროში და სივრცეში დაშორებული მწერალი და მკითხველი ერთმანეთს ისე, რომ მათ გაუგონ ერთამენთს.

გამოქვეყნებულია mastsavlebeli.ge-ზე

ცირა ბარბაქაძე _ რიტორიკა და პრაგმალინგვისტიკა; ენა და ადამიანი


TPuIvdcCGxw

პრაგმალინგვისტიკის ენათმეცნიერების დარგად გამოყოფა დაკავშირებულია 1970 წელს ჩატარებულ საერთაშორისო სიმპოზიუმთან, რომელიც მიეძღვნა პრაგმატიკის საკითხებს. სიმპოზიუმის მონაწილეები იმ დასკვნამდე მივიდნენ, რომ კომუნიკაციის პრაგმატიკული ასპექტები გამოკვლეული უნდა იქნას ლინგვისტიკური თეორიის ჩარჩოებში ამ კომუნიკაციის სინტაქსურ და სემანტიკურ ასპექტებთან ერთად.

პრაგმატიკის უმთავრესი პოსტულატია – ენის ფაქტების შესწავლა ადამიანის ფაქტორის გათვალისწინებით, რამაც წინა პლანზე წამოსწია ენობრივი ურთიერთობის ლინგვოპრაგმატიკული პრობლემატიკა, რომელიც, ამავე დროს, მოითხოვს მეტყველების სიტუაციის განხილვას. ასეთ შემთხვევაში, ლინგვისტიკური პრაგმატიკის ობიექტია – ენა, მეტყველება, როგორც ენობრივი შემოქმედება და მეტყველება, როგორც ენობრივი მასალა (ტექსტი), ხოლო საგანი – ენის შესწავლა ადამიანის ფაქტორის გათვალისწინებით ფართო სოციალურ კონტექსტში.

პრაგმალინგვისტიკისადმი ინტერესი განპირობებულია თანამედროვე საზოგადოებაში მისი როლით: მასობრივი ინფორმაციის საშუალებათა განვითარებით და საზოგადოებრივი აზრის მიზანმიმართული ფორმირების მოთხოვნით.

პრაგმალინგვისტიკის მთავარი შესასწავლი  პრობლემა: „ენა და ადამიანი“ – აერთიანებს მრავალ ლინგვისტიკურ, ფსიქოლინგვისტიკურ, აგრეთვე სოციალურ-ისტორიულ, ნაციონალურ-კულტურულ, ეთნოგრაფიულ და სხვა ფაქტორებს.

პრაგმატიკის განსაზღვრისას ერთ შემთხვევაში წინა პლანზე იწევს ადამიანის ფაქტორი; გ.კლაუსს პრაგმატიკის გაგებაში შემოაქვს „ენობრივი ნიშნების გამოყენების ფსიქოლოგიური და სოციოლოგიური ასპექტები“. სხვა დეფინიციაში გამოიყოფა პრაგმალინგვისტიკური გამოკვლევების ფუნქციური ასპექტი (ენა კონტექსტში), მათი კონტექსტური განპირობებულობა.

მესამე ტიპის განსაზღვრაში ყურადღება ექცევა ენობრივი კომუნიკაციის ეფექტურობას კომუნიკანტთა ურთიერთობისა და ურთიერთზეგავლენის პროცესში. ასეთ შემთხვევაში, ენის პრაგმატიკულ ფუნქციას მიაკუთვნებენ ენობრივ ზეგავლენას, ინტერაქციას. დგება საკითხი, რათა შესწავლილ იქნას ადამიანთა ქცევის მართვა მეტყველების მეშვეობით. კომუნიკაციის მთავარ ფაქტორად გამოიყოფა კომუნიკაციის სუბიექტის მიერ ენის წარმატებით გამოყენება მიზნის მისაღწევად.

და ბოლოს, დეფინიციათა შორის აღსანიშნავია მეტყველების პრაგმატიკული გამოკვლევის ინტერპრეტაციული ასპექტი, რომელიც ვლინდება ამა თუ იმ კომუნიკაციურ კონტექსტში. ინტერპრეტაციის ობიექტი ამ შემთხვევაში, როგორც არუთინოვა აღნიშნავს, არის – გამონათქვამის პრაგმატიკული მნიშვნელობა.

ზემოაღნიშნული განმარტებები არ უპირისპირდება ერთმანეთს. ისინი მხოლოდ პრაგმატიკული პრობლემატიკის განსხვავებულ მხარეებს ასახავს: ადამიანის ფაქტორი, შემოქმედებითი, პროცესუალური ასპექტი, ნიშნის ინტერაქტიული პოტენცია, ფართო ისტორიული და სოციალური კონტექსტი.

პრაგმატიკული პრობლემატიკის სირთულე და მრავალფეროვნება მეცნიერებს უფლებას აძლევს განაცხადონ, რომ: ჩვენი დროის ვერცერთი მკვლევარი თავის თავზე ვერ აიღებს, ზუსტად განსაზღვროს ენის კვლევისას, არ არის პრაგმატიკული და რა – არა.

ინფორმემები და პრაგმემები

პრაგმალინგვისტიკა, როგორც ენათმეცნიერების განსაკუთრებული დარგი, თავისი მიზნების ეფექტურად განხორციელებისათვის საჭიროებს თავისებურ, პრაგმალინგვისტიკურ ერთეულთა სისტემების გამოყოფას, რომლებიც ასახავს ენის პრაგმატიკულ, მარეგულირებელ და ზეგავლენის ფუნქციებს. პრაგმალინგვისტიკური ერთეულები ცალ-ცალკე ქმნიან თავ-თავიანთ სტრუქტურას და სისტემას, რომელთა შორისაც შეინიშნება აგრეთვე სისტემური და სტრუქტურული ურთიერთობა.

პრაგმალინგვისტიკის ძირითადი ერთეულებია; ინფორმემა და პრაგმემა. ინფორმემები ენის სხვადასხვა დონის ისეთი ერთეულებია, რომლებიც ემსახურებიან ინფორმაციული შინაარსის გადაცემას და ასრულებენ მხოლოდ ინტელექტუალურ-ინფორმაციულ ფუნქციას; ისინი გამოიყენებიან შეტყობინებისათვის, ინფორმაციისათვის.

პრაგმემები – პრაგმატიკული შინაარსის მატარებელი ერთეულებია, რომელთათვისაც პრაგმატიკული ფუნქცია წამყვანი ფუნქციაა, ისინი გამიზნულია ძირითადად ფსიქიკის ემოციურ სფეროსა და ადამიანის ქცევაზე ზემოქმედებისათვის. ამასთანავე, ზოგიერთი პრაგმემისათვის ნიშანდობლივია, როგორც პრაგმატიკული, ასევე ინტელექტუალურ-ინფორმაციული ფუნქცია.

ინფორმემების სტრუქტურა

  1. ნომინაციური ინფორმემები – რომლებსაც მიეკუთვნება სრული მნიშვნელობის მქონე მეტყველების ნაწილები, რომლებიც ნომინაციურ ფუნქციას ასრულებენ: სიტყვა, ქრისტიანი, კეთება, დამოძღვრა, გუშინ, ორნი და ასე შემდეგ…
  2. დეიქსისური ინფორმემები – მე, შენ, იქ, ვიღაც, რომელიღაც…
  3. რელაციური ინფორმემები – კავშირები, ზმნისწინები და სხვა…

პრაგმემების სტრუქტურა

  1. ემოციური პარგმემები – მაგალითად, შორისდებულები: ეჰ, აჰ, ვაშა…
  2. ემოციურ-შეფასებითი ხასიათის პრაგმემები – რომლებსაც მიეკუთვნება ემოციურ-შეფასებითი ლექსიკა;
  3. ექსპრესიული პრაგმემები.

როგორც ინფორმემები, ასევე პრაგმემები, შეიძლება გამოიხატოს არა მხოლოდ ლექსიკური ერთეულებით, არამედ, ენის სხვა დონის ერთეულებითაც. მაგალითად, მორფემებში შეიძლება გამოვყოთმორფემე-ინფორმემა და მორფემა-პრაგმემა. მორფემა-ინფორმემეაა: ძმ-ობა, მეგობრ-ობა… ხოლო მორფემა-პრაგმემა, მაგალითად, კნინობითის მაწარმოებელი – ილო… მამ-ილო, დედ-ილო… და ასე შემდეგ.

მყარი სიტყვათშეთანხმება-ინფორმემები გადმოგვცემენ მხოლოდ ინფორმაციული ხასიათის შინაარსს: სიტყვის მოთხოვნა, მხედველობაში მაქვს, ადგილი აქვს და სხვ.; ხოლო მყარი სიტყვათშეთანხმება-პრაგმემები არის ტიპური ცხოვრებისეული სიტუაციებისათვის სოციალური და ინდივიდუალური ქცევის რეკომენდაციები. ასეთებია: ანდაზები, ფრაზეოლოგიზმიბეი, ფრთიანი გამონათქვამები…

პრაგმემათა შორის მიზანშეწონილია განვასხვავოთ ენობრივი პრაგმემები და მეტყველების პრაგმემები. ენობრივი პრაგმემები მყარი პრაგმატიკული ინფორმაციის მატარებელია, რაც შეეხება მეტყველების პრაგმემებს, ისინი პრაგმატიკული პოტენციალის აქტუალიზაციის შედეგად ხდებიან პრაგმატიკული ინფორმაციის მატარებლები.

პრაგმემებთან და ინფორმემებთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული სხვა ჯგუფის პრაგმალინგვისტიკური ერთეულები – სენსიბილატორები (გამაძლიერებლები) და აქტუალიზატორები.

ენობრივ პრაგმემათა სენსიბილატორები შეიძლება იყოს: ა) ლინგვისტიკური; ბ) პარალინგვისტიკური;  გ) არალინგვისტიკური.

ლინგვისტიკური სენსიბილატორები ძირითადად სხვა ენობრივი პრაგმემებია, მათი გამაძლიერებელი გავლენა მრავალმხრივი შეიძლება იყოს.

პარალინგვისტიკური და არალინგვისტიკური სენსიბილატორებიც მრავალფეროვანია: ხმის ტემბრი, წარმოთქმის სიძლიერე, ჟესტი, მიმიკა, სხეულის მოძრაობა, მოსაუბრის შინაგანი სტატუსი, ავტორიტეტულობა და სხვა.

აქტუალიზატორებიც შეიძლება იყოს აგრეთვე: ლინგვისტიკური, პარალინგვისტიკური და არალინგვისტიკური.

 

მჭევრმეტყველება შემოქმედებითი პროცესია. ამ პროცესში განსაკუთრებით საინტერესოა ენობრივ ერთეულებზე დაკვირვება, ეს შეეხება ენის ყველა დონეს. ინფორმემები, რომლებსაც პოტენციური პრაგმატიკული ფუნქცია აქვთ, მეტყველების პროცესში პრაგმემებად გარდაიქმნებიან. ამგვარი გარდაქმნები მჭევრმეტყველებაში ძალიან მოულოდნელია. პრაგმემათა გავლენის ძალა კი იზრდება მოულოდნელი პრაგმემების გამოყენებით მოცემულ სამეტყველო სიტუაციაში. თუკი მოხდა, რომ ერთხელ მოულოდნელად წარმოქმნილი პრაგმემა ხშირად განმეორდა, თანდათან მოხდება მისი ზეგავლენის ძალის შემცირება და ადაპტაციის წყალობით შეიძლება შაბლონად იქცეს მეტყველებაში. ეს ფაქტი აღნიშნული აქვს მეიეს: „ ამის გამოა, რომ მოხმარებიდან გამოსვლის ტენდენციის ნიშანი აზის ისეთ სიტყვებს, რომლებიც აღმატებით ხარისხს გამოხატავენ. ასეთი სიტყვებია: ძალიან, სრულიად, საგანგებოდ… და სხვა. სწორედ იმიტომ, რომ მათი ზეგავლენის ძალა განლეულია“.  ეს კარგად იციან სიტყვის ოსტატებმა. მაგალითად, მაიაკოვსკი წერდა: სიტყვა, როგორც კი ჩვევად იქცევა, ძველდება, როგორც კაბა…

ადაპტაციის მოქმედებით შეიძლება აიხსნას მოვლენა, რომელიც ცნიბილია „სატიაციის“ სახელით. ვერბალური სატიაცია – სიტყვის მნიშვნელობის სუბიექტური დაკარგვაახშირი მოხმარების გამო.

ადაპტაცია, რომელიც პრაგმემათა პრაგმატიკულ ძალას ასუსტებს, ამავე დროს ქმნის სტიმულს, რათა ორატორმა სხვა პრაგმატიკული საშუალებები შექმნას, რაც იწვევს ენის სხვადასხვა დონის  ერთეულების სემანტიკურ ცვლილებებს, რასაც, საბოლოო ჯამში, ენის პრაგმატიკული სისტემის გამდიდრებისკენ მივყავართ.

გამოქვეყნებულია mastsavlebeli.ge-ზე

ცირა ბარბაქაძე _ რიტორიკა და ტროპების თეორია


rhetoric 

იმ დროიდან, როცა არსებობა დაიწყო რიტორიკამ, როგორც მეცნიერებამ და როგორც ხელოვნებამ, ტროპის თეორია ამ დარგის განუყოფელ ნაწილად იქცა, ხოლო მისი შესწავლა – მკვლევართა ამოცანად. იმის მიხედვით, თუ რომელი მიმართულებით წავიდოდა რიტორიკის განვითარება, შესაბამისად, ტროპოლოგიაც განიცდიდა ტრანსფორმაციას და იღებდა შესაფერ მდგომარეობას.

ტროპის გაგებაც ანტიკური სამყაროდან მომდინარეობს. კვინტილიანე განმარტავდა ტროპს, როგორც სიტყვის ძირითადი მნიშვნელობის იმგვარ ცვლილებას, რის შედეგადაც მიიღებოდა გამდიდრებული მნიშვნელობა.

ისტორიის გარკვეულ მონაკვეთში ტროპი განიხილებოდა ლიტერატურათმცოდნეთა და ლინგვისტთა მიერ, როგორც რაღაც ფორმალური ელემენტი, გარედან შემოტანილი „მოკაზმვის“ მიზნით. ტროპის თეორიისადმი ამგვარმა დამოკიდებულებამ იგი მე-20 საუკუნის შუა წლებისათვის პოეტიკისა და სტილისტიკის ფორმალურ ნაწილად აქცია.

ტროპის თეორიით დაინტერესება ახალ დროში დაკავშირებულია სემიოტიკის აღმავლობასთან. გაჩნდა ტროპის ახლებური განმარტებები, მაგრამ, უნდა აღინიშნოს, რომ ტროპოლოგიის, როგორც მეცნიერების, დღევანდელი მდგომარეობა დაფუძნებულია წარსულის მდიდარ ტრადიციებზე და შეპირობებულია თანამედროვეობის მოთხოვნებით.

ნეორიტორიკა (ახალი რიტორიკა), როგორც ტექსტის წაკითხვის ახალი მეთოდოლოგია, წინა პლანზე წამოწევს ტროპის თეორიის პრობლემატიკას.

ენათმეცნიერები ტროპის თეორიას ამგვარ მოტივირებას უკეთებენ: ტროპი არის ენობრივი მოვლენა და, ამასთან, იმგვარი მოვლენა, რომელიც ყველაზე ღრმად არის შეპირობებული ენობრივი ფაქტებით. შესაბამისად, ტროპის თეორია ჩართულია ენათმეცნიერებაში, როგორც მისი ახალი ნაწილი.

დიუმარსეს „ტრაქტატი ტროპებზე“

მე-17 საუკუნის ფრანგი მოაზროვნე, გარმატიკოსი, შენო დიუმარსე, ისევე, როგორ სოსიური, ნიშანს განიხილავენ, არა როგორც ბგერისა და საგნის ერთობას, არამედ, როგორც ორ ფსიქიკურ შთაბეჭდილებას.

თუ ნიშანი არის ორი იდეის ასოციაცია, იქნებ ყოველგვარი ასოციაცია (მაგალითად, ტროპი) არის პოტენციური ნიშანი? _ სვამს კითხვას ცვეტან ტოდოროვი და განაგრძობს: „… და, თუმცა, ყველა ასოციაცია მსგავსია, მათ შორის არის განსხვავებაც, ამიტომ შეგვიძლია ვთქვათ, ნიშნები, ტროპები, წინადადებები, _ ასოციაციის განსხვავებული ფორმებია… ასე თანდათანობით გამომუშავდა ბუნებრივ ნიშანთა თეორია, რომლის ცნებათა სახელებია: ტროპები და სახეები“.

დიუმარსე თავის ცნობილ ნაშრომში: „ტრაქტატი ტროპებზე“ – ტროპებს განმარტავს, როგორც ფიგურებს, რომელთა მეშვეობით სიტყვა იძენს ძირითადი მნიშვნელობისაგან განსხვავებულ მნიშვნელობას, ხოლო ფიგურებს უწოდებს „წარმოსახვათა და ვნებათა“ ენას. აქვე მიუთითებს მათი მნიშვნელობის შესახებ: „რიტორიკას და ტროპოლოგიას ძირითადად აქვთ ენციკლოპედიური და პადაგოგიური მნიშვნელობა. გაგვიჭირდებოდა ავტორის გაგება და ინტერპრეტირება ფიგურებისა და ტროპების ცოდნის გარეშე. დიდ დახმარებას გვიწევს რიტორიკა ახალი აღთქმის კითხვისას, რომელიც დაწერილია ძალიან მარტივი ენით, მაგრამ, ამავე დროს, შეიცავს უამრავ ფიგურას, რომლებიც ძნელად ექვემდებარებიან ანალიზს…

მას, ვისაც სურს, რომ სიტყვების მეშვეობით სისტემაში მოიყვანოს აზრი, რიტორიკა ეხმარება მეტყველების ჭეშმარიტი აზრის გამოვლენაში…

მეცნიერება და ხელოვნება მხოლოდ გზაა ცხოვრებაზე დაკვირვებისა (დიუმარსე).

ჟერარ ჟენეტის აზრით, დიუმარსეს მიერ ტროპის განხილვა ძირითადად ლინგვისტური ხასიათისაა და, უფრო ზუსტად, სემანტიკის სფეროს განეკუთვნება, ამაზე პირდაპირ მიანიშნებს დიუმარსეს წიგნის ქვესათაური: „ტროპები, ანუ განსახვავებული აზრები, რომელიც აქვს ერთსა და იმავე სიტყვას ერთსა და იმავე ენაში“. ამ ტრაქტატის მიხედვით, რიტორიკული შტუდიების ცენტრში აღმოჩნდა არა ფიგურათა ზოგადი თეორია, არამედ უფრო ვიწრო – აზრის ფიგურათა თეორია, რომლის მეშვეობით სიტყვას აქვს ის მნიშვნელობა, რომელიც არის ამ სიტყვის ზუსტი, პირდაპირი მნიშვნელობა. რიტორიკაში ცენტრალური ადგილი დაიკავა ოპოზიციამ: პირდაპირი აზრი – ფიგურალური აზრი.

აზრის „გადატანა“ ტროპის წარმოქმნის საფუძველია. დიუმარსე გამოყოფს ენაში არსებულ აზრის გადატანის რამდენიმე სახეობას:

  1. განსაზღვრული აზრი – განუსაზღვრელი აზრი (მას სწამს – სწამთ)
  2. აქტიური აზრი – პასიური აზრი (წერილის წერა – წერილი დაწერილია)
  3. აბსოლუტური აზრი – შეფარდებითი აზრი (მზე კაშკაშებს – მზე დედამიწაზე მეტია)
  4. კოლექტიური აზრი – ინდივიდუალური აზრი (ქალებს უყვართ ლაპარაკი – ეს ქალი ლაპარაკობს)
  5. ნათელი აზრი – ორაზროვნება
  6. სრული აზრი – განუყიფელი აზრი
  7. პირდაპირი აზრი – განუყოფელი აზრი
  8. აბსტრაქტული აზრი – კონკრეტული აზრი და ასე შემდეგ…

ფონტანეს თეორია

უფრო მოგვიანებით ფონტანემ მიიღო და უარყო კიდეც დიუმარსეს მემკვიდრეობა. 1818 წელს გამოვიდა ფონტანეს ნაშრომი – „სისტემური კომენტარი ტროპებზე“, ხოლო 1821-27 წლებში – „ზოგადი ტრაქტატი მეტყველების ფიგურებზე“. ერთი მხრივ, ფონტანემ გააფართოვა შესასწავლი მხარე, ჩართო რა მასში ყველა ფიგურა – ტროპები და არატროპები. ამავე დროს, იგი უბრუნდება სუბსტიტუციას, როგორც ტროპოლოგიური აქტივობის კრიტერიუმს.

ტროპმა ფონტანესთან დაიკავა ცენტრალური მდგომარეობა იმ თეორიის პარადიგმაში, რომელიც ფაქტობრივად წარმოადგენდა ფიგურათა თეორიას.

კოენის  ტროპოლოგიის სქემა

კოენის ნაშრომში „ფიგურათა თეორია“ (1970 წ.) აღნიშნულია, რომ ჯერ კიდევ ფონტანეს უნდოდა თავისი ორი ტრაქტატი ტროპის შესახებ გაეერთიანებინა სათაურით „მეტყველების ფიგურები“.

ტროპოლოგიის სქემა კოენის მიხედვით ასე გამოიყურება:

ფიგურა _ მიმართება

მეტაფორა _ ნათესაობა

სინეკდოქე _ ნაწილი-მთელი

ირონია _ საწინააღმდეგო

ჰიპერბოლა _ დიდი მცირეს ნაცვლად

ლიტოტა _ მცირე დიდის ნაცვლად და ასე შემდეგ.

ტროპები და  ფიგურები ცვეტან ტოდოროვთან

ცვეტან ტოდოროვის მიხედვით (Semantique de la Poesie, 1979) სიტყვა აიხსნება სიტყვით, ანუ გადატანითი აზრი ინტერპრეტირდება სიტყვის ძირითადი აზრის გავლით. თუმცა არისტოტელე გვასწავლიდა, რომ მეტყველების ფიგურა _ სიტყვის პირდაპირი აზრის უბრალოდ გადატანითი აზრით შეცვლა კი არ არის, არამედ ამ უკანასკნელის გამოვლენაა პირველის ადგილზე.

ნეორიტორიკაში მეტყველების ფიგურა იღებს მრავალ დეფინიციას და ხდება ტექსტის სემიოტიკის ბაზისური გაგება.

გრეიმასი რიტორიკულ ფიგურას განსაზღვრავს, როგორც განსაკუთრებულ მიმართებას, რომელიც მოიცავს დისტანციას ტექსტის ფიგურალურ და აბსტრაქტულ დონეებს შორის.

ცვეტან ტოდოროვთან ვხვდებით რამდენადმე განსხვავებულ წარმოდგენას მეტყველების ფიგურებზე. რიტორიკული ფიგურა – ეს ენის არსია, ეს არის ის, რასაც ნოვალისმა უწოდა Selbs, ხოლო ხლებნიკოვმა  самовитая речь.

ლათინურ რიტორიკაში მიმართება ტროპებსა და ფიგურებს შორის მკვეთრად გამჯნული არ იყო. ტოდოროვი ამ შემთხვევაში ფონტანეს პოზიციას იზიარებს: ტროპი არის არაპირდაპირი აზრის ჩამოყალიბების საშუალება. ფიგურა კი წარმოადგენს ფრაზაში ერთდროულად ორი ან მეტი სიტყვის კავშირს.

ფრანგ რიტორთა მიერ შემუშავებული ტროპის თეორიის გეგმისთვის ტოდოროვი აუცილებლად მიიჩნევს დამატებით იდეათა თეორიის არსის გარკვევას. (პოლ-როიალის „ლოგიკაში“ დამატებით იდეათა თეორია წარმოადგენს იდეათა საფუძველს).

სიტყვა შეიძლება აღინიშნოს ორი საშუალებით: მას შეუძლია აღნიშნოს აზრი ან გააღვიძოს აზრი. სიტყვით აღნიშნული იდეა არის ძირითადი იდეა, ხოლო სიტყვის საშუალებით გაღვიძებული იდეა არის დამატებითი იდეა.

ტოდოროვი ფიგურალურ მეტყველებაში გამოყენებულ ენობრივ ერთეულთა სპეციფიკის გათვალისწინებით გამოყოფს დამოკიდებულებათა ოთხ ტიპს:

  1. ბგერა – აზრი (პარონიმები, ალიტერაცია)
  2. სინტაქსური დამოკიდებულება (ელიფსისი, ზევგმა)
  3. სემანტიკურინ დამოკიდებულება (მეტაფორა, მეტონიმეია, სინეკდოქე)
  4. ნიშანი – რეფერენტი (ანტიფრაზისი)

ტოდოროვმა აღნიშნულ კლასიფიკაციას ე.წ. ანომალიათა ჯგუფი უწოდა, მაგრამ, როგორც მკვლევრები მიუთითებენ, მან ვერ მოახერხა შემოთავაზებული კლასიფიკაციის იქით წასვლა, ანომალიათა ჯგუფში ტროპებისა და ფიგურების ჩართვა იმდენად სუსტ კრიტერიუმებზე იყო დაფუძნებული, რომ მომავლისათვის უპერსპექტივო აღმოჩნდა (დიუბუა).

ლიეჟის ნეორიტორიკული სკოლა

თანამედროვე მეცნიერების მიერ წარსულის რიტორიკული მემკვიდრეობის გათავისების თავისებურ შეჯამებას წარმოადგენს ლიეჟის ნეორიტორიკული სკოლის (ე.წ. M ჯგუფის) ნაშრომი ზოგადი რიტორიკა. ამასთან ერთად იგი აშკარად მოწმობს იმას, რომ ახალ რიტორიკას სულ უფრო დიდი საფუძველი აქვს განაცხადოს თავისი უფლებები მეცნიერების ჯერ კიდევ ვაკანტურ როლზე, რომელიც განიხილავს ენის ცოცხალ სინამდვილეს ყველა განფენილობაში – ინფრალინგვისტიკურიდან მეტალინგვისტიკურამდე.

ოთხი სახის რიტორიკულ მეტაბოლათა განხილვა წარმოადგენს M ჯგუფის მიერ ენის ცოცხალი ფუნქციონირების ანალიზის ბრწყინვალე ნიმუშს. საყურადღებოა აგრეთვე აღნიშნულ ნაშრომში ეთოსის თეორიის პრობლემის დასმაც. დამაჯერებელი სიტყვის მთელი სტრატეგია, „ზოგადი რიტორიკის“ ავტორთა აზრით, პრაქტიკულად, მეტაბოლისა და ეთოსის თეორიებით განისაზღვრება.

 

 

ტროპი და სემიოტიკა

ენათმეცნიერების თვალსაზრისით, საყურადღებოა მოსაზრება იმის თაობაზე, რომ ტროპულობის ძირები უნდა ვეძიოთ თვით ენის სტრუქტურის, როგორც ნიშანთა სისტემის, ორპლანიანობაში და შინაარსის პლანისა და გამოხატვის პლანის ასიმეტრიულობაში.

ბარტი წერს: არ არსებობს წმინდა დენოტაციური ენები, ისევე, როგორც არ არსებობს მხოლოდ კონოტაციური. ნებისმიერი ენა წარმოადგენს გამოთქმულისა და ნაგულისხმევის კომბინაციას, დენოტაციურ და კონოტაციურ დონეებს. ასეთია სემიოტიკური სისტემის დინამიკური რეალობა, – დასძენს ბარტი, – თუმცაღა, კლასიკური (სტატიკური) სტქრუქტურალიზმი ვერ ფლობს ამ რეალობის გასაღებს.

ნიცშესათვის ტროპი – ლინგვისტური პარადიგმაა, ფიგურალური სტრუქტურა კი – ენის დახასიათება, როგოც ასეთი. ენა – რიტორიკულია, რადგანაც ის ისწრაფვის გადმოგვცეს მხოლოდ აზრი (doxa) და არა ჭეშმარიტება (episteme).

ტროპები, ეს ის კი არ არის, რასაც ნებისმიერად დაამატებ ან წაართმევ ენას. ეს – ენის ჭეშმარიტი ბუნებაა. არ არსებობს არავითარი საკუთარი მნიშვნელობა, თუ განსაკუთრებულ შემთხვევებთან არა გვაქვს საქმე.

ნიცშეს აზრით, რიტორიკა რადიკალურად აჩერებს ლოგიკის მოქმედებას და ხსნის რეფერენციულ ცდომილებათა თავბრუდამხვევ შესაძლებლობებს.

პირსის შეხედულებით, ნიშნის ინტერპრეტაცია სულაც არ არის მნიშვნელობა, ის უკვე მეორე ნიშანია, ეს წაკითხვაა და არა დეკოდირება. თავად წაკითხვა გაგბულია, როგორც მესამე ნიშანი და ასე შემდეგ.

პირსი ამ პროცესს – როდესაც ერთი ნიშანი ბადებს მეორეს – უწოდებს წმინდა რიტორიკას.

თუკი ნიშანი მოგვცემდა მნიშვნელობას ისევე, როგორც ობიექტი გვაძლევს ნიშანს, ე.ი. რეპრეზენტაციის გზით, მაშინ გრამატიკისა და რიტორიკის განსხვავების აუცილებლობა არ იქნებოდა.

გრამატიკა საშუალებას გვაძლევს, დავსვათ კითხვა, მაგრამ წინადადებამ, რომლის საშუალებით ვაყალიბებთ კითხვას, შეიძლება გამორიცხოს თავად შეკითხვის შესაძლებლობა.

სრულიად მკაფიო სინტაქსური კითხვა წარმოშობს წინადადებას, რომელსაც, სულ მცირე, ორი მნიშვნელობა აქვს, რომელთაგან ერთი ამტკიცებს, ხოლო მეორე უარყოფს თავის საკუთარ ილოკუციურ მოდუსს. საქმე ის არ არის, რომ არის ორი მნიშვნელობა, ერთი -პირდაპირი და მეორე – ფიგურალური, მაგრამ ჩვენ უნდა გადავწყვიტოთ, რომელია მართებული განსაზღვრულ სიტუაციაში (პოლ დე მანი).

როგორც აღვნიშნეთ, ტროპის თეორიით ხელახალი დაინტერესება სემიოტიკის წარმოშობამ გამოიწვია. შოფერს და რაისს ეკუთვნით ტროპის ახლებური განმარტება: ტროპი – ეს არის სემანტიკური ტრანსპოზიცია არსებული ნიშნიდან (In praesentia) უნიშნობისკენ (In absentia).

თანამედროვე ენეთმეცნიერებაში ტროპის თეორიის განმარტებისთვის ყველაზე უფრო დამახასიათებლად შეიძლება ჩაითვალოს ტროპის გაგება სისტემად, რომლის ელემენტები – ცალკეული ტროპები – იერარქიულად ორგანიზებულია.

მეტაფორა და მეტონიმია ტროპთა საკლასიფიკაციო სისტემაში იერარქიის პირველი დონეა.

გამოქვეყნებულია mastsavlebeli.ge-ზე