ელიზბარ ელიზბარაშვილი _ დროის “წაკითხვა” სამყაროს მეოთხე განზომილების სივრცითი კოორდინატის მიხედვით


 

1024-Surrealism-Dali's time staue   “თქვენ ამბობთ – დრო გადის.

                                   სულელებო – ეს თქვენ გადიხართ.”

                                                     თალმუდი

ამერიკელი ფილოსოფოსი სამუელ ალექსანდერი 1927 წელს წერდა “ მე მგონია გადაჭარბებული არ იქნება თუ ვიტყვით, რომ ფილოსოფიის ყველა სასიცოცხლო პრობლემის გადაწყვეტა დამოკიდებულია სივრცისა და დროის პრობლემის გადაწყვეტაზე და კერძოდ იმაზე, თუ როგორ ურთიერთობაშია ისინი ერთმანეთთან” (Alexander Samuel. Space, Time and Deity. vol. I. London. 1927 gv. 35).

საკაცობრიო აზროვნება ოდითგანვე ახდენდა დროისა და სივრცის ფენომენებზე რეფლექსიას: მათ ბუნებაზე, მათ ურთიერთმიმართებაზე, თუ რომელი იყო მათგან პირველადი და რომელი მეორადი. აზრი გამოითქმებოდა, როგორც მითოსურ, ასევე რელიგიურ-თეოლოგიურ აზროვნებაში. კაცობრიობის პირველ წერილობით ტექსტში ( დღემდე შემორჩენილ) დროისა და სივრცის ფენომენი ურთიერთდამოუკიდებლად განიხილებოდა, სადაც დრო იყო პირველადი, შეუქმნელი და მარადიული. რიგვედას მონაკვეთში – “დასაბამი ნივთთა” ჩვენ ვკითხულობთ: “ მასშინა არ იყო რა: არცა ყოფნა, არც არყოფნა.

არ იყო სივრცე, არც სააქაო, არც საიქაო…

რით იფარვოდა ყოველივე ან რა იძვროდა?

ვინ ფლობდა წყალსა და უფსკრულთ სიღრმეს?

არ იყო მაშინ არც სიკვდილი და არც სიცოცხლე.

არ იყო მაშინ დღისა და ღამის სხვადასხვაობა.

მხოლოდ სუნთქავდა თავისთავად ერთი, ურხევი ქარ-ნიავთაგან;

არა რა იყო თვინიერ მისა.”  ( რიგ ვედა. X. 129 )

ამ ფრაგმენტში ნათლად ჩანს,რომ სივრცე და დრო სრულებით ურთიერთდამოუკიდებელია. დრო არსებობს სამყაროსა და სივრცის შექმნამდე. “მხოლოდ სუნთქავდა თავისთავად ერთი” – მიუთითებს დროის დინებაზე, რიტმზე, რომელიც სამყარომდე არსებობდა. ამ პოზიციას, თანამედროვე ენით, დროის აბსოლუტისტური თეორია ეწოდება.

მაგრამ უძველეს დროშივე, ისევ ინდოეთში შეიქმნა თვალსაზრისი, რომლის მიხედვით დროისა და სივრცის რაღაც სიღრმისეულ, შინაგან კავშირზე დაიწყეს საუბარი, რომ დრო უკავშირდება სივრცეს და ასევე რომ სივრცე არის პირველადი. ეს თვალსაზრისი პირველად უპანიშადების ტექსტში გაჟღერდა. ბრიჰადარანიაკა უპანიშადას III თავში გარგი ( ვაჩაკნავას ასული) ეკითხება იაჯნიავალკას: “ 3. რაზედაა, იაჯნიავალკა, სიგრძივ და განივ მოქსოვილი იგი, რაიცა ზესკნელშია, და რაიცა ქვესკნელშია და რაიცა ზესკნელსა და ქვესკნელს შუაა და რასაცა ეწოდება გარდასულიცა, აწინდელიცა, მოწევნადიცა.” “4.  გარგი, იგი, რაიცა ზესკნელშია, და რაიცა ქვესკნელშია, და რაიცა ზესკნელსა და ქვესკნელს შუაა, და რასაცა ეწოდება გარდასულიცა, აწინდელიცა, მოწევნადიცა – იგი სიგრძივ და განივ მოქსოვილია სივრცეზედ” ( უპანიშადები. “ხომლი” თბილისი 1995. ბრიჰადარანიაკა უპანიშადა. თავი III ბრაჰმანა მერვე. თარგმანი ლერი ალიმონაკისა). ესე იგი, კაცობრიობის ისტორიაში უპანიშადების ეს ფრაგმენტი პირველად გამოთქვამს აზრს რომ დრო ( თავისი სამივე მოდუსით – წარსულით, აწმყოთი და მომავლით) და სივრცე ერთიანობაშია და რომ დრო უკავშირდება და  “დაიყვანება” სივრცეზე, რომ დროის ბუნება “შექმნილია” – “მოქსოვილია” სივრცით. რაზე იყო აქ საუბარი? რატომ შედგება დრო სივრცის “მატერიისაგან”?  რაზედაც ან რისგანაცაა “მოქსოვილი”, ბუნებრივია ისაა მისი მატერია, საშენი მასალა. რა იგულისხმებოდა ამ მოქსოვის მეტაფორაში უპანიშადების ავტორებში?

სივრცის და დროის ერთიანობა, სივრცის პირველადობა და დროის სივრცეზე “დაყვანა” ასევე გამოსჭვივის პლოტინის ნააზრევში, როდესაც  “ენეადებში” იგი წერს: ” დრო წარმოადგენს სიცოცხლის მზგავს სიგრძით განზომილებას, ეს სიგრძე ხორციელდება უჩუმრად დამდგარ ცვლილებებში, რომლებიც მიედინებიან თანაბარზომიერად” ( плотиню еннеады III   кн. 7, гл 11. Т 1. греческая философия. СПБ. с. 469) სხვაგან კი ვკითხულობთ: “დრო არის სულის ცხოვრება, რომელიც იმყოფება გარდამავალ მოძრაობაში ერთი ცხოვრებისეული გამოვლენიდან, მეორისაკენ”  ( плотиню еннеады III   кн. 7,10 Лосев А.Ф. Античный космос и современная наука М. 1927 с. 306)  კარგად ვხედავთ რომ დრო აქაც სივრცით რაღაც განზომილებასთან არის დაკავშირებული. ნებისმიერი “სიგრძე” ხომ სივრცის გარეშე არ არსებობს, ის სივრცის ერთერთი განზომილებაა. ასევე ამ ფრაგმენტებში აღსანიშნავია რომ დრო უკავშირდება რაღაც “გარდამავალ” მოძრაობას, სიგრძეში განხორციელებულ რაღაც დინებას, რომელიც აღიწერება სივრცობრივი ტერმინებით.

ნეტარმა ავგუსტინემ გააგრძელა საკაცობრიო ისტორიაში დროისა და სივრცის ამ იდუმალ კავშირზე საუბარი და დროის მოდუსებზე მსჯელობა სივრცითი კოორდინატების აღმნიშვნელ ტერმინებში წარმართა; “ ხომ ვერ მეტყვის ვინმე, რომ ეს დროები – წარსული და მომავალი, ისევე არსებობენ, მაგრამ ერთერთი მათგანი ( მომავალი), აწმყოში გადმოსული, აქ მოდის ჩვენთვის გაუგებარი სადღაციდან და მეორე ( წარსული), აწმყოდან თავის წარსულში გადასული, მიდის ჩვენთვის გაუგებარი სადღაცისკენ, მზგავსად ზღვის მოქცევისა და მიქცევისა? მართლაც, როგორ შეეძლოთ, მაგალითად, წინასწარმეტყველებს, ეწინასწარმეტყველათ მომავალი, დაენახათ ეს მომავალი, თუკი ის არ იარსებებდა? რადგანც რაც არ არსებობს, მისი დანახვაც შეუძლებელია.” ( Исповед. XI. 17 ). “ახლა ვხედავ, რომ დრო არის სინამდვილეში რაღაც განფენილობა… ასე რომ, უნდა ვივარაუდოთ, რომ წარსულიც და მომავალიც ასევე არსებობს, მართალია ჩვენთვის მიუწვდომელი სახით” ( Аналогия мировой философии М. Мыслы 1969. Т 1. с.587-588).  ყოველი დრო, მისი მონაკვეთი შეესაბამება რაღაც ადგილს, წარმოადგენს რაღაც ადგილს, რომელსაც ზოგს ვხედავთ და ზოგს ვერ ვხედავთ – მიდიან სადღაც, გამოდიან სადღაციდან. დრო ავგუსტინესთან აღიწერება სივრცითი განზომილებით და აღიარებულია რომ მას აქვს სივრცითი ბუნება. იგი სივრცეში გაშლილია, სივრცეზეა “მოქსოვილი” როგორც ამას უპანიშადების ავტორები ამბობდნენ. ე.ი. სივრცითი თვისებები აქვს. რაღაც იდუმალი სივრცეა, რასაც ჩვენ ვერ აღვიქვამთ, ვერ ვხედავთ და ვერ განვიცდით და განსხვავდება ჩვენთვის ჩვეულად მიჩნეული სივრცისაგან, რომელიც ევკლიდეს სამგანზომილებიანი სივრცეა. საკმაოდ ძლიერი არგუმენტია ავგუსტინეს მხრიდან – როგორ შეიძლება პრინციპულად მომავლის დანახვა წინასწარმეტყველისათვის  თუ ის სივრცეში, ანუ სადღაც  არ იმყოფება უკვე? დგება კითხვა – რომელ ჩვენთვის უცნობ, უჩვეულო   სივრცეზე შეიძლება იყოს აქ ლაპარაკი?

XX საუკუნის დასაწყისში ორმა მეცნიერმა – ჯერ ანრი პუანკარემ და შემდგომ გერმანე მინკოვსკიმ ( იგი ალფრედ აინშტაინის მასწავლებელი იყო), ჩამოაყალიბეს ოთხგანზომილებიანი რეალობის, ოთხგანზომილებიანი სამყაროს თვალსაზრისი. მათ გააერთიანეს სივრცე და დრო და შექმნეს სივრცე-დროის ერთიანი კონტინიუმი. მინკოვსკის თვალსაზრისით სამყარო დროსა და სივრცეში გადაადგილებად ობიექტთა სამყარო კი არ არის, არამედ “სამყაროული ხაზების” შეჯგუფება, რომელიც ყოველ წამს 300 000 კილომეტრით იზრდება.  ამ “სამყაროული ხაზების” წამიერ განასერს ჩვენ აღვიქვამთ როგორც ობიექტებს, რადგანაც თვითონაც გადავაადგილდებით იგივე სიჩქარით. “სამყაროული ხაზები” არის რეალურად არსებული ობიექტები, რომელშიც “წარსული” არის გაყინული და აგრძელებს არსებობას, მაგრამ ჩვენ მას ვეღარ აღვიქვამთ რადგანაც ერთი წამის შემდეგ ჩვენ გადავაადგილდით უკვე 300 000 კილომეტრით დაშორებით. ამ ოთხგანზომილებიან სამყაროში დრო არის სივრცობრივი კოორდინატის თანაბარზომიერი. ამ თეორიის მიხედვით ერთადერთი რეალური მოვლენა არის “სამყაროული ხაზზე” გადაადგილებადი სუბიექტის აღქმაში ერთი და მეორის შემდგომი განცდები. “სამყაროული ხაზების” ზრდას ჩვენ აღვიქვამთ როგორც დროის დინებას. ეს ოთხგანზომილებიანი სამყარო არის ისეთი სადაც დროის კოორდინატი მუდმივად იცვლება და ეს მოძრაობა დაიწყო სამყაროს დასაბამიდან – დიდი აფეთქებიდან. დიდი აფეთქების შემდგომ სამყარომ დაიწყო გაფართოება არა ევკლიდეს სამი განზომილების მიმართულებით, არამედ მინკოვსკის ოთხი განზომილების მიმართულებით. ის დღესაც ფართოვდება, მაგრამ სამყაროული ხაზები რჩება. მაშასადამე მინკოვსკის სამყაროში დრო ნიშნავს სივრცობრივი კოორდინატის ბუნებრივ ზრდას მეოთხე განზომილებაში. ეს არის მოძრაობა, რაღაც უხილავ, სხვაგვარ სივრცეში და რომელში მოძრაობის შედეგსაც ჩვენ ვეძახით დროს. გამოდის რომ თუკი სამყაროს ოთხგანზომილებიან სივრცეში განვიხილავთ სამ განზომილებაში ჩვენი კოორდინატი ან მოძრაობს, ან გაჩერებულია, ხოლო მეოთხე განზომილებაში მუდმივად და თანაბარზომიერად მოძრაობს და ეს  ჩვენზე არანაირად არ არის დამოკიდებული. მინკოვსკის სამყაროში დროის განზომილების კოორდინატი იცვლება მუდმივად და იგი თავისი არსით სივრცით ცვლილება-გადაადგილებაა.

მეცნიერებმა პუანკარე-მინკოვსკის ეს თვალსაზრისი თავიდან აბსტრაქტულ სქემად ჩათვალეს, ხოლო შემდგომში მისი რეალურობა და “ფიზიკურობა” სავსებით აღიარებული გახდა. ამაზე საუბრობს ასტრო-ფიზიკოსო ნ.ა. კოზირევი – სტატიაში “მინკოვსკის ოთხგანხომილებიანი გეომეტრიის რეალურობის ასტრონომიული მტკიცებულება”. იგი წერს : “ეს მინკოვსკის ოთხგანზო-მილებიანი სამყარო შესაძლებელია წარმოადგენდეს რეალურ სამყაროს, სადაც ჩვენ ვცხოვრობთ… ასეთი სამყაროს რეალურობის თვალსაზრისით, ყველაფერი, ის რაც შესაძლებელია მოხდეს, უკვე არსებობს მომავალში და აგრძელებს არსებობას წარსულში. დროის ღერძზე გადაადგილებულნი, ჩვენ მხოლოდ ვეჯახებით მოვლენებს ჩვენს აწმყოში… ამ სამყაროში მომავალი უკვე არსებობს, და ამიტომაც არაა გასაკვირი, რომ მისი ახლავე დაკვირვება შეიძლება… ისევე როგორც წარსული.”(Kozyreu N.A.Astronomical proofs of reality of fourdimensional geometry by H.Minkowski. http://www.chronos.msu.ru/RREPOR TS)

ა.ა.საზანოვი სტატიაში “მინკოვსკის ოთხგანზომილებიანი სამყარო” წერს: “სამყარო შედგება უთვალავი მატერიალური ნაწილაკისაგან, რომელთა სამყაროული ხაზები ხან გადაიხლართებიან ერთმანეთში და წარმოქმნიან ამა თუ იმ საგანს, ხანაც დაიშლებიან იმისათვის, რომ ახალ კომბინაციებში შექმნან სამყაროს ახალი ობიექტები.” (А.А. Сазанов “Четырехмерный мир минковского” москва. наука. 1988)  შემდეგ აგრძელებს: “დროის ღერძის გასწვრის მატერიალური წერტილის “მოძრაობა” ძალზე გვაგონებს სივრცეში მოძრაობის ფიზიკურ პროცესს, იმით განსხვავებულს, რომ ის არასივრცობრივია, რომლის დროსაც სხეულის სივრცობრივი კოორდინატი არ იცვლება”. ასევე მკვლევარი ა.ნიკოლენკო სტატიაში – “დროის დინება: პირობითობა თუ ფიზიკური რეალობა?” – წერს: “დროის მოძრაობა ( სხეულების მოძრაობა დროის განზომილებაში) არ წარმოადგენს პირობით პროცესს… არამედ წარმოადგენს დამოუკიდებელ, ფუნდამენტურ, ფიზიკურ პროცესს, რომელიც რეალურად მიედინება სივრცე-დროს კონტინიუმში” ( А.Д. Николенко “Течение времени: условность или физическая реальность?” Жур: Физика сознания и жизни космология и астрофизика  №4 2005 გვ.52)

ა. საზანოვიც ადასტურებს: “ მრავალი მკვლევარი თვლის, რომ ოთხგანზომილებიანი სივრცე-დრო და სამყაროული ხაზები ობიექტურად არსებობენ.”

ანრი პუანკარესა და გერმანე მინკოვსკის მიერ დაფუძნებული სამყაროს ოთხგანზომილებიანი ხედვა თანამედროვე ასტროფიზიკის ისეთმა მნიშვნელოვანმა ფიგურებმა გაიზიარეს, როგორებიც დღეს არიან სტივენ ჰოკინგი და როჯერ პენროუზი. ისინი ერთობლივ წიგნში – “სივრცისა და დროის ბუნება”, რომელიც 1994 წელს კემბრიჯის უნივერსიტეტში წაკითხულ ლექციების ციკლს წარმოადგენს, წერენ: “დრო და ადგილი ურთიერთდაკავშირებულია… დრო “იქცევა” ისე, როგორც სხვა სივრცობრივი განზომილება” სხვა ადგილას ვკითხულობთ: “ იმისი გააზრება, რომ დრო “ისე იქცევა” როგორც ადგილი, წარმოადგენს ახალ ალტერნატივას”. ჰოკინგისა და პენროუზის კვლევით, სამყაროს საწყის ეტაპზე, დამტკიცებულია რომ ყველა ოთხივე განზომილება “იქცეოდა” ისე, როგორც სივრცობრივი განზომილება. ( Стивен Хокинг Роджер Пенроуз   Природа Пространства и Времени  http://www.scientic.ru ).

თანამედროვე ფილოსოფიაში პირველად სამუელ ალექსანდერმა დაიცვა ფუნდამენტურად პოანკარე-მინკოვსკის ეს თეორია, როდესაც ის წიგნში – “სივრცე, დრო და ღმერთი” – წერდა, რომ “არავითარი სივრცე არ არსებობს დროის გარეშე და Dდრო – სივრცის გარეშე” (Aლეხანდერ შამუელ. შპაცე, თიმე ანდ Dეიტყ. ვოლ. I. Lონდონ. 1927 გვ. 44). ალექსანდერი თითქმის სიტყვა-სიტყვით იმეორებს მინკოვსკის აზრს სივრცისა და დროის უნივერსალური კავშირის შესახებ. იგი შემდეგ აგრძელებს – “ყოველი სივრცე არის ხანგრძლივობა და ყოველი ხანგრძლივობა არის სივრცე” ( გვ. 269), “დრო არის სივრცის სული, ხოლო სივრცე – დროის სხეული”

ნათქვამიდან გამომდინარე მივდივართ იმ აზრამდე, რომ უძველეს ტექსტებში – უპანიშადები, პლოტინი, ნეტარი ავგუსტინე – გამოთქმული იდუმალი, მეტაფორებში გახვეული და ყოვლადდაუჯერებელი აზრი, XX საუკუნის დასაწყისიდან თანამედროვე მეცნიერების ერთერთი აქტუალურად განსახილველ და საინტერესო თეორიად ჩამოყალიბდა. დროის “სივრცობრივი” ბუნება, სივრცეზედ “მოქსოვილობა”, როგორც ამას “ბრიჰადარანიაკა” უპანიშადა გვამცნობს, თანამედროვე ასტროფიზიკაში კონკრეტულ რაციონალურ შინაარსს იძენს. დღეს ყველა მნიშვნელოვანი ფიზიკოსი საუბრობს ტემპორალური დროის არარსებობაზე და მის განფენილ ბუნებაზე. წარსული, აწმყო და მომავალი, როგორც სამყაროში “ადგილები”, მეოთხე განზომილების სივრცითი მონაკვეთები მუდმივ არსებულად მიიჩნევა, რომელსაც გადის ცნობიერება და ეს გასვლა აღიქმება დროის დინებად. სინამდვილეში დრო არ მიედინება, მისი დინება ილუზიაა, იგი სამყაროულ ხაზზე ცნობიერების მოძრაობის ეფექტია, სინამდვილეში მის მაგივრად გვაქვს მეოთხე განზომილებაში მუდმივი მოძრაობა, კოორდინატის მუდმივი გადაადგილება. გადაადგილდება მთლიანი საკოორდინატო სისტემა.

XX საუკუნის საინტერესო ფილოსოფოსი ჰ.ვეილი ყველაზე კარგად აღწერს ფილოსოფოსთაგან დროის ამდაგვარ ბუნებას წიგნში – ”სივრცე, დრო, მატერია” –  როდესაც იგი წერს: “რეალობის მოქმედების სცენა არის არა ევკლიდეს სივრცე, არამედ ოთხგანზომილებიანი სამყარო, რომელშიც განუყოფელადაა დაკავშირებული ერთმანეთთან სივრცე და დრო. ეს ოთხგანზომილებიანი კონტინიუმია, რომელიც არაა არც “დრო” და არც “სივრცე”. მხოლოდ ცნობიერება, რომელიც მოიხელთებს ნაწილს ამ სამყაროსი, განიცდის იმ ფრაგმენტს, რომელთანაც მას მოუწია შეხვედრა და შემდეგ ტოვებს მას საკუთარი თავის უკან, როგორც ისტორიას. ანუ როგორც პროცესს, რომელსაც დროში მიმდინარეობისას ადგილი აქვს სივრცეში.” (Weyl H. Raum, Zeit, Mature. Berlin. 1923 gv.218)

 

ლიტერატურა

1 უპანიშადები. “ხომლი” თბილისი 1995. ბრიჰადარანიაკა უპანიშადა. თავი III  ბრაჰმანა მერვე. თარგმანი ლერი ალიმონაკისა

2 Аналогия мировой философии М. Мыслы 1969. Т 1

3 А.А. Сазанов “Четырехмерный мир минковского” москва. наука. 1988

4 А.Д. Николенко “Течение времени: условность или физическая реальность?” Жур: Физика сознания и жизни космология и астрофизика  №4 2005

5 плотиню еннеады III   кн. 7,10 Лосев А.Ф. Античный космос и современная наука М. 1927

6 Стивен Хокинг Роджер Пенроуз   Природа Пространства и Времени  1994   1994   http://www.scientic.ru

7Alexander Samuel. Space, Time and Deity. vol. I. London. 1927

8Kozyreu N.A.Astronomical proofs of reality of fourdimensional geometry by H.Minkowski. http://www.chronos.msu.ru/RREPOR TS)

9 Weyl H. Raum, Zeit, Mature. Berlin. 1923

 

ელიზბარ ელიზბარაშვილი _ ჟან ბოდრიარის კულტურული ბულიონი და ქართული “ბულიონის” დრო


ფრანგი ფილოსოფოსი ჟან ბოდრიარი თანამედროვე ევროპული, პოსტინდუსტრიული საზოგადოების ანალიზისას გამოჰყოფს სოციო-კულტურული სივრცის რამდენიმე მახასიათებელს. მათ შორის ერთ-ერთ მთავარს _ “ჟანრთა აღრევის კანონს”. ეს არის სიტუაცია, როდესაც მოხსნილია სოციო-კულტურული სივრცის ტრადიციული, შინაგანი დიფერენციაცია და მისი ყველა სფერო ერთ დიდ “კულტურულ ბულიონში” (ბოდრიარის ტერმინი) აღირევა. 1990 წელს გამოცემულ წიგნში _ “ბოროტების გამჭვირვალობა” (მონაკვეთი “ორგიის შემდგომ”) ფრანგი პოსტმოდერნისტი წერს, რომ თანამედროვე სივრცეში სექსი, ეკონომიკა, პოლიტიკა, მეცნიერება, ხელოვნება, სპორტი… აღარაა ერთმანეთისაგან გამიჯნულ “ტერიტორიებზე” არსებული, არამედ ყოველი სფერო განიცდის “დეკომპენსაციას” _ გადაჟონვას დანარჩენ სხვაში, განზავებას ყველაში და კარგავს თავის სპეციფიკას. ყოველი დისკურსი ხდება ყველგან “სახეზე მყოფი”. ამ “პოლიტიკური და ინფორმაციული კულტურის ბულიონში” სექსუალურობა გარდაიქმნება ტრანსსექსუალურობად, ეკონომიკა _ ტრანსეკონომიკად, პოლიტიკა _ ტრანსპოლიტიკად, ესთეტიკა _ ტრანსესთეტიკად. ეს არის ისეთი მდგომარეობა, როდესაც ყველაფერი ხდება სექსუალური, ყველაფერი ხდება პოლიტიკური, ყველაფერი ესთეტიკური. წიგნში ცალკეული მონაკვეთი ეთმობა თითოეული ფენომენის განხილვა-ილუსტრირებას.
ტერმინ „ტრანსპოლიტიკა“ -ში იგულისხმება, რომ პოლიტიკა მოჩვენებით, მეორად არსებობაშია გადასული. მას არსებობა კი არ შეუწყვეტია და ამ სახით კი არ გამქრალა, არამედ უფრო ფარულ, თვალთმაქცურ არსებობას განაგრძობს. ეს ნიშნავს, რომ პოლიტიკა, როგორც რეალური ფენომენი თავისუფლდება თავისი იდეებისაგან, კონცეფციებისაგან, თავისი არსებისაგან, ღირებულებისაგან, თავისი წარმომავლობისაგან და დანიშნულებისაგან და ადგება უსასრულო თვითწარმოების გზას. თითქოს ყველაფერი განაგრძობს ფუნქციონირებას, მაშინ როდესაც არსებობის საზრისი გაქრა. პოლიტიკური სფერო განაგრძობს ფუნქციონირებას საკუთარი შემადგენლობისადმი სრულ გულგრილობაში. ავტორი აქ დასძენს: „პარადოქსი იმაშია, რომ ასეთი ფუნქციონირებით სულაც არ ზარალდება იგი, არამედ, პირიქით _ ხდება სულ უფრო სრულყოფილი“ („ბოროტების გამჭვირვალობა“ გვ. 12). ეს არის დიდი საზოგადოებრივი აგრეგატი, რომელიც მუშაობს თითქოს „ცარიელ სიჩქარეზე“. ანუ პოლიტიკიდან დიდი ხანია გაქრა იდეები, მაგრამ პოლიტიკური მოღვაწეები კვლავ განაგრძნობენ თავიანთ თამაშებს. ეს არის პოლიტიკის ფორმალურ-ცარიელი თამაშები, როდესაც მისი მოქმედი პირები სრულებით გულგრილნი რჩებიან საკუთარი „ფსონებისადმი“. მათ არ აინტერესებთ იდეები, მათი განხორციელება-არგანხორციელება, აინტერესებთ მხოლოდ კარიერული თამაშები: შეჯიბრი, წინსვლა, გამარჯვება, დამარცხება. აღარ არსებობს პოლიტიკური ავანგარდი, რომელიც გარდაქმნისა და ცვლილებების იდეების ძალით შემძლე იქნებოდა კრიტიკა ეწარმოებინა. პოლიტიკა მთლიანად მოჩვენებით არსებობაში გადადის. იგი იქცევა სპექტაკლად, რომლის აღარავის სწამს. ამ სპექტაკლს უკან არავითარი იდეათა ჭიდილი არ იმალება. ყველაფერი ცარიელი თამაშებია, სადაც აღარ არსებობს რეალური პოლიტიკური პროცესები. ბოდრიარი ასკვნის: „ყოველივე ამის შედეგად მივიღეთ სრული გაურკვევლობა და შეუძლებლობა იმისა, რომ კვლავ დავეუფლოთ საგანთა პოლიტიკური განსაზღვრის პრინციპებს“. („ბოროტების გამჭვირვალობა“გვ. 18) „ჩვენ ვსახლობთ ტრანსპოლიტიკურში, სხვაგვარად _ პოლიტიკურის ნულოვან ნიშნულზე, რომელიც მისი კვლავწარმოებისათვის და უსასრულო სიმულაციისათვისაა დამახასიათებელი“ („ბოროტების გამჭვირვალობა“გვ. 19). და რადგანაც არ არსებობს ორიგინალური პოლიტიკური სტრატეგიები, აღარ ხდება სოციალური ურთიერთობების გონიერი, სწორი მართვა. სახელმწიფო კარგავს თავის სოციალურ არსს. სახელმწიფო „აღარ ფუნქციონირებს პოლიტიკური ნების შესაბამისად, არამედ მას მართავს შანტაჟი, დაშინება, თვალთმაქცობა, პროვოკაცია ან საჩვენებელი პრობლემები.“ „ის იგონებს პოლიტიკას, რომლისთვისაც გულგრილობაა დამახასიათებელი.“(„ბოროტების გამჭვირვალობა“გვ. 117)
ეს არის პოლიტიკის დასასრულის ერთი ასპექტი, რომლის მეორე ასპექტიცაა პოლიტიკის ყველგან და ყველაფერში შეჭრა. აი ეს აქცენტი გვაინტერესებს ჩვენ აქ ყველაზე მეტად. ფრანგი პოსტმოდერნისტის აზრით, დღეს პოლიტიკა შეიჭრა საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში: ბიზნესში, ხელოვნებაში, მეცნიერებაში, სპორტში, სექსში. ყველაფერი გახდა პოლიტიკური. პოლიტიკა შეიჭრა სხვა სფეროებში იმდენად, რამდენადაც ისინი კარგავენ თავიანთ სპეციფიკურ ხასიათს და „აღრევისა და დასენიანების ერთიან პროცესში ხდებიან ჩათრეულნი“. მათგან თითოეული სფერო, როგორც პოლიტიკის სფერო, თანაბარი ხარისხითაა შეპყრობილი, დაავადებული „ჯაჭვური რეაქციით,“ შემთხვევითი და უაზრო გამრავლებით, მეტასტაზირებით“. („ბოროტების გამჭვირვალობა“ გვ. 14).
რას ნიშნავს წარმოდგენილი სფეროების ურთიერთდაინფიცირება? ეს ნიშნავს, რომ სფეროები ურთიერთშენაცვლებულია, „ჟანრები აღრეულია“. ანუ სექსი დღეს არსებობს არა მხოლოდ სექსში, როგორც ასეთში, არამედ მის ფარგლებს მიღმა, რომ პოლიტიკა აღარაა მეტად კონცენტრირებული პოლიტიკაში და ეხება ყველა სფეროს: ეკონომიკას, მეცნიერებას, ხელოვნებას, სპორტს. სპორტიც გავიდა სპორტს მიღმა და იგი ბიზნესშიცაა, სექსშიცაა, პოლიტიკაშიცაა. სპორტის ასეთი გასვლა საკუთარი თავიდან ჩანს იმაში, რომ „ყველაფერი უპირატესობის, ძალისხმევის, რეკორდის, ინფანტილური თვითგადალახვის სპორტული კოეფიციენტითაა გაჟღენთილი.“ შედეგად ჩვენ ვღებულობთ ერთიან კულტურულ „ბულიონს“, სადაც აღარ არსებობს „დიფერენცირებული ველი“ და „განსხვავებული საგნები.“
ეს არის „ჟანრთა აღრევის“ „კანონი“: ყველაფერი სექსუალურია, ყველაფერი პოლიტიკურია, ყველაფერი ესთეტიკურია. წიგნში „ბოროტების გამჭვირვალობა“ ჩვენ ვკითხულობთ: „ყველაფერი, განსაკუთრებით 1968 წლიდან ღებულობს პოლიტიკურ საზრისს; ყოველდღიური ცხოვრებაც, სიგიჟეც, ენაც, მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებიც, სურვილებიც ღებულობენ პოლიტიკურ ხასიათს… ამავე დროს, ყველაფერი ხდება სექსუალური, ყველაფერი წარმოადგენს სურვილის ობიექტს: ძალაუფლება, ცოდნა… ამავდროულად ყველაფერი ხდება ესთეტიკური; პოლიტიკა გადაიქცევა სპექტაკლად, სექსი _ რეკლამად და პორნოგრაფიად“ („ბოროტების გამჭვირვალობა“ გვ. 16). მაგალითად ენდი უორჰოლი ესთეტიკის ტრანსვესტიტია, რადგანაც იგი ხელოვნებათა და ესთეტიკათა უნივერსალურ აღრევას ახდენს, მისთვის ყველაფერი ესთეტიკურია. კულტურული „ბულიონი“ ნიშნავს იმას, რომ თითოეული სფერო მიდრეკილია საკუთარი თავის უმაღლესი ხარისხით განვრცობისაკენ. ამით კი, ავტორის აზრით, კარგავენ თავიანთ სპეციფიკას და ყველა დანარჩენში განზავდებიან. ეს არის საგანთა პარადოქსალური მდგომარეობა, როდესაც უარყოფა და ლიკვიდაცია სიჭარბითა და საკუთარ ფარგლებს მიღმა გაფართოებით მიიღება _ „ტრანს“.
როგორც ტრანსპოლიტიკურობა ჟან ბოდროართან პოლიტიკურობის დასასრულის მაუწყებელია, ტრანსსექსუალურობა _ სექსუალურობის. ფრანგი ავტორი ტრანსსექსუალურობის ცნებას ბიოლოგიურ-ანატომიური ჩარჩოებიდან სოციო-კულტურულ განზომილებამდე აფართოვებს, რომლის არსიც სიმბოლოთა, ნიშანთა და ორგანოთა აღრევა-მასკარადში მდგომარეობს. სექსუალურობისა და ტრანსსექსუალურობის გამიჯვნის ერთ-ერთი მთავარი კრიტერიუმია ის, რომ სექსუალურობა ორიენტირებულია სიამოვნებაზე, ტრანსსექსუალურობა კი ხელოვნურობაზე. ჩიჩოლინა, მადონა, მაიკლ ჯეკსონი – პოპკულტურის სივრცის ტრანსვესტიტები არიან, რადგანაც ისინი ცხოვრობენ სიმბოლოთა, ნიშანთა და ორგანოთა აღრევით, ისინი არიან სქესებს შორის „გადამრბენები“. სექსუალური განთავისუფლება არის ორგიის ეტაპი დასავლურ კულტურაში, ტრანსსექსუალიზმი – როგორც მასკარადის დრო, რადგანაც ბოდრიარის აზრით სურვილების განთავისუფლებას მოსდევს სექსუალურობის ჩაკარგვა გაურკვეველ თეატრალიზირებულ ზედმეტობებში. ამიტომაც სურვილების განდევნის სტრატეგია სექსუალური განთავისუფლების დროს ერთია, ხოლო ტრანსსექსუალიზმის დროს – მეორე: სურვილების „ძველი, კეთილი“ რეპრესია იცვლება ამ სურვილების ზედმეტი, გადაჭარბებული დემონსტრირებით. ეს მექანიზმი ფილოსოფოსის აზრით უფრო ეფექტურად განდევნის სურვილებს. შესაბამისად ტრანსვესტიტის ცხოვრების წესი მე ვარსებობიდან იცვლება მე ვარ დანახვადით, მე ვარ გამოსახულებით. ჯანმრთელობისაკენ მისწრაფება იცვლება სარეკლამო ბრწყინვალებით. საბოლოოდ ბოდრიარი ასკვნის, რომ სექსუალური რევოლუცია არის ტრანსსექსუალიზმისაკენ მიმავალ გზაზე ერთ-ერთი ეტაპი. ნებისმიერი რევოლუციის შემდეგ დგება გაურკვევლობა, განგაში და აღრევა. სექსუალური რევოლუციის შემდგომ დასავლურ კულტურაში ყველაფერი სქესთა აღრევისაკენ და ამ გზით გაუკვევლობისაკენ წარიმართა. ესაა ნიშანთა დაუსრულებელი ცირკულაციის ეტაპი, სადაც პრობლემა ხდება იდენტურობა.
ეს კი არის სექსუალურობის დასასრულის ერთი ასპექტი, რომლის მეორე ასპექტიცაა სექსის ყველგან და ყველაფერში შეჭრა. ფრანგი პოსტმოდერნისტის აზრით, დღეს სექსი შეიჭრა საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში: ბიზნესში, ხელოვნებაში, მეცნიერებაში, სპორტში. ყველაფერი გახდა სექსუალური. ყველგან ყველაფერი ხდება სურვილის ობიექტი: ძალაუფლება, ცოდნა, გამოსახულება, წარმატება… ყველაფერი ლტოლვისა და თავისთავადი ტკბობის ობიექტია. სექსი შეიჭრა სხვა სფეროებში იმდენად, რამდენადაც ისინი კარგავენ თავიანთ სპეციფიკურ ხასიათს და „აღრევისა და დასენიანების ერთიან პროცესში ხდებიან ჩათრეულნი“
როგორც ვხედავთ, ტერმინ „ტრანსპოლიტიკას“ ჟან ბოდრიარი უმთავრესად ამ ორი ასპექტით იყენებს. ტრანსპოლიტიკაში იგი გულისხმობს პოლიტიკის დასასრულს თანამედროვე სამყაროში, რომელსაც აქვს ორი მხარე, ორი მომენტი. პირველი ისაა, რომ პოლიტიკური აგრეგატი ფუნქციონირებს „ცარიელ სიჩქარეზე“ და მოჩვენებით არსებობაშია გადასული და მეორე ის, რომ თანამედროვე კულტურულ სივრცეში მომხდარია „ჟანრთა აღრევა“, რომლის შედეგადაც ყველაფერი პოლიტიკაა, ანუ აღარაფერია პოლიტიკა. ასევე იაზრებს ავტორი ტერმინს „ტრანსსექსუალურობა“: პირველი ასპექტი სიმბოლოთა, ნიშანთა და ორგანოთა არღევა-მასკარადია, ხოლო მეორე ასპექტი _ „ჟანრთა აღრევა“, ანუ სექსის ყველაგან და ყველაფერში შეჭრა. ეს ორი ასპექტი განაპირობებს სექსუალურობის დასასრულს. ასევე „ტრანსესთეტიკა“ _ ესთეტიკათა და ხელოვნებათა აღრევაა, ხოლო მეორე ასპექტი _ ესთეტიკის, სპექტაკლურობის, წარმოდგენითობის ასევე ყველაგან და ყველაფერში შეჭრა, ყველაფრის გაესთეტურება – ხელოვნების დასარული.
„მაგრამ, როდესაც ყველაფერი პოლიტიკურია, მაშინ უკვე აღარაფერია პოლიტიკური, თავად ეს სიტყვაც ჰკარგავს აზრს. როდესაც ყველაფერი სექსუალურია, მაშინ უკვე აღარაფერია სექსუალური, და სექსის გაგება შეუძლებელია განისაზღვროს; როდესაც ყველაფერი ესთეტიკურია, აღარაფერია არც მშვენიერი და არც საზიზღარი, ამ დროს ხელოვნებაც კი ქრება“ („ბოროტების გამჭვირვალობა“ გვ. 17). ხელოვნება ქრება არა ამაღლებულ იდეალიზაციებში, არამედ ყოველდღიურობის სრულ ესთეტიზაციაში. ხელოვნება გაქრა მაშინ, როდესაც ყველაფერი ბანალური გახდა ესთეტიკური. ხელოვნება ამ დროს განზავდა ბანალურობის ტრანსესთეტიკაში. „აღარ არსებობს ესთეტიკური ტკბობისათვის და მსჯელობებისათვის ოქროს სტანდარტი“ („ბოროტების გამჭვირვალობა“ გვ. 24) ამ ქაოსში, რაც დღეს ხელოვნებაში არსებობს, შესაძლებელია ესთეტიკის „საიდუმლო კოდის“ დარღვევა ამოვიკითხოთ, როგორც სიმსივნე წარმოადგენს ბიოლოგიური ორგანიზმისთვის გენეტიკური კოდის დარღვევას.
ისტორიულად საქართველოში, როგორც დასავლური სოციო-კულტურული სივრციდან ათწლეულების მანძილზე იზოლირებულ სივრცეში მზგავსი მახასიათებლები არასოდეს შეინიშნებოდა. მაგრამ თანამედროვე საქართველოში უკვე შეიმჩნევა ბოდრიარის მიერ აღწერილი ამდაგვარი ერთიანი კულტურული ბულიონის წარმოქმნის ცხადი ტენდენცია. უნდა აღინიშნოს რომ “ჟანრთა აღრევის კანონზე” ქართულ სივრცეში საუბრობს არა რომელიმე სოციოლოგი ან ფილოსოფოსი, ან რომელიმე მწერალი-ავანგარდისტი, არამედ მხატვარ-პერფორმატორთა ახალგაზრდული ჯგუფი, მიზანმიმართული კონცეფტუალური სათაურით _ “ბულიონი”. ჯგუფი დაარსდა თბილისში 2008 წელს ( შედგება 6 მხატვრისაგან) და საკუთარ კონცეფციად სწორედ ჟან ბოდრიარის აღნიშნული თეორია („ჟანრების აღრევა“) აიღეს. ჯგუფის პრეზენტაცია ამ კონცეფტის წარმოჩენაზე იყო გათვლილი _ პერფორმანსი “ბინა-3”. ეს ჯგუფი ხელოვნების ენით გადმოსცემს ქართულ სოციო-კულტურულ სივრცეში სფეროთა გადაჟონვა-განზავება-აღრევას, რაზეც ფრანგი პოსტმოდერნისტი თავის დროზე საუბრობდა. ამის საუკეთესო მაგალითია 2009 წელს თბილისის საერთაშორისო ფესტივალზე “არტისტერიუმი” (ქარვასლა) და 2011 წელს ლაიფციგის “თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმში” დადგმული პერფორმანსი _ “ძალოსნები”. პერფორმანსი იყო ჯგუფის ერთწლიანი მზადების ფინალური ეტაპი: მხატვრების მიერ რელურად გათამაშდა ძალოსნობაში მომზადების, ვარჯიშის და შეჯიბრებაზე გასვლის ყველა ეტაპი. ყველაფერი გარეგნულად როგორც სპორტი ისე გამოიყურებოდა: ანტურაჟი, ინვენტარი, წესები, მაგრამ ნაწარმოების ქვეტექსტები პოლიტიკურ და სოციალურ დისკურსებზე მიგვანიშნებდნენ. მხატვრების მიერ მოხდა სპოტრის, პოლიტიკის და სოციალური დისკურსის შეგნებული აღრევა, ასევე ჩანდა აღნიშნულ ფორმატში სექსუალური დისკურსის შემოტანის მცდელობაც. არტისტერიუმის ჩარჩო თემაც _ “ცვლილებების მანიფესტი და შინაგანი გამოცდილება” _ ამ კონტექსტს აჩენდა.
აი რა იყო მხატვრების ენით ამ პერფორმანსზე წინასწარ გააზრებულ-დაგეგმილი. ისინი წერდნენ : “Mმხატვრების ჯგუფი, ორი კვირის მანძილზე ქალაქის ერთ –ერთ ცენტრალურ სპორტულ დარბაზში, დაქირავებული მწვრთნელის ზედამხედველობით გაივლის ფიზიკურ მომზადებას ძალოსნობაში, იმისათვის,რომ გამოფენის გახსნის დღეს შეძლოს ისეთი სიმძიმის ძელის აწევა,რომელიც მანმადე წარმოუდგენლად ეჩვენებოდა.ძელის სიმძიმის სტანდარტი წინასწარ იქნება განსაზღვრული.
ვარჯიშები ჩატარდება დღეში ორჯელ,ერთსა და იმავე დროს ,სრული დატვირთვით. Mმხატვრები,ყოველ დღე ერთნაირ სპორტულ ფორმაში ჩაცმულები (მათ ეცმევათ მაისურები ,რომელზეც გამოსახული იქნება მომდევნო რიცხვები ევროკავშირში შესული ბოლო ქვეყნის შემდეგ*.მაგ_28,29,30 და ა.შ. 2007 წ.ბულგარეთი და რუმინეთი გაერთიანდა ევროკავშირში.რუმინეთი ჯერ ჯერობით არის ბოლო 27-ე ქვეყანა.) ივლენ წინასწარ შერჩეულ ადგილას და ივარჯიშებენ სპორტულ დარბაზში. Pპერფომანსი ჩატარდება გალერეაში ,სადაც ძელის გარდა მოტანილი იქნება შეჯიბრებებითვის საჭირო ინვენტარი.
დასკვნით ეტაპამდე, ვარჯიშების პერიოდში “სპორტული ჯგუფი“ გამართავს ერთ ან რამდენიმე პრესკომფერენციას ,.სადაც აუდიტორიას მიეწოდება ინფორმაცია მიმდინარე წვრთნების შესახებ.” წარმოდგენის ამ ფორმას დასკვნით ეტაპზე ახლდა ჯგუფის მიერ შემუშავებული კონცეფცია რომელიც ნაწარმოების ორგანული ნაწილს წარმოადგენდა. კონცეფციაში ჩვენ ვკითხულობთ:
“ნამუშევრის კონცეფცია ჩამოვაყალიბეთ სამი მიმართულებით.
1. მოვახდინეთ ევროკავშირისაკენ სწრაფვის პაროდირება , ამ სწრაფვაში ურთიერთკონკურენციისა და დადგენილი სტანდარტების შესრულების გათამაშება.
2. დასავლური საზოგადოების კორპორაციული”ეთიკის” პაროდირება. მისი სპორტული თამაშის წესებთან გაიგივებით გვსურს წარმოვაჩინოთ ის თუ როგორ გახდა კორპორაციული ეთიკის მთავარი ელემენტი სპორტული ჟინი. დავანახოთ , რომ “ყველაფერი უპირატესობის ძალისხმევის , რეკორდის, ინფანტილური თვითგადალახვის ,სპორტული კოეფიციენტითაა გაჟღენთილი”.
(ჟ. ბოდრიარი )
3. მოვახდინოთ იმის დემონსტრირება თუ როგორ შეიძლება სახელოვნებო აქციისა და სპორტული შეჯიბრებებს შორის ზღვარის გადღაბვნა.
ამ სამი მიმართულებით გვსურდა შეგვეხედა ევროპისათვის _
შიგნიდან, დასავლური კულტურული ტრადიციის გათვალისწინებით გადაგველახა პროვინციალური ევროპოცენტრიზმი და არც ანტიევროპულ პოზიციაზე აღმოვჩენილიყავით.“
ჯგუფი ბულიონი ვიზუალური ხელოვნების ენით გვესაუბრება იმაზე, რაც ფილოსოფიისა და სოციოლოგიის კვლევის საგანი უნდა იყოს. მხატვრები ფაქტის, პროცესის ზოგად კონსტატაციას ახდენენ თავიანთ კონცეფციაში და ტოვებენ მეტაფორებს, მინიშნებებს რომელიც ხსნის ამ თემასთან დაკავშირებით უამრავი ინტერპრეტაციის შესაძლებლობას. ჩვენ შეგვიძლია მეტ-ნაკლები სიზუსტით მოვნიშნოთ დღევანდელ ქართულ დროში ეს “გადღაბვნის ადგილები” და განვსაზღვროთ ქართულ სოციო-კულტურულ სივრცეში ამ პროცესის სიჩქარე.
დღევანდელი ქართული დრო სპორტისა და ხელოვნების, სპორტისა და მეცნიერების, ხელოვნებისა და პოლიტიკის სივრცეთა აღრევის დასაწყისით ხასიათდება. ხელოვნებისა და სპორტის დისკურსების ერთმანეთში აღრევა ჩვენს დროში მართლაც სახეზეა. თანამედროვე საქართველოს ელიტარულ-ავანგარდისტული თუ მასობრივი მედიაკულტურული სივცეები ხელოვანის, არტისტის წარმოჩენის, არსებობის და “ტირაჟირების” ისეთ “სისტემას” გვთავაზობენ, როდესაც ბოდრიარის სიტყვებით რომ ვთქვათ „ყველაფერი უპირატესობის, ძალისხმევის, რეკორდის, ინფანტილური თვითგადალახვის სპორტული კოეფიციენტითაა გაჟღენთილი.“ მხატვრები იქცნენ სპორტსმენ-მხატვრებად, პოეტები _ სპორტსმენ-პოეტებად, მწერლები _ სპორტსმენ-მწერლებად. გარემო კარნახობს ყველას კონკურენტული უპირატესობის მოპოვებას ნებისმიერი ძალისხმევის ფასად, აჩვენონ მუდმივად სარეკორდო მაჩვენებლები, აკეთონ ის, რაც მათ შესაძლებლობებს ბევრად აღემატება, მივიდნენ პირად „რეკორდებზე“. ამ სფეროში, როდესაც სპორტული შეჯიბრის სტილით არის გაჟღენთილი ყველაფერი რაოდენობა ამარცხებს ხარისხს. რაოდენობა შესამჩნევია, იგი არსებობის და „მზის ქვეშ ადგილის“ დასაკუთრების რეალური „განაცხადია“, რაოდენობით შეიძლება „ლაპარაკი“‘ ხარისხი კი რაოდენობის გარეშე შეუმჩნეველია, წამიერი გაელვებაა, საიდანაც „ვერ ილაპარაკებ“: მედიაკულტურას, თანამედროვე გალერეებისა და რედაქცია-გამომცემლობების მუდმივგანახლებად კონვეირს სჭირდება მუდმივი სიახლე. ბევრი სიახლე და ფართამასშტაბიანი პროდუქცია. დღეს ერთი გენიალური ლექსი ჩათვალეთ რომ არც არსებობს, ასევე ერთი გენიალური ტილო, ან რომანი. პოეტი იძულებულია რომ არა ლექსებით, არამედ ყოველწლიური კრებულებით ( ზოგჯერ ერთზე მეტით) გელაპარაკოს, მხატვარი _ არა ტილოებით, არამედ სერიებით უნდა საუბრობდეს, პროზაიკოსი ყოველწლიური რომანებით, მოთხრობათა და პიესათა კრებულებით, და ეს იმისათვის რომ უბრალოდ იარსებოს, არ იყოს „დავიწყებული“ ამ საერთო-კულტურულ შეჯიბრში. „შემოქმედებით ფორმაში“ ასეთი ყოფნა ძალზე წააგავს სპორტსმენის ცხოვრების გრაფიკს, თავისი კოლოსალური დატვირთვებით, რომელიც ჯერ სწრაფ პროდუქტიულობაში გავარჯიშებით, შემდეგ გადაღლით, შემდეგ გამოფიტვით, სულიერი ტრამვებით, და ბოლოს მექანიციზმით და „ფორმალურ-ზედაპირულობით“ მთავრდება. საბოლოოდ როგორც დავით ჩიხლაძე ამბობს _ „ისინი არაფერს ქმნიან, ისინი ჭიდაობენ თავისი ოფლიანი ფეხსაცმელებით” ( „მეტი ტრიქსტერია საჭირო. ოღონდ მარტო „შაბათის შოუში“ არა, ცხოვრებაში, ლიტერატურაში…“ 24 საათი. 21.11.10 )
მეორე მხრივ სპექტაკლურობა, წარმოდგენითობა, სარეკლამო ბრწყინვალება შეიჭრა სპორტში. დღეს ყოველი სპორტსმენი შოუ-ბიზნესმენობაზე, მოდელობაზე, წარმოდგენებში, პიარ-საღამოებზე, მედიასივრცის სარეკლამო რგოლებში, ტოკშოუებში მსახიობ-შემსრულებლის როლით მონაწილეობაზე ოცნებობს.
ისეთივე დისკურსთა აღრევაა მეცნიერებისა და სპორტის სივრცეებში. თანამედროვე ქართული საუნივერსიტეტო-სამეცნიერო გარემო მეცნიერს არსებობის ისეთ „სისტემას“ სთავაზობს, როდესაც ფილოსოფოსის სიტყვები რომ გავიმეოროთ „ყველაფერი უპირატესობის, ძალისხმევის, რეკორდის, ინფანტილური თვითგადალახვის სპორტული კოეფიციენტითაა გაჟღენთილი.“ აკადემიურ-სამეცნიერო წრეებში მომუშავე ადამიანი იძულებულია მუდმივად რეიტინგებზე და ამ რეიტინგების მაქსიმალურად სწრაფად ზრდაზე ზრუნავდეს. აჩვენოს მუდმივად სარეკორდო მაჩვენებლები კონფერენციებში, მონოგრაფიებში, სტატიებში, ტრენინგებში, გრანტებში და სხვა სამეცნიერო კოეფიციენტებში. მეცნიერ-სპორტსმენი მუდმივად საკუთარი ჩV-ის შესაძლებლობების ზრდაზე და კონკურენციაში მყოფი სხვა მეცნიერ-სპორტსმენის დამარცხებაზე ფიქრობს. ეს ყოველივე კი როგორც აღვწერეთ რაოდენობის სასარგებლოდ განაპირობებს სწრაფ სვლას. რაოდენობა ამარცხებს ხარისხს და ყველაფერი აქაც მექანიციზმით და ფორმალურ-ზედაპირულობით სრულდება _ „ოფლიანი ფეხსაცმელებით“ ჩემპიონატში გასამარჯვებლად.
ასევე სპორტშიც შეიჭრა მეცნიერების დისკურსი: ფიზიკური კონდიცია, კვლევა, ექსპერიმენტი, თეორიული ანალიზი, ტესტირება, ანალიტიკური დაპირისპირება, ფსიქოლოგია.
ჩვენში დისკურსთა ურთიერთგადაფენა-გადღაბვნის ადგილია ასევე ხელოვნება და პოლიტიკა. „ყველაფერი ხდება ესთეტიკური; პოლიტიკა გადაიქცევა სპექტაკლად“ (ჟ.ბოდრიარი). დღეს პოლიტიკური, მედიაგასართობი და შოუბიზნესის სივრცეები ურთიერთგადაკვეთაშია. პოლიტიკოსი იქცა მსახიობად, მედიასახედ. საზოგადოების წინაშე თავის პრეზენტირება-წარდგენა, გამოსახულება, პიარი, იმიჯთა გათამაშება, სულ უფრო მნიშვნელოვანი ხდება პოლიტიკოსისათვის. ამავე დროს ყველა სხვა ცნობად ადამიანებთან ერთად პოლიტიკოსები ავსებენ შოუ-გასართობ და სარეკლამო სივრცეებს მედიაში. პოლიტიკის ძირითადი ტექნოლოგია ხდება დადგმა, სპექტაკლი, კარგი ანტურაჟი, დამაჯერებელი თამაში.
თავის მხრივ ხელოვნების და კულტურის სივრცეშიც შეიჭრა პოლიტიკა: ხელოვანთა ცალკეული ჯგუფი-პარტიები, გაერთიანება-ასოციაციები, მედიასაშუალებები, პროდუქციის პრომოუშენი, რეკლამა, მომხრე-ფანების მოძიება, ძალაუფლების დემონსტრირება, კულუარული და ღია ბრძოლა, შანტაჟი, გარიგება, კონკურსები. ყოველი ახალი ასპარეზზე გამოსული ხელოვანი ერთვება რთულ პოლიტიკურ ურთიერთობებში უკვე ჩამოყალიბებულ კულტურულ ინფრასტრუქტურასთან. ყოველი ხელოვანი ასევე პოლიტიკოსია კულტურულ სივრცეში. იძულებულია იყოს პოლიტიკოსი.
რაც შეეხება მეცნიერებისა და ხელოვნების სივრცეთა გადღაბვნას, მის მაგალითად თავად ჯგუფი „ბულიონი“ გამოდგება, რომლის ყოველი პერფორმანსი, ჰეპენინგი თუ დადგმა ასევე გარკვეულ ჩამოყალიბებულ კვლევას და მენტალურ თუ კულტურულ ექსპერიმენტს წარმოადგენს რომლის დასასრულსაც ახალი შედეგების მოლოდინი გვაქვს ჩვენ ყოველთვის სახეზე.

ტარიელ დათიაშვილი _ უძრავი და მოძრავი (გლობალური და ლოკალური) დრო


არც ისე დიდი ხნის წინ ცირა ბარბაქაძის პოეზიის კითხვისას, ასეთ სიტყვებს გადავაწყდი: „დროს მაშინ ვპოულობ, როცა ვკარგავ“. ყოველთვის მინდოდა, ამ საკითხის შესახებ მეთქვა რამე განსაკუთრებული, გამომეთქვა ორიგინლური აზრი… თუმცა, დრო იცვლება და მეც კარგა ხანია უკვე სხვა ენაზე ვმეტყველებ, ჩემში ემოცია ასე აღარ უპირისპირდება აზროვნებას როგორც ტექსტის არსებობის შესაძლებლობას. ტექსტი ერთგვარი პირამიდაა, ლაბირინთული ტიპის ნაგებობა, რომლის შიდა კედლები მოხატულია. შინაარსი, როგორც გლობალური დრო, როგორც სამყაროს ერთიანი სურათი, მხოლოდ და მხოლოდ ამ კედლებზე მიმოფანტული ფრაგმენტების ასეთი თუ ისეთი დაკავშირებაა (რომელთა რაოდენობა უსასრულოა)… ის არც დაფარულია, ე. ი. არც იმქვეყნად მომლოდინე საუკუნო ჭეშმარიტებაა და არც  ვასრკვლავიანი ცა სფინქსის თავზე…

საბოლოოდ, ეს იმას ნიშნავს, რომ ამ უძველეს სიტყვებთან დაკავშირებით (რომელიც ბოლო ორი საუკუნეა გამუდმებით ტრიალებს ენებში, სხვადასხვა ტიპის ტექსტებში, ათასნაირი რიტმით, პათოსით, კონფიგურაციით), არ შეიძლებოდა გამჩენოდა რაიმე ორიგინლური აზრი, რამეთუ დროის ასეთი წაკითხვა თავისთავად, თავის შინაარსშივე აუქმებს სიახლის საჭიროებას, ორიგინალობას როგორს ესთეტიკურ პოლიტიკას, ისტორიას და ა. შ… მაგრამ ისიც ფაქტია, რომ ადამიანს არასოდეს ტოვებს წადილი, იყოს ორიგინალური, გამორჩეული, მისი სული მუდმივ სწრაფვაშია, მუდამ უკეთესს, ახალს, განსაკუთრებულ მდგომარეობას ელტვის… მაშ რა ვქნათ, რა უნდა ვთქვათ ამ შემთხვევაში? თუკი არსებობს ფაქტი – დროის უწყვეტი მდინარება, მაგრამ არ არსებობს არანაირი უნივერსალური მომავალი, რომლისკენ სწრაფვაც განაპირობებს დროის შესახებ კონკრეტულად ასეთი წარმოდგენის არსებობას; დღევანდელ ტექსტებს არ გააჩნიათ განახლების არანაირი მოთხოვნილება, სიტყვები მხოლოდ საკუთარ თავში არიან ჩახლართულნი, რომლებიც არ საჭიროებენ აზრის დახმარებას გარედან, რომ იყვნენ გაგებულნი…

ჯერ კიდევ მეცხრამეტე საუკუნეში ადამიანმა საინტერესო გამოსავალს მიაგნო (რაშიც  ისტორიულმა მეხსიერებამაც დიდი როლი ითამაშა), ძიების სადავეები მთლიანად ინტუიციას, წმინდა მოთხოვნას, ნებას მიანდო, რომელიც არასოდეს ჩერდება, არასოდეს წყვეტს ძიებას, მაშინაც კი, როდესაც ცნობილია, რომ პოვნა შეუძლებელია (ი ს  არ არსებობს) და ეს მას სულაც არ აშფოთებს, მით უმეტეს ვერავითარ ნაკლს ვერ ხედავს ძიების უსაზრისობაში, რადგან ძიება (პროცესი) უკვე არის მისი ექსისტენციური ყოფიერება, რაც უკვე ნაპოვნიც აქვს, უკვე თავის თავში აქვს ეს ყოფიერება (ჩვენ ვიცით, რომ ყოფნის ღირებულებაც სწორედ დროსთან ასეთმა დამოკიდებულებამ განაპირობა)…

ქალბატონი ცირას სიტყვებშიც ეს განცდაა განასკვული. რა თქმა უნდა, არავითარი შინაარსი აქ არ არსებობს; აზრი არ აქვს, აზრის გამოთქმას; უადგილოა იმ მიზნით მსჯელობის წარმართვა, რომ მოვლენები დაალაგო. უბრალოდ, აქ თვალი უნდა ადევნო გამოფენას, მის შიდა მოხატულ კედლებს და ფრაგმენტების საუკეთესო კავშირების ძიებით (რაც მხოლოდ ცდის შემადგენელია) დახატო სურათი. ამასთან ერთად, ეს სურათი იმის გამო კი არ არის ჭეშმარიტი, რომ ერთადერთია, განუმეორებელია (ე. ი. გამოყოფილია მრავლისაგან როგორც განსაკუთრებული), რაც სურათს, ნახატს აქცევს ხატად, ხატებად; არამედ ის არის მრავლის გამორჩეული კონფიგურაცია, რა თქმა უნდა, გამოირჩევა, გამოიყოფა სხვა კავშირებისგან, მაგრამ არა მრავლისაგან (მრავალი მასში თავისთავად მონაწილეობს, სწორედ მრავლისაგან იქმნება ეს კავშირები)…

ამიტომ ჭეშმრიტება აქ დროსთან წმინდა ესთეტიკური მიმართებაა. სიტყვებში: „დროს მაშინ ვპოულობ, როცა ვკარგავ“, სრული ქაოსია, მათში მობინადრე აზრი თავისუფლად შეგვიძლია შევამკოთ ეპითეტით – გამოუთქმელი, რომელთან მიახლოებაც მხოლოდ მხატვრული სახეების მოხმობით თუა შესაძლებელი. ზოგადად ის გამოხატავს ადამიანის დაუსრულებელ ხეტიალს ჩვენი დროის მიერ ხელახლად აშენებულ მინოსურ ლაბირინთში…

რასაკვირველია, ცნებაში „ჩვენი დრო“ აქ ვგულისხმობ „სხვა“, ჩვენი კულტურის თუ ენისაგან (დროებისაგან) განსხვავებულ მოძრაობას, ხოლო თავის მხრივ, განსხვავებაში, რა თქმა უნდა, ვგულისხმობ იგივე დროის მოძრაობისა და სივრცის მოაზრების წესებს შორის განსხვავებას (საბოლოო ჯამში, რასაკვირველია, ის რაღაც წესრიგის ფორმაზე და შინაარსზე მიანიშნებს).

რა თქმა უნდა, „ჩვენი დრო“ (და ზოგადად წესრიგი) არ არის აწმყო, ანუ ისეთ კონკრეტულ მოვლენებთან ყოველდღიური შეხება, რომელიც არსებობის განცდას, სრულიად რეალურ ემოციებს ტოვებს (რაღაც ხდება შენს თავს, მაშასადამე არსებობ). მოკლედ ეს არ არის მხოლოდ ლოკალური დრო, ამასთან ერთად ის გლობალური დროა (ის არ ხდება პირადად შენს თავს, ლოკალურ დროში, შენ უბრალოდ მისით არსებობ, ცოცხლობ ზოგადად), ე. ი. ის არის ლოკალური დროის აუცილებელი მოაზრება რაღაც გარემოში. იგ. გლობალურ დროში, იგ. სივრცეში. ამასთანავე, გლობალური დრო არ არის „დრო როგორც ასეთი“, ის არ არის განყენებული მოძრაობა კულტურისაგან, ენისგან და ა. შ.

მაგალითად, „ჩვენი დრო“ რა თქმა უნდა, გლობალური დროა; მართალია, ის გამოხატავს ისტორიის დასრულებულ სურათს, ის ერთგვარი დროის ამოწურვაა, რომელსაც ახასიათებს ე. წ. ყოვლისმომცველობა, ისე იქცევა, თითქოს ყველაფერი მისი საკუთრებაა, რაც ისტორიულ წიგნებში წერია; საბოლოო ჯამში ყველა დრომ მისთვის იმუშავა… მომავლისკენ მიმავალი მისი გზაც წარსულის გამეორებაა და ა. შ., მაგრამ ეს ყოველივე მაინც ჩვენი კონკრეტული დროის ნიშანია, ეს სურათი მხოლოდ და მხოლოდ „ჩვენი ენის“ მიერ არის დახატული, მისი მრავალენოვნება  მხოლოდ და მხოლოდ ამ ერთ ენაზე საუბრის წესს წარმოადგენს, რომელსაც გააჩნია მხოლოდ ამ ენისათვის დამახასიათებელი ჟანრი, მოძრაობის უნარი და მთლიანობის მიღწევის წესი.

მოკლედ, „ჩვენი დრო“ სხვა არაფერია, თუ არა გარკვეული ისტორიული პერიოდი (როგორც ვთქვით, ის ღირებულებათა სისტემაზე დაფუძნებული გარკვეული წესრიგია), რომლის წიაღშიც მოვიაზრებით ჩვენ როგორც მოვლენები, როგორც ენისა და კულტურის ნაწილები, გნებავთ, პერსონაჟები. ერთ კულტურაში ერთდროულად რამდენიმე „ჩვენმა დრომ“ შეიძლება იარსებოს, მაგრამ ისტორიის საზრისში არსებობს მხოლოდ ორი მთავარი დრო, რომელთა მონაცვლეობა (წინააღმდეგობა და ერთიანობა) განაპირობებს ნებისმიერი წესრიგის არსებობის შესაძლებლობას. მათ ურთიერთობებში ხდება შესაძლებელი ჭეშმარიტება და ა. შ.

ეს „ორი დრო“ ერთმანეთისგან როგორც ვთქვით უამრავი ნიშნით განსხვავდება,  მაგრამ მთავარი ამ განმასხვავებელ ნიშნებს შორის არის მინც ე. წ. პროცესი (მას შეგვიძლია ვუწოდოთ მსჯელობის წარმართვის წესიც). ეს ამბის ჩვეულებრივი თხზვის პროცესია. დრო იგივე მსჯელობაა, ის არსებულის და არარსებულის დიალექტიკური მოაზრებაა, ამიტომ კულტურის სიღრმეში მისი არსება განისაზღვრება ამბის მოყოლის ხასიათით, შესაბამისად დროც ამ ენებში ისე მოძრაობს, ისტორიაც ისე მიედინება, როგორც იქმნებიან ამბები.

მაგალითად, ცნობილია, რომ ბიბლიურ ამბებში მოვლენები არ იცვლებიან. არსებობს თეოლოგია, არა როგორც ინტერპრეტაციის შესაძლებლობა, არამედ როგორც ინტერპრეტატორების ძალაუფლება, მაგრამ ის დიალექტიკური დისკურსია და მთლიანად ობიექტური დროის, კლასიკური მეტაფიზიკის ფარგლებშია მოქცეული. მითებს კი ინტერპრეტაციები პრაქტიკულად არ გააჩნია (ყოველ შემთხვევაში, სოკრატე-პლატონამდე ინტერპრეტირება არ იყო ღმერთისა და ორგანიზაციის საქმე, პირიქით, აქ ღმერთები და ორგანიზაციები იძლევიან ნიშნებს, ინტერპრეტაციას კი მსჯელობის საშუალებით ადამიანები ახდენენ). ინტერპრეტირება მხოლოდ ამბის კორექციით ხდება და არა საზრისის აღმოჩენით, იდეის მოწოდებით და ა. შ. ასე იქმნება, მაგალითად, მითოლოგიური ლაბირინთი…

მითებში, ბიბლიური იგავებისაგან განსხვავებით, სიუჟეტები ერთმანეთზე არიან გადახლართულნი და არასოდეს სრულდებიან. ამბები გამუდმებით გადადიან სხვა ამბებში. საკმარისია მოყვე ერთი ამბავი, რომ ჯაჭვური რეაქციით მთელი მითოლოგიური სიღრმის ზედაპირზე ამოფრქვევა ხდება. სრულიად შემთხვევითი ადამიანების ნება-სურვილით ამ უზარმაზარ არაკონტროლირებად სივრცეში სიუჟეტები გამუდმებით ჩნდებიან და ქრებიან ზუსტად ისევე, როგორც ცაზე თანავარსკვლავედები, ხომლები და გალაქტიკები. მითოლოგია სოციალური ქსელის მსგავსი ისეთი საზოგადოებრივი სივრცეა (როგორც მაგალითად ინტერნეტი), სადაც ხალხის ნებისმიერი სახის განცდა ფიქსირდება. აქ იყრიან თავს უბრალოდ ანეკდოტები, უსერიოზულესი თეოლოგიური შეხედულებები განმსჭვალულები უღრმესი რელიგიური გრძნობებით და ნამდვილი ათეისტური (ვოლტერიანული) გესლით წამოსროლილი კომენტარები, წმინდა ლიტერატურული ტექსტები, პოლიტიკური მოთხოვნები და ა. შ.

ამბის ასეთი წესით თხზვა მთელი კულტურის შინაგანი სტრუქტურის მაჩვენებელია, სადაც დროსთან მიმართებაში მყოფი წესრიგისა და ჭეშმარიტების საკითხები სრულიად შემთხვევის გარემოებებზე ხდებიან დამოკიდებულნი. თქვენ გახსოვთ ალბათ, როგორ დაედევნა ერთხელ ბეოტიაში კეფალეს მწევარი ტევმესიის მელიას. ტევმესიის მელია ღმერთების სასჯელი იყო, ის თებელებზე განრისხებულმა დიონისემ მოუვლინა ბეოტიას. როდესაც ამფიტრიონმა ალკმენეს ხელი ითხოვა, მას ასეთი პირობა წაუყენეს – ალკმენეს მოგათხოვებთ თუ ტევმესიის მელიას მოგვაშორებო. ღმერთებისაგან იყო დადგენილი, რომ ტევმესიის მელიას ვერაფერი ვერ უნდა დაწეოდა დედამიწის ზურგზე. ამფიტრიონმა დახმარება სთხოვა კეფალეს, რომელსაც ჰყავდა არტემიდეს მწევარი. აგრეთვე ღმერთების მიერ იყო დადგენილი და ბედისწერით გადაწყვეტილი, რომ ლელაპოსს (ასე ერქვა კეფალეს მწევარს) ვერაფერი ვერ უნდა გაქცეოდა დედამიწის ზურგზე; რასაც დაედევნებოდა, უნდა დაწეოდა. ერთი შეხედვით ამ ამბებს ერთმანეთთან არანირი საერთო არ აქვთ, მაგრამ ერთხელ ვიღაც გენიოსმა გადაწყვიტა დაეცინა ღმერთებისთვის და მოეწყო ისე, რომ კეფალეს მწევარი დადევნებოდა ტევმესიის მელიას…

ამ სრულიად შემთხვევით კავშირზე, იდეათა მთელი კოლიზეუმი აშენდა. მაგალითად, ერთ-ერთი რაციონალისტური ვერსიის მიხედვით სახელგანთქმული მონადირე კეფალე ვარსკვლავიან ცას არის შედარებული, ხოლო ეოსის (განთიადის ქალღმერთის) მიერ მისი მოტაცება გაგებულია როგორც აზროვნების დღის შუქზე გამოყვანის რიტუალი (რელიგიურ ექსტაზს, უკვდავებისადმი, მარადიულად განცხრომაში ყოფნისადმი ადამიანურ ლტოლვას, ბერძნები ყოველთვის უპირისპირებდნენ წმინდა ადამიანურ წარმავალ ფასეულობებს. როგორც ვიცით, ვარსკვლავიანი ცა სწორედ დაკვირვებასთან, სამყაროსადმი რაციონალურ დამოკიდებულებასთან ასოცირდება). აგრეთვე, პროკრიდას დაკარგვა-გამოჩენა მთვარის ჩასვლა-ამოსვლასთან არის შედარებული და ა. შ. ეს სამყაროს, ამბის, ისტორიის წმინდა დაიალექტიკური მოაზრებაა, აზროვნების წარმმართველი კი – კულტურათა განსხვავება-შეპირისპირება.

მოკლედ, ამ ამბავში გადამწყვეტი სწორედ დროის ღირებულებაა, როგორც წესრიგის ცვლის პროცესისათვის ხაზგასმა. მორალე: ღმერთები გამუდმებით მოდიან წინააღმდეგობაში საკუთარ თავთან და ისინი ნანგრევებზე ბატონობენ. დააკვირდით: ზევსის მულტიკულტურული დრო იქამდე დასრულდა, სანამ დაიწყებოდა, რადგან ჩვენი დროის მსგავსად, ის არ არის დიალექტიკური საფუძველი ყოველივესი. მოვლენები წრფეზე არ მოძრაობენ ერთმანეთის მიყოლებით, თანმიმდევრულად, ლოგიკურად, მითების თხზვის პროცესი არასოდეს დასრულდება, ვიდრე იარსებებს ზევსის ძალუფლება და წესრიგი (აქ ჰერაკლე ზუსტად იმ დროს ხდება ჰერაკლიდების წინაპარი, როდესაც ჰერაკლიდები ქმნიან ჰერაკლეს). ამიტომ ეს დასრულებულობა მისი შინაარსის განუყოფელია, აქ წესრიგი ქაოტურია (სწორედ ქაოსია ღვთაებრივი წესრიგი) და პირობითობაა არსებობის მისი ერთადერთი შესაძლებლობაც.

მაშასადამე, „დროს მაშინ ვპოულობ, როცა ვკარგავ“… იდეაში ზევსის მიერ დამყარებული წესრიგის ბედი მაშინ გადაწყდა, როდესაც ლელაპი დაედევნა ტევმესიის მელიას, და ეს მოხდა მანამდე, ვიდრე ელინები თავიანთი კულტურისათვის საფუძვლის ჩაყრას დაიწყებდნენ. ამ პერიოდისთვის ჯერ ჰერაკლეც კი არ არის დაბადებული, ტროას არსებობის შესახებ  კი არაფერი იციან ბერძნებმა; უფრო მეტიც, ზევსის ძლაუფლება ჯერ კიდევ არ არის მყარი და ღმერთების ომებიც არ არის დასრულებული და ა. შ… მოკლედ, ეს გარიჟრაჟია და ამ წესრიგის მსხვრევა (დასასრული), როგორც ვთქვით, სწორედ დასაწყისშივე ხდება. ზევსმა შემთხვევით მოჰკრა თვალი ამ სურათს და მაშინვე გააქვავა ორთავე არსება, მაგრამ ეს არ არის პრობლემის გადაწყვეტა, მისი მხოლოდ გაქვავება (დდაკონსერვებაა). ეს ბედისწერაა, ღმერთების ნება-სურვილით ეს არსებები უკვდავები არიან, ამიტომ ადრე თუ გვიან ისინი დაიბრუნებენ დროს (ცნობიერებას, საკუთარ თავს), ლელაპი დაეწევა ან ვერ დაეწევა მელიას  და წესრიგიც დაიმსხვრევა. ბერძნულმა კულტურამ სწორედ გარდუვალი მსხვრევის, ამ გაქვავებული შესაძლებლობის წიაღში იარსება და ამდენად ზევსის წესრიგიც აბსოლუტურად პირობითი წესრიგი, დროებითი წესრიგი იყო. გამოთქმა: „ზევსი იყო, არის და იქნება“ მხოლოდ და მხოლოდ ამ წესრიგის კედლებში ისმის… ის დასასრულით დაიწყო, დროც ზუსტად მაშინ არის ნაპოვნი, როცა ის დაიკარგა…

ამდენად, ყველა დრო დროებითია (ექსისტენციაც კი არ არის ამ განსაზღვრების მიღმა). დრო არასოდეს არ გვაქვს, მას ყოველთვის ვკარგავთ, რადგან სწორედ დროებითობა ანიჭებს ყოველივეს მოძრაობას და მარადისობას. ეს არის არა ერთიანი უწყვეტი ხაზი უსასრულობისკენ, არამედ მუდმივი წყვეტები (დრო რომ მქონდეს ამ მოსაზრებას უცილებლად პარმენიდესა და ძენონის არგუმენტებით გავამყარებდი).

დრო ადამიანს ჰგავს, ყველა ადამიანი მოკვდავია, მაგრამ კაცობრიობა უკვდავი. დროც ზუსტად ასეთი ინდივიდუალური ერთეულებისაგან შედგება. ეს ნაწილები (პერიოდები) ჩნდებიან და ქრებიან, ისინი ადამიანებივით სიკვდილის შვილები არიან, მაგრამ ზოგადად დრო, როგორც ერთიანი სურათი მარადიულია. ობიექტურად, რასაკვირველია, ეს სურათი არ არსებობს, ჩვენ მას მხოლოდ ვიაზრებთ (ხან თანმიმდევრულად, ხან ერთდროულად) მხოლოდ იმ ნიშნების წარდგენით, რომელთაც მაგალითად საზოგადოებრივ ურთიერთობებში ვიყენებთ. როგორც კაცობრიობის არსებობის შესახებ ვასკვნით ჩვენ იმ საგნების მიხედვით, რაც ერთობლივი ძალისხმევით არიან შექმნილნი (მაგ, ხიდები, ცათამბჯენები, ომები და ა. შ), დროის შესახებ ჩვენ ვასკვნით ისტორიის მიხედვით, მხოლოდ იმით, რაც იყო და რაც შეიძლება იყოს მომავალში, როგორც ისტორიული პერსპექტივა, როგორც ისტორიის სწორხაზოვანი გაგრძელება.

როდესაც ფიზიკოსები ამბობენ – „დრო არ არსებობს!“, ისინი ამით არისტოტელეს ობიქტურ დროს უარყოფენ (დრო ფარდობითობის ფარგლებში მოექცა, სადაც ისეთი საგნებიც კი ამოძრავდნენ, რომლებიც ობიქტურად უძრავნი არიან). მაგრამ ე. წ. „წრიული დროის“ დაშვების შესაძლებლობა ზუსტად ობიქტური დროის არსებობაზეა დამოკიდებული. რამდენადაც დრო ობიექტურია და მისი გზა მომავალში გადის, ამდენად  ის უკვე გავლილია, დასრულებულია როგორც ობიექტური დრო და ახლა მხოლოდ საკუთარი თავის იმიტირებას ახდენს. ამდენად ის დაკარგულია და ნაპოვნია ერთდროულად. ჩვენს ეპოქას, ჩვენს დროს დღეს სწორედ ეს იმიტირებული დრო მიაჩნია ღირებულად და არა ობიექტური დრო, თუმცა მათ შორის არსებული მიმართება არასწორია, მას სრულიად ახლებურად სჭირდება ჩამოყალიბება…

იმისათვის, რომ იმიტირებული დრო არ გადაიქცეს ობიექტურ დროდ (და ამავე დროს ობიქტური დროც არ გადაიქცეს იმიტირებულად, გარკვეული პოლიტიკური სტრუქტურის, გარკვეული ენის ნაწილად), საჭიროა დრო გყავდეს ყოველთვის გვერდით, ე. ი. დრო უნდა დაზოგო და სიტყვებში ჩაასახლო. დრომ არც უნდა გაასწროს ყოფიერებას და ვერც უნდა დაეწიოს მას, და ს უპირველესად დროის ასეთ განსაზღვრებებში უნდა მოხდეს: იმიტირებული დრო სწორედ ობიექტური დროის იმიტაციაა, ის მხოლოდ ობიექტური დროის არსებობის შემთხვევაში ხდება ჯერ შესაძლებელი და მერე ღირებული. მაგრამ ის უნდა იყოს აუცილებლად უკვე დასრულებული, გაქვავებული, რომ აბსოლუტური ჭეშმრიტებისა და იდეოლოგიის შემქმნელები არ წარმოშვას. ამისათვის ანი-დან ჰოე-მდე გავლებული წრფე უნდა როგორმე მოხარო, მოძრაობა გადაიტანო წრეზე, ისტორია საბოლოოდ გახადო დაუსრულებელი და ამით დაასრულო ის, როგორც ობიექტურად არსებული და დილექტიკურად ადამიანის ბედის განმსაზღვრელი.

მოკლედ, ტევმესიის მელიას (იგივე ობიექტურ დროს), რომელიც მუდამ გაგვირბის და ვერასოდეს ვეწევით (რის გამოც ის ადამიანებს ღვთის რისხვად ექცა), დაედევნა იმიტირებული დრო, ლელაპი, რომელიც ასევე უკვდავია, მაგრამ მხოლოდ ადამიანური ურთიერთობების (სიყვარულის) შენარჩუნებისთვის არის შექმნილი. ჩვენი ეპოქაც ზუსტად მათ გაქვავებას ცდილობს, ცდილობს წინასწარვე ამოწუროს საკუთარი დრო, წინასწარვე დაინახოს საკუთარი თავის დასასრული (დასასრულის კოშმარი ყოველთვის ჩვენი კულტურის ყველაზე საყვარელი თემა იქნება). ეს ადგილის გარკვევააა, მხოლოდ აქ და ამ დროში შეუძლია მას იარსებოს…

მოკლედ…

„დროს მაშინ ვპოულობ, როცა ვკარგავ“. ამ სიტყვებს მეცხრამეტე საუკუნის სურნელი დაჰკრავს (შოპენჰაუერი)… ეს არის პირველი ნაბიჯის გადადგმა ირაციონალიზმში, საიდანაც აზროვნების დაბნეულობა იწყება. ე. ი. სიტყვათა ასეთი უკუფენა მიანიშნებს, რომ დრომ აღარ იცის, საით წავიდეს – წინ თუ უკან.

დრომ წინ და უკან უაზრო მიმოსვლა მაშინ იწყო, როდესაც რაციონალიზმმა წაიფორხილა და ცნება „პროგრესის“ შინაარსში არსებულმა წინააღმდეგობამ იჩინა თავი. თუმცა, ისტორიას სვლა არ შეუჩერებია. შემდეგ კი, როდესაც „უკან მიბრუნებაც“ პროგრესის (იდეალური ისტორიის) სამსახურში ჩადგა, საერთოდ, ისტორიის დასასრულზე, „გაჩერებაზე“ დაიწყეს ფიქრი (ამ ტენდენციამ მართალია იმავე მეცხრამეტე საუკუნეში იჩინა თავი, მაგრამ განსაკუთრებული აქტუალობა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ შეიძინა). მსგავსი შინაარსის ტექსტები ახლაც ხშირია და ისინი ყოველივეს დასასრულს კი არ აღნიშნავენ, არამედ ერთ წერტილში დროთა კვანძების განასკვას ცდილობენ (ეს წერტილი, რასაკვირველია, ექსისტენციაა).

ჩვენი ეპოქის აკვიატებული აზრი, დაძლიოს როგორმე ე. წ. არისტოტელური მეტაფიზიკა, იოლი შესასრულებელი სულაც არ აღმოჩნდა. არისტოტელეს სიტყვები ჩვენამდე დროის უწყვეტ მდინარებას მოაქვს. ესე იგი, აქ საუბარია, ისეთ სიტყვებზე, რომლებსაც გააჩნიათ მნიშვნელობა და კითხვითი მიმართულება – „საით მივყავარ სიტყვების დროს?“; ეს მნიშვნელობები გამოხატულია, რასაკვირველია, საზრისის ძიებაში. არა აქვს მნიშვნელობა, რისი საზრისია, მთავარია, რომ „სიტყვებს ყოველთვის აქვთ პასუხი“. შემდეგ, ამ საზრისის მოძიებისთვის საჭიროა, რომ „დრო განსაზღვრო სწორად“, „სწორ დროში მოხვდე“.

ზუსტად აქ არის კვანძიც. რამდენადაც, დრო მატერიის არსებობის ერთ-ერთი ძირითადი ფორმაა, რომელიც მოვლენების კანონზომერი მონაცვლეობით გამოიხატება, ხოლო კლასიკური მეტაფიზიკის მიხედვით საგნები, თანმიმდევრულად არის ჩაწყობილი მოვლენათა მწკრივში, ამდენად, „რაიმე“, რისკენაც ჩვენ მივემართებით, მზამზარეული, ჭეშმარიტი სახით ძევს მომავალში, ჩვენი ადამიანური ამოცანაა სწორად ავიღოთ გეზი მისკენ, „სწორ დროში მოხვდე“. სწორედ ამ დიალექტიკის დაძლევას ცდილობს ჩვენი ეპოქა (კონკრეტულად ქართულ აზროვნებაში ამ მხრივ დიდი ქაოსია, რომლის ამსახველ შესანიშნავ ნიმუშს წარმოადგენს ქალბატონო ცირას ლექსი).

როგორც ვთქვით, დასაწყისს შოპენჰაუერთან მივყავართ (სიმბოლური აღნიშვნაა). ის ასე იტყოდა: „დროს რომ ვპოულობ, მაშინ ვკარგავ“. აქ არ არის, რა თქმა უნდა, მეტაფიზიკა გაუქმებული, მხოლოდ იდეალის ეშმაკური (ჰერმესული) ხასიათია ხაზგასმული (მოჩვენებას ემსგავსება). თუმცა, დიალექტიკური წრფის მოხრა მაინც იწყება. შეიძლება ითქვას, ამ წრფის ორი წერტილი საბოლოოდ ფროიდთან ერთდება (თუმცა ამაზე მთელი მეოცე საუკუნე მუშაობდა).

მეოცე საუკუნის აზროვნების მთავარი ამოცანა იყო „მკვდარ“ ექსისტენციაში დროის ფაქტორის შეტანა (ისევე როგორც რაციონალიზმის ამოცანა იყო მექანიკურ სამყაროში, უსიცოცხლო მატერიაში „პირველი ბიძგის მიმცემის“, იგ. დროის აღმოჩენა)… ეს რა თქმა უნდა, ცალკე საკვლევი თემაა…

ე. ი. ის, რაც შეიძლება იყოს (რასაც ვხედავ) მომავალში, უკვე არის ჩემში (ჩემს ხედვაში) და ა. შ. გავიხსენოთ: „დროს მაშინ ვპოულობ, როცა ვკარგავ“… დროის დაკარგვა იმას ნიშნავს, რომ შეუძლებელია „სწორ დროში მოხვდე“, საითაც ჩემი სიტყვების დროს მივყავარ _ არაფერია, და ამის განცდით, მე დროს ვკარგავ… მაგრამ როგორც კი ის ქრება „იქ“, ჩნდება ჩემში (როგორც განცდა), და მე მას ისევ ვპოულობ… და ის, რაც ჩემშია, მაიძულებს ვიარო წინ _ საკუთარი თავისკენ (საკუთარი თავის შეცნობისაკენ, სრულყოფისაკენ), რადგან ის ჩემში, მხოლოდ და მხოლოდ, მყოფობს, როგორც მომავალში მყოფი… ამიტომ არის, რომ მუჭში წყალივით არასოდეს მიჩერდება…

დავით თინიკაშვილი _ დროის აღქმა ავგუსტინესთან ანუ „შენში, სულო, ჩემო, ვზომავ დროს“


საუკუნეების განმავლობაში ადამიანები აღფრთოვანებულნი იყვნენ დროის საიდუმლოებით. ის ხშირად განიხილებოდა როგორც აბსტრაქტული მოცემულობა, რომელსაც თავისთავად არ მოაქვს რაიმე პრაქტიკული შედეგი. თუმცა დროთა განმავლობაში ადამიანებმა მისგან ხელშესახები სარგებლის მიღებაც ისწავლეს. თანამედროვე ადამიანისთვის „დრო ფულია“. 21-ე საუკუნის სატელევიზიო ბიზნეს-გადაცემები ხშირად მთავრდება სიტყვებით: „გამოიყენეთ დრო სარფიანად“. თუკი წინათ Goodbye-ს მნიშვნელობა კარგად ესმოდა ყველას, ვინც ამ სიტყვას იყენებდა (რაც ნიშნავს God be with you), ან მისალმების ბიბლიური ვერსია მშვიდობის თუ შინაგანი სიმშვიდის სურვილს უკავშირდება, ამჟამად პოპულარობას იხვეჭს სრულიად სხვა მნიშვნელობის გამოთქმა: „მომგებიან დღეს გისურვებ“, რომელიც, პირველ რიგში, სწორედ მატერიალური მოგებას გულისხმობს. მიუხედავად იმისა, რომ დღევანდელი ცხოვრების რიტმი არანორმალურად აჩქარებულია, რომელსაც უახლესი ტექნოლოგიებიც უწყობს ხელს, თანამედროვე ადამიანი მაინც უჩივის დროის უკმარისობას. ის ვერ ასწრებს იმდენის გაკეთებას, რამდენსაც ისურვებდა. ამგვარ პირობებში, რასაკვირველია, მას არც იმის დრო აქვს, რომ დაფიქრდეს დროის, – ყოფიერების ამ უმნიშვნელოვანესი კატეგორიის, – არსისა და ბუნების შესახებ.

წარსულში თითქმის ყველა ცნობილ ფილოსოფოსსა თუ თეოლოგს დაუწერია რაიმე დროის ფენომენის შესახებ. ზოგნი მის პოზიტიურ ხასიათზე მიუთითებდნენ, ზოგნიც ნეგატიურზე. აღმოსავლურ რელიგიებში დრო ილუზორულად არის მიჩნეული. სხვა, უფრო დასავლურ, ცივილიზაციებში დროს აქვს შემოქმედებითი პოტენციალი.

ჩვენ აქ შევეხებით დროის გააზრებას ისეთ ცნობილ დასავლელ ფილოსოფოსთან და ღვთისმეტყველთან, როგორიც იყო ნეტარი ავგუსტინე (354-430). დროსთან დაკავშირებული ავგუსტინესეული რეფლექსია, რომელიც მოცემულია მის ცნობილ თხზულებაში „აღსარებანი“ (წიგნი მე-11), უკავშირდება ღვთის მიერ სამყაროს არაფრისგან შექმნის იდეას. ავგუსტინე აცხადებს, რომ ღმერთმა სამყარო შექმნა არა დროში (in tempore), არამედ დროსთან ერთად (cum tempore). დრო მანამდე არ არსებობდა. ის და სამყარო ორივე შექმნილია. ამ აზრით, მათ უნდა ჰქონდეთ ერთმანეთთან კავშირი და შეეძლოთ ერთმანეთზე ზემოქმედების მოხდენა, როგორც ერთი მთლიანი სამყაროს ორგანულ ნაწილებს. სხვათა შორის, აღნიშვნის ღირსია, რომ აინშტაინის რელატიურობის თეორიაც მიუთითებს დროსა და სივრცეს შორის მჭიდრო კავშირსა და ურთიერთდამოკიდებულებაზე. ამ თეორიის მიხედვით, დროს შეუძლია აჩქარება ან შენელება, რომელიც დამოკიდებულია მოძრავი ობიექტის მიმართულებაზე სივრცეში უკიდურესი სისწრაფის დროს.

ავგუსტინემდე და მის შემდგომაც არსებობდა შემდეგი შეკითხვები: თუ სამყარომ არსებობა დაიწყო დროის გარკვეულ პერიოდში, მაშინ რა მიზეზით არ მოხდა ეს ამ პერიოდზე უფრო ადრე? თუ სამყაროს წარმოშობა დაკავშირებულია ღმერთის სურვილთან, გაუგებარია, მხოლოდ გარკვეულ მომენტში რატომ გაუჩნდა ღმერთს ეს სურვილი, რომელიც მანამდე არ ჰქონდა? თუ სამყაროს შექმნის იდეა კეთილია, მაშინ რატომ ადრე არ გაუჩნდა ეს იდეა ყოვლადკეთილ ღმერთს? თუკი ღმერთი არაფერს აკეთებდა მანამდე, როდესაც მან ცა და მიწა შექმნა, მაშინ არ შეიძლება მას ვუწოდოთ ღმერთი აბსოლუტური გაგებით, რადგან ის უმოქმედოდ იყო; და თუკი ის არ იყო უმოქმედოდ, მაშინ რატომ არ ქმნიდა არაფერს? ან როგორც ავგუსტინე გადმოგვცემს ერთ-ერთ ასეთ კითხვას: „რაში მოეპრიანა [ღმერთს, დ.თ.] რაღაცის შექმნა, თუკი არასდროს არაფერს არ აკეთებდაო?“ ავგუსტინეს პასუხი ასეთია: „შეაგნებინე მათ უფალო, რას ბოდავენ; გაუმჟღავნე საცოდავებს, რომ იქ, სადაც არ არის დრო, სიტყვას „არასდროს“ არავითარი აზრი არა აქვს“ (11:40)[1].

ბუნებრივია, ამგვარი შეკითხვები, ძირითადად, წარმოიქმნებოდა გარე-ეკლესიურ ფილოსოფიურ წრეებში, რადგან ელემენტარული საღვთისმეტყველო აქსიომას წარმოდგენს ღმერთის უცვლელობა როგორც თავის ბუნებაში და თვისებებში, ისე მის ქმედებებში. თუმცა ისიც მართალია, რომ ზოგიერთი პლატონისტი ამტკიცებდა კიდეც სამყაროს მარადიულ არსებობას, მის შეუქმნელობას, რათა თავიდან აცილებული ყოფილიყო აზრი იმის შესახებ, რომ უცვალებელ ღვთაებრივ გონებაში ახალი აზრი გაჩნდა.

ავგუსტინეს მტკიცებით, სამყაროს შექმნა არის ღმერთის მარადიულობაში მიღებული გადაწყვეტილების, ასე ვთქვათ, აქტუალიზაცია: გამორიცხულია ღვთაებრივ გონებაში მოულოდნელი გადაწყვეტილებების წარმოშობა (იხ. 11:12). ამიტომ ისეთი შეკითხვები, როგორიცაა „რატომ მანამდე არა?“ ან „რატომ უმოქმედობდა ღმერთი მანამდე?“ აზრს მოკლებულია. ავგუსტინეს მითითებით, ამ შეკითხვის ავტორები აზროვნებენ დროში, ამიტომ დროზე ამაღლება და ზე-დროული, მარადისობაში მყოფი ღმერთის გაგება მათ არ შეუძლიათ. აღნიშნული საკითხის ავგუსტინესეული გადაწყვეტა საკმაოდ პოპულარული გახდა შემდგომ, შუა საუკუნეებში.

ზოგიერთი ფილოსოფოსის აზრით, დრო არის მოძრაობა, კერძოდ, ვარსკვლავთა მოძრაობა, რომ დროის მსვლელობა განპირობებულია ციური სხეულების მოძრაობით. ავგუსტინე არ ეთანხმება ამ დებულებას, რადგან მოძრაობა, მისი აზრით, აღიქმება დროში და არა პირიქით – დრო მოძრაობაში. დროის დახმარებით ჩვენ შეგვიძლია გავზომოთ ციური სხეულების მოძრაობაც და არავითარ შემთხვევაში პირიქით. ჩვენ ვიცით, რომ თავად ვარსკვლავების მოძრაობა შეიძლება იყოს სწრაფი ან ნელი, ამის განსაზღვრისთვის კი უნდა არსებობდეს საზომი. ამიტომაც დრო არის არა მოძრაობა, რადგან თავად მოძრაობა არსებობს დროში. ამ შეხედულების საილუსტრაციოდ და მისთვის მეტი სიცხადის მისაცემად ავგუსტინე ბიბლიურ მაგალითზეც მიუთითებს: „მაშ ნუღარავინ მეტყვის, რომ დრო ციურ სხეულთა მოძრაობაა. როცა ერთმა კაცმა ლოცვით შეაჩერა მზე, რათა გამარჯვებით დაესრულებინა ბრძოლა, მზე იდგა, დრო კი მიდიოდა… ამრიგად, მე ვხედავ, რომ დრო ერთგვარი ვრცეულობაა თუ განფენილობაა. მაგრამ მართლა ვხედავ თუ მეჩვენება, რომ ვხედავ?“ (11:30). საინტერესოა, რომ ზოგადად ამ საკითხზე გამოთქმულ ავგუსტინეს შეხედულებებს ხშირად კითხვითი ფორმა აქვს, ის არ არის დარწმუნებული და მხოლოდ ვარაუდის სახით გამოთქვამს საკუთარ მოსაზრებას.

საკითხი დროის არსებობის შესახებ საკმაოდ რთული და უცნაურია. როცა რაიმეს არსებობაზე ვსაუბრობთ, ჩვენ ვსაუბრობთ მის არსებობაზე დროში. მაგრამ როგორ უნდა ვისაუბროთ თავად დროის არსებობაზე? შესაძლებელია, რომ დრო არსებობდეს დროში?

ავგუსტინე მსჯელობს უფლის ზედროულობასა და მარადისობაზე, ქმნილების დროზე დაქვემდებარებულობაზე, მის დროებითობაზე და თავად დროის დასაბამზე. კერძოდ, ავგუსტინეს აწუხებს დროის გაზომვადობის საკითხი. ჩვენ ვსაუბრობთ „ხანგრძლივი“ და „მოკლე“ პერიოდების შესახებ. მაგრამ აწმყოს არ აქვს ხანგრძლივობა, ის არ არის არც გრძელი და არც მოკლე (11:18-20). დრო უკან მიდის, წარსულისკენ, ისე რომ აწმყო პერმანენტულად წყვეტს საკუთარ არსებობას და ხდება წარსული. ავგუსტინეს მიხედვით, დროის გაზომვა შესაძლებელია ადამიანის ცნობიერებით, რომელსაც მომავლის მოლოდინი აქვს, წარსული ახსოვს და აწმყოს კი უშუალოდ აღიქვამს (11:26; 11:33). ავგუსტინე წერს: „ეს რაღაც სამი დრო მხოლოდ ჩვენს სულში არსებობს და სხვაგან ვერსად ვერ ვხედავ მათ“ (11:26), ანუ რეალურად ისინი არ არსებობენ, რადგან წარსული უკვე აღარ არსებობს, მომავალი კი ჯერ არ დამდგარა. ამიტომ მხოლოდ აწმყოს შეცნობაა შესაძლებელი. მაგრამ სად არის ეს აწმყოც? თავიდან ავგუსტინე წერს, რომ აწმყოდ შეგვიძლია მივიჩნიოთ წელიწადი, რომელშიც არსებობს წარსული და მომავალი. შემდეგ შეიძლება ამ ცნების შევიწროვება თვემდე, კვირამდე, დღემდე საათამდე, წუთამდე და საბოლოოდ ჩვენ მივდივართ ერთ წერტილამდე. მაგრამ როცა კი ვეცდებით ამ წერტილის შეპყრობას, ის ხელიდან გვისხლტება: ის უკვე წარსულად გარდაიქმნება. ჩვენ ვცდილობთ გავიგოთ მომავალი, მაგრამ ასევე ისიც გვისხლტება ხელიდან. დრო არსებობს ან აწმყოში ან წარსულში.

…ხანგრძლივი წარსული მას შემდეგ გახდა ხანგრძლივი, რაც უკვე განვლო, თუ მანამდე, როცა ჯერ კიდევ აწმყო იყო? მისი ხანგრძლივობა მხოლოდ მაშინ იქნებოდა შესაძლებელი, როცა არსებობდა რაღაც ისეთი, რასაც შეეძლო ხანგრძლივი ყოფილიყო. მაგრამ წარსული ხომ უკვე აღარ არის; მაშ როგორღა შეიძლება ხანგრძლივი იყოს ის, რაც საერთოდ არ არის? (11:18).

ამ სტრიქონების შემდეგ ავგუსტინე წერს, რომ „ხანგრძლივად“ არა წარსული დრო, არამედ აწმყო უნდა მოვიხსენიოთ. თუმცა 27-ე პარაგრაფში ის კითხულობს: „რანაირად შეგვიძლია გავზომოთ აწმყო, რომელსაც ხანგრძლივობა არ გააჩნია?“ აწმყო, რომელიც, პრაქტიკულად ნულის ტოლია.

ჩვენი უნარი დროის ხანგრძლივობის გაზომვისა დაფუძნებულია ჩვენს შესაძლებლობაზე ამ ხანგრძლივობის გონებაში გატარებისა, რომელიც უნდა განვიცადოთ. ამრიგად:

დროის გაზომვა მხოლოდ მაშინ შეგვიძლია, როცა ის მიმდინარეობს, და შეგვიძლია სწორედ იმიტომ, რომ მის მსვლელობას ვგრძნობთ. განა შეიძლება გაზომო წარსული, რომელიც უკვე აღარ არის, ან მომავალი, რომელიც ჯერ კიდევ არ არის? ვინ გაბედავს იმის მტკიცებას, რომ შეიძლება გაზომო არარსებული? ასე რომ, სანამ დრო მიმდინარეობს, ის შეიძლება შეიგრძნო და გაზომო კიდეც; მაგრამ როცა მან განვლო, ეს უკვე შეუძლებელი ხდება, რადგანაც დრო აღარ არის (11:21).

ავგუსტინეს მიხედვით, ობიექტური სამყარო დროში არსებობს, ამიტომ ის უფრო მეტად იხრება იმ თვალსაზრისისკენ, რომ დრო არსებობს ჩვენს სულშიც და ობიექტურადაც, მაგრამ დრო არის არა მატერიალური მოცემულობა, არამედ სულის თვისება. „აღსარებანში“ ავგუსტინე წერს: „ჩემის აზრით, დრო ერთგვარი განფენილობაა, მაგრამ რისი განფენილობა? – ეს კი არ ვიცი. იქნებ საკუთრივ სულისა?“ (11:33).

როგორც ვხედავთ, ავგუსტინე არ გვთავაზობს დროის ფილოსოფიურ ან თეოლოგიურ განსაზღვრებას. რა არის დრო? ეს ავგუსტინესთვის, საბოლოო ჯამში, რჩება საიდუმლოდ. ერთადერთი რასაც ის ამბობს ამის შესახებ, არის ის, რომ დრო არის სულის ერთგვარი განგრძობითობა, გახანგრძლივებულობა. ის ცდილობს აჩვენოს, თუ როგორ ვაცნობიერებთ დროს და როგორ შეიძლება აიხსნას დროის არსი მხოლოდ ფსიქოლოგიური თვალსაზრისით. მართალია, ავგუსტინეს მიერ შემოთავაზებული დროის ამგვარი ფსიქოლოგიური თეორია არ არის ორიგინალური, მაგრამ მის მცდელობაში მაინც არის გარკვეული სიახლე დროის შეგრძნების ილუსტრირებისას მეხსიერებისა და მოლოდინის (წინათგრძნობის) ცნებების გამოყენებით. მიუხედავად იმისა, რომ ავგუსტინეს უფრო დროის ფსიქოლოგიური გააზრება აინტერესებს, მაგრამ ის ასევე იყენებს ზოგიერთ მთავარ იდეას ანტიკური ფილოსოფიიდანაც. რამდენადაც ავგუსტინე განიხილავს დროს როგორც ნატურ-ფილოსოფიის საკითხს, ბუნებრივია, მისი შეხედულებები არისტოტელეს მიმდევართა და სტოიკოსების ნააზრევთან მსგავსებასაც ამჟღავნებს. ავგუსტინეც უშვებდა, რომ დრო უსაზღვროდ დაყოფადი თანმიმდევრულობაა (11:20); რომ დრო და მოძრაობა სხვადასხვა რამაა, მიუხედავად იმისა, რომ მოძრაობა არ არსებობს დროისგან დამოუკიდებლად (11:31; 12:14).

ავგუსტინე თავის მსჯელობას ამთავრებს ფრაზით: „შენში, სულო, ჩემო, ვზომავ დროს“. ამრიგად, შეიძლება ითქვას, რომ ავგუსტინეს დამოკიდებულება დროის ფენომენისადმი აპოფატიკურია. ამ მხრივ მის დასკნით შეხედულებად შეგვიძლია მივიჩნიოთ შემდეგი სიტყვები: „…რა არის დრო? თუ არავინ მეკითხება ამას, დიახაც ვიცი, რა არის დრო, მაგრამ თუ მოვინდომებ შემკითხველს ავუხსნა დროის რაობა, მაშინ კი არაფერიც არ მესმის“ (11:17).

გამოყენებული ლიტერატურა:

ნეტარი ავგუსტინე. აღსარებანი. ლათინურიდან თარგმნა და შენიშვნები დაურთო ბაჩანა ბრეგვაძემ. გამომცემლობა „ნეკერი“ 1995


[1] პირველი ციფრი „აღსარებანი“-ს წიგნს აღნიშნავს, ხოლო მეორე ამ წიგნის პარაგრაფს.

თამარ ბერეკაშვილი _ იდენტობის პრობლემა _ დრო და სარკე



ამ ქვეყანაზე არსებობს ორი მოცემულობა, რომლებიც, თითქოსდა, ყველაზე ჩვეულია, ყოველდღიურია, მუდამ ჩვენთან არის, თან გვდევს და ამასთან რჩება ამოუცნობი და იდუმალი. ესაა დრო და სარკე. უცნაურია და არალოგიკური დროის და სარკის ერთად განხილვა, როგორც მსგავსის ან ერთი ბუნების მოვლენების. ისინი მართლაც სრულიად განსხვავებულ მოცემულობებს თუ იდეებს წარმოადგენენ, მაგრამ ამასთან, ორივე ადამიანის რეალობის ნაწილია და მისი არსებობის პრედიკატი. ორივე ერთგვარ როლს ასრულებს ადამიანის იდენტობის პოვნასა და განმტკიცებაში და მიმართება ორივე ამ ცნებისადმი, ჩვენი აზრით, ნათელს ჰფენს იდენტურობის პრობლემას.
ადამიანი თავისი არსებობის მანძილზე ცდილობს თავისი ადგილის, მნიშვნელობის, დანიშნულების გაცნობიერებას. ნაწილობრივ ის ამას ახერხებს და ახდენს თვითიდენტობის მეშვეობით. წარმოუდგენელია, როგორ უნდა შესძლოს ადამიანმა ზოგადად ადამიანის, ადამიანურობის გააზრება, თუ არ ჩამოყალიბდა თვითონ გარკვეულ `მედ~, სუბიექტად, არ განმტკიცდა თვითგანცდაში და არ შეაფასა თავისი განსაკუთრებულობა. ეს, თითქოსდა, ბუნებრივი და სრულიად ლოგიკური პროცესი არც თუ ისეთი მარტივია. უამრავია ადამიანი, რომელიც იბადება, ცხოვრობს, კვდება და სრულებით არ ფიქრობს თავის დანიშნულებაზე და, მითუმეტეს, არ ცდილობს თავისი ადგილის, განსაკუთრებული ადგილის დამკვიდრებას.
თვითიდენტურობის პრობლემის საინტერესო ინტერპრეტაციას იძლევა ფრანგი ფილოსოფოსი პოლ რიკიორი (1), რომელიც თავის ხედვას ოდისევსის მაგალითის მეშვეობით გადმოგვცემს. ის მიიჩნევს, რომ იდენტურობის პრობლემა, რომელიც ყველა მოაზროვნე პიროვნებას უდგება, გულისხმობს არა მარტო მის პიროვნულ თვითგამორკვევას, თავისი საშუალებების და უნარების წვდომას, არამედ აგრეთვე ცნობას სხვების მხრიდან. არ არის საკმარისი, მე ვიცოდე ვინა ვარ და რა შემიძლია, შემდეგი ნაბიჯია _ სხვების მხრიდან ჩემი მეობის აღიარება, ჩემი ცნობა “ასეთად” თუ არ მოხდა, ჩემი მეობა, ჩემი თვითიდენტობა ვერ განსახიერდება, ვერ განმტკიცდება. ამის კარგ მაგალითს მართლაც ოდისევსი წარმოადგენს, რომელიც მრავალი წლით მოწყდა სახლს, სამშობლოს და ბრუნდება შინ, როგორც უცნობი. თავად მანაც ერთგვარად დაკარგა თვითშეგრძნების ძველი, ჩვეული ხატი და თავიდან უხდება თავისი მეობის თვითგამორკვევა, მისი შესაძლებლობების საზღვრების დადგენა და სხვებისთვის ამის კიდევ ერთხელ დამტკიცება. რასაკვირველია, ეს პროცესი არ იწყება ამ შემთხვევაში სუფთა ფურცლიდან. ოდისევს აქვს წარსული, საიდანაც მოჰყვება თილისმასავით მეხსიერების სურათები და უტყუარი სიმბოლოები, რომლებიც მხოლოდ მისია, მისი თავისებურების, ერთადერთობის ნიშნებია.
ათი წლის მანძილზე ოდისევსი მოდის სახლში, ითაკაში, და ამ ათი წლის მანძილზე ის უამრავ განსაცდელს ხვდება, რაც მისგან მოითხოვს გონიერებას, ერთგულებას, ვაჟკაცობას, სიმამაცეს, მოთმინებას, იმედს და რწმენას. მართალია, ამ გრძელ გზაზე მას ეხმარება ქალღმერთი ათენა, მაგრამ იმიტომაც ეხმარება, რომ ეს ოდისევსია, ან უნდა გახდეს ოდისევსი. ამასთან მტრებიც ჰყავს და ერთ-ერთი მათგანი ყოვლისშემძლე ზღვებისა და ოკეანეების ღმერთი- პოსეიდონია, რომლის წინააღმდეგობის დაძლევას განსაკუთრებული პიროვნულობა სჭირდება, სწორედ ოდისევსობა სჭირდება.
ჰომეროსს არაფერი აქვს ნათქვამი, რამდენად მნიშვნელოვანია დრო ამ თვითიდენტობის პოვნასა და განმტკიცებაში. რამდენად მნიშვნელოვანია ის იმისთვის, რომ იმის შემდეგ, რაც ოდისევსი `თავს გაიტანს~ და შეინარჩუნებს, მიიყვანს მიზნამდე, აიძულებს სხვებსაც, სცნონ მისი მეობა, მისი ერთადერთობა, მისი უფლებები, მისი ოდისევსობა.
დროის მნიშვნელობაზე არც რიკიორს აქვს რაიმე ნათქვამი. თვითიდენტობის მტკიცება ეს აქტია, უფრო სწორედ, აქტების მთელი წყება. და ამ აქტებს ზურგს უმაგრებენ სიმბოლოები, ნიშნები, რომლებიც მნიშვნელობას იძენენ ამ აქტების ფონზე, მაგრამ მათ გარეშე არაფრის მთქმელებია. ოდისევსის შემთხვევაში, მაგალითად, ეს სიმბოლოებია: ნაიარევი წვივზე, ან საიდუმლო ოდისევსის და პენელოპას საწოლზე, რომლის შექმნის ისტორია მარტო მათ იციან.
მაშ ასე, დრო: დრო, რომელიც უხილავია და მას ვერავინ ხედავს, თუმცა მის ძალას და გავლენას ყველა გრძნობს. ძნელია, შეუძლებელი უმტკიცო გარემოცვას, რომ იგივე ხარ ოცი წლის შემდეგაც. აქ, მართლაც, დამატებითი სიმბოლოები და საიდუმლო მოგონებები მნიშვნელობას იძენენ, მაგრამ მაინც გადაულახავი ზღუდეები ჩნდება.
ბერძნებისთვის დრო ყოველთვის წარმოადგენდა დიდ პრობლემას. დრო არარაციონალურია მათთვის და საჭიროა მისი მოშორება. ბერძნები დროს განიხილავდნენ ან როგორც “ციკლურ დროს~, რომელიც არ ვითარდება. ეს არის მარადისობა, რომელიც მოძრაობს წრეზე, ან როგორც `მითიურ დროს~, როდესაც დროს არ გააჩნია თანმიმდევრობა და აქვს დაბრუნების უნარი.
ოდისევსისთვის, თითქოსდა, დროს არცა აქვს მნიშვნელობა. ეს მისი ხვედრია, რაც დროზე არ არის დამოკიდებული, ის ყველა შემთხვევაში მოხდება და ეს ფაქტობრივად არის მუდმივი გამეორება, რომელიც ამჯერად ოდისევს უწერია განასახიეროს.
ქრისტიანობამ კარდინალურად შეცვალა ანტიკური, ბერძნული მიდგომა დროისადმი. ქრისტიანობისთვის თითოეულ სულს აქვს თავისი განსაკუთრებული ისტორია, რომლის წინასწარგანჭვრეტა შეუძლებელია. დრო აქ წარმოადგენს გადასვლას, როდესაც ხდება მისი დანიშნულების განსახიერება. ჩვენი ბედი არ განისაზღვრება წინასწარ რაღაც ნიშნებით, მაგალითად, ზოდიაქოს ნიშნებით, და ჩვენი დანიშნულება დამოკიდებულია იმაზე, თუ როგორ გამოვიყენებთ დროს, დროს, რომელიც თავისუფალია, ან ჩვენი დამრთგუნველია.
ჩვენი მატერიალობა იგივე დროა, რომელიც შეზღუდულია და სწორედ ეს ის ხანაა, ის პერიოდია, რომელიც მე მაქვს იმისთვის, რომ ჩემი იდენტობა დავამკვიდრო და მოვიპოვო მარადისობა. და ჩემი იდენტობა, რომელიც მარადისობას მიქადის, მტკიცდება სხვათა აღიარებითაც, ცნობით, ჩემი იდენტურობის ნიშნად ქცევით.
ეგზისტენციალისტების და, კერძოდ, ჰაიდეგერის (2) შეხედულებით, დრო ადამიანის ყოფიერების ყველაზე მნიშვნელოვანი მახასიათებელია. დრო არა მარტო დაკავშირებულია ზოგადად ყოფიერებასთან, არამედ სწორედ ადამიანის ყოფიერებასთან.
დროს, რომელიც ადამიანთანაა დაკავშირებული, ჰაიდეგერი უწოდებს `პირველსაწყის დროს~, ხოლო დროს, რომელიც არ არის უშუალოდ დაკავშირებული ადამიანთან, `წარმოებულ დროს~. დროს რომელსაც ადამიანი განიცდის, ჰაიდეგერი უწოდებს `დროებითობას~, რომელიც ყოფიერების როგორობა კი არა, არამედ თავად ყოფიერებაა, ანუ იქცევა თავად სუბიექტად. დროებითობა ყოველთვის ჩვენია და ჩვენშია, მისი მეშვეობით იხსნება ყოფიერება.
დროებითობას ჰაიდეგერი ახასიათებს ისეთი ნიშნებით, როგორებიცაა: სასრულობა, ექსტატიურობა, ჰორიზონტალობა, სიკვდილისკენ მიმართება. სასრულობა დაკავშირებულია ადამიანის არსებობის სასრულობასთან. ექსტატიურობა მდგომარეობს იმაში, რომ წარსული, აწმყო და მომავალი არსებობენ ერთდროულად და წარმოადგენენ `ექსტაზებს~ – ადამიანის სუბიექტური განცდების მომენტებს. ჰორიზონტალობა ნიშნავს იმას, რომ `პირველსაწყისი~ დრო არ არის დაკავშირებული განვითარების პროცესთან. მას ახასიათებს არა იმდენად განვითარება, როგორც განმეორება.
ჰაიდეგერი მიიჩნევს, რომ თანამედროვე ფილოსოფიაში ხდება აწმყოს აბსოლუტიზირება. სინამდვილეში კი წარსული, აწმყო და მომავალი ურთიერთგანაპირობებენ ერთმანეთს, ხდება მათი ურთიერთშეღწევა. წარსული მუდამ არსებობს და ზემოქმედებს აწმყოზე და მომავალზე, რომლებიც აგრეთვე ყოველთვის არსებობენ და ზემოქმედებენ ერთმანეთზე და წარსულზე.
განიხილება რა როგორც აწმყო, დრო განიხილება როგორც მუდმივი ყოფნა, ხოლო მომავლის ფორმით ის დაკავშირებულია შიშთან, მოლოდინთან, მოვალეობასთან. მარტო მიმართება მომავლისკენ ანიჭებს პიროვნებას ნამდვილ არსებობას.
ადამიანის არსებობა, ჰაიდეგერის მიხედვით, აერთიანებს დროის სხვადასხვა მომენტებს, აერთიანებს ყოფიერებას და დროს. მეტიც, ადამიანი თავად არის დროის შემქმნელი, ვინაიდან აწმყო და მომავალი, და, ამდენად, წარსულიც, დეტერმინირებულია მისი ქცევით და სამომავლო გეგმებით.
დროის გარეშე ადამიანი ვერ იქნებოდა ცალკეული არსება, მე იგივური გახდებოდა ღმერთის. ხანგრძლივობა, დროებითობა მე მაძლევს საშუალებას ვიურთიერთობო ღმერთთან და ამასთან მაშორებს მას. ხანგრძლივობას ახასიათებს ქმნადობა, ის არის არსებულის არსებობის საშუალება. დროის თითოეული მომენტი მარადისობის გამოვლენაა. ჰაიდეგერის იდეა წარსულის, აწმყოს და მომავლის თანაარსებობის შესახებ კარგად ეთანადება თანამედროვე მიდგომებსაც. ხანგრძლივობა წარმოადგენს სწორედ იმ ცნებას, რომელიც ყველაზე კარგად გამოხატავს დროის არსებობას ადამიანისთვის და მისი ამ სამი სახის (წარსული, აწმყო, მომავალი) არსებობის გამიჯვნის პირობითობას. დღეს ლაპარაკია იმაზე, რომ წარსული არის მომავლის მომავალი (ლაველი) და არ განსაზღვრავს მომავალს. პირიქით, წარსული გამუდმებით იცვლება მომავლის გავლენით. მართლაც, განუსაზღვრელი მომავლის შემთხვევაში ადამიანი შებორკილია, ის კარგავს ამ მომავალს, იმიტომ რომ ვერ ხედავს წარსულს. მხოლოდ ჩამოყალიბებული პიროვნება, რომელიც იდენტობის დამკვიდრების შედეგად ხედავს წარსულს, ფლობს მომავალს. მარტო წარსულის გამიჯვნით შესაძლებელია წინ სვლა და მხოლოდ მომავალს შეუძლია განსაზღვროს წარსულის რომელი მოვლენაა მნიშვნელოვანი. თავისუფალი ადამიანი უკან არ იხედება, ამბობს ოსკარ უალდი, მაგრამ წარსულისგან გათავისუფლება შესაძლებელია მხოლოდ მისი გაცნობიერებით.
წარსული გვაძლევს ჩვენ შთაბეჭდილებებს, შეფასებებს, იმედებს, გვიხსნის იმ გზებს და სფეროებს, სადაც ჩვენი მეობის ყველაზე სრული გამოხატვის შესაძლებლობაა, მაგრამ ამასთან წარსული სასოწარკვეთილების გრძნობის უდიდესი წყაროა. Aმდენად, მომავალი არა მეხსიერებაა წარსულის მომენტებზე, არამედ მათი გახსენების და გამოყენების უნარია. გამოკეტვა წარსულში არ წარმოადგენს სიცოცხლის გახანგრძლივებას. ხანგრძლივობა, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, მუდმივი ქმნადობაა. ამ თვალსაზრისით, ისტორია ეს პერსპექტივაა, რომელიც მოქცეულია წარსულისკენ, მაგრამ მის ცენტრს ყოველთვის წარმოადგენს აწმყო. თუ გავითვალისწინებთ, რომ ეს ცენტრი მუდამ გადაადგილდება, ამიტომ ისტორიაც იცვლება.
ჟან ლაკრუა საინტერესოდ ახასიათებს დროის და მარადიულობის ურთიერთმიმართებას; (4) მისი შეხედულებით, ეს მიმართება კარგად გამოიხატება სინდისის ქეჯნისა და მონანიების ანალიზში. სინდისის ქეჯნა მიმართულია წარსულზე და აქ ყოველთვის შეიძლება მოხდეს ისე, რომ ის გადაიქცევა სასოწარკვეთილებად. მართლაც, გამოკეტვა წარსულში, მარტო მისით ცხოვრება, მისი უარყოფითი მხარეების მუდმივი გადასინჯვა და უუნარობა მისი გადალახვისა სხვა არაფერია, თუ არა სასოწარკვეთილება. იუდასა და წმინდა პეტრეს შორის განსხვავება არა მათი შეცოდების ხარისხშია, არამედ იმაში, რომ იუდა მოიქცა წარსულისკენ, ვერ გადალახა ის და სასოწარკვეთილებაში ჩავარდა, რამაც თვითმკვლელობამდე მიიყვანა. ხოლო წმინდა პეტრემ თავისი მზერა მომავლისკენ მიაპყრო, იმედისკენ, სასოწარკვეთილი ადამიანი თავისი წარსულის ტყვეა. საინტერესოა აგრეთვე, რომ მომავლისკენ სვლა, მონანიება, ქმნადობა ძალიან ხშირად საზოგადოებაში დაბრუნებაა, ადამიანებთან და ადამიანებისთვის ყოფნაა.
მონანიება მიმართულია მომავლისკენ. ეს მეტაფიზიკური გრძნობაა, რომელიც გადალახავს დროს და მარადიულობას შეეფარდება. უნებურად მახსენდება ვან-გოგის მიერ მოყვანილი ამბავი – კაცი მიდიოდა სალოცავად და ფიქრობდა: ღმერთო, იქნებ მთელი ჩემი ჩანაფიქრი ამაოა?! ვინ იცის, ღირს თუ არა რაიმის კეთება? ან თუ გავაკეთებ კიდეც, რამდენად შესაძლებელია შედეგის მიღება? ან კი მოვასწრებ ამ შედეგის მიღებას? ასეთ ფიქრებში გართულს შემოესმა ხმა. მოიქეცი ისე, თითქოს უკვდავი ხარ და ყველაფერი კარგად იქნება.
მაგრამ ასეთი მიდგომა სამართლიანია და ქმედითი საქმის დაწყებისას. სინამდვილეში, სიცოცხლე ეს მუდმივი დასაწყისია. წარსულის გადალახვა დასაწყისს ნიშნავს; ჩაკეტილი სამყაროდან გარეთ გასვლაა, კომუნიკაციის, ურთიერთობისთვის მზადყოფნაა – და ამ მზადყოფნის მოსპობა მომავლის ჩახშობის ტოლფასია. წარსულიდან გამოსვლა მომავლისკენ, მარადიულისკენ სვლაა. აქ ჩნდება ახალი საშიშროება, სამომავლო ცრუ მზადყოფნის განცდა, რომელიც უშედეგოა და წარმოადგენს მაუვაისე ფოი, ცრუ არჩევანს ან ყალბ არჩევანს. აქ არ შეიძლება არ გავიხსენოთ ჩიჩერინის არაჩვეულებრივი ფრაზა მოცარტზე: `მას ყოველთვის ახსოვდა, რომ მოკვდავია~. ყოფიერება, რომელიც იგივე დროში ყოფნაა, განსახიერებული პარადოქსია, ერთი მხრივ, ადამიანი მუდამ ლახავს წარსულს და მომავლისკენ მიემართება, მარადიულობაში, და, მეორე მხრივ კი, მას მუდამ ახსოვს, რომ მოკვდავია, რომ ყოველი წუთი შეიძლება უკანასკნელი აღმოჩნდეს და მხოლოდ ამ ორი განცდის გამთლიანებით ადამიანი იქცევა პიროვნებად და პოულობს თავის იდენტურობას.
აქ არ შეიძლება არ შევნიშნოთ, რომ წარსულში არის ფაქტიური მოვლენები, რომელთა შეცვლა შეუძლებელია, მაგრამ ფაქტები ეს მატერიალური სფეროა. ადამიანი კი განისაზღვრება არა ფაქტებით, არამედ აქტებით. მართალია, მომხდარი ფაქტი არ შეიძლება შეიცვალოს, თუნდაც მონანიებით, მაგრამ შეიძლება შეიცვალოს მისი საზრისი. ადამიანის ცხოვრებაში არაფერია საბოლოო, გაყინული, არაფერია წარსული. აწმყო, რომელიც მარადიულის ამწუთიერი არსებობაა ახალ და საკუთარ მნიშვნელობას ანიჭებს წარსულსაც და მომავალსაც. და ეს სვლა წარსულიდან მომავლისკენ ხანგრძლივობის წყალობით ნიშნავს ადამიანის მარადიულობასთან წილხვედრობას, რაც იგივეა, რაც მისი იდენტობის მუდმივ მტკიცებას დროში დაუღლელი აქტებით, შრომით.
ჩვენ აღვნიშნეთ, რომ იდენტობის დამკვიდრებისთვის აუცილებელია სხვების აღიარება, ერთგვარი დასტური გარედან, რაც, როგორც უკვე ითქვა, მომავლის თვალსაზრისით წარსულის განსაზღვრაცაა და თავისი ერთადერთობის ნიშნების, სიმბოლოების დაფიქსირებაც, რაც ცნობილი და მიღებული იქნება იმ გარემოცვით, ადამიანის ან ადამიანთა ჯგუფის მიერ, რომელიც აუცილებელია ჩემი იდენტობის განსამტკიცებლად. აქ ჩნდება სარკის მნიშვნელობა ადამიანისთვის და მისი მეობის ფორმირებისთვის.
საგანგებო მომენტს წარმოადგენს ადამიანისთვის ის პერიოდი, როდესაც ბავშვი იწყებს თავის ცნობას სარკეში, ანუ თავისი გამოსახულების და შინაგანი მეობის ერთმანეთთან დაკავშირებას. სარკე, ერთი მხრივ, ადამიანს ეხმარება თავს შეხედოს გარედან, ობიექტურად და, მეორე მხრივ, საშუალებას აძლევს მას გარეგნობის უსიამოვნო ნაკვთები შეცვალოს, დაფაროს. ანუ სარკე, თითქოსდა, შიგნიდან გარეთ სასურველი ნიშნების გამოტანისა და გამოსახვის საშუალებაა და შემდეგ შინაგანი გამოძახილის მიხედვით, ამ გარე გამოსახულების კორექტირების საშუალებაცაა.
სარკე იდუმალების შემცველი საგანია – ასეთი ნაცნობი, მისაწვდომი და ამასთან, უამრავი საიდუმლოს შემცველი. უამრავი მითი, ზღაპარი, თქმულება სწორედ ამ მიმართებას ასახავს სარკისადმი. მიცვალებულის სახლში დასვენებისას, სარკეს აფარებენ ტილოს, ღია კარებში სარკე არ უნდა ჩანდეს, სარკეთი მკითხაობენ, ყვებიან მის ჯადოსნურ უნარზე.
ამბობენ, რომ სარკეების მეშვეობით შესაძლებელია დროის შეკუმშვა და პირიქით, დროის გაწელვა. ამ თვალსაზრისით ტიბეტში არსებულ კლდოვან სარკეებს (ბუნებრივ სარკეებს) ზოგიერთი მოგზაური და მკვლევარი `დროის მანქანას~ უწოდებს. Eასეა თუ არა, მაგრამ უეჭველად უნდა ვაღიაროთ, რომ სარკე გარკვეული იდუმალი ენერგიის წყაროდ იქცევა, თუ მასთან დაკავშირებულ უამრავ ლეგენდას და ისტორიას გავიხსენებთ. ის იქცა ისეთ სიმბოლოდ, რომელიც თავის თავში უამრავ გეშტალტს ატარებს, თუ შეიძლება ეს ფსიქოლოგიური ტერმინი ამ შემთხვევას მივუსადაგოთ. ძნელია იმის განსაზღვრა, თუ რამდენად მისტიურია სარკე, მაგრამ ის ასეთი გახდა მისი საგანგებო ფუნქციის და მისდამი დამოკიდებულების გამო.
ის, ვინც სარკეში იყურება, ძალიან ხშირად აიგივებს სარკეში არსებულ გამოსახულებას რეალობასთან. ეს პრობლემა წარმოადგენს იმ ტრადიციული განსხვავების მაგალითს, რომელიც არსებობს მოჩვენებითობასა და რეალობას შორის, რაც ბერტრან რასელის აზრით, `ერთ-ერთი ისეთი განსხვავებაა, რომელიც იწვევს ფილოსოფიაში ყველაზე დიდ პრობლემებს~.
ამრიგად, სარკე, რომელშიც ადამიანს თავისი რეალური, ჭეშმარიტი სახის დანახვა სურს, შეიძლება მოჩვენებითობის და, ამდენად, ყალბი წარმოდგენის საფუძველი გახდეს. ადამიანი, რომელიც სარკის წინ მეტ-ნაკლები წარმატებით იქმნის თავის გარეგნულ იმიჯს, შეიძლება ამ იმიჯის ტყვე გახდეს და მისით შეანაცვლოს თავისი შინაგანი პიროვნული არსი, ანუ მისწრაფება ქმნადობისკენ, ჭეშმარიტი `მეს~ ძიება გადაიფაროს სარკეში წარმოდგენილი ხელოვნური გამოსახულებით. უნებურად გვახსენდება მითი ნარცისზე, რომელმაც თვალი ვერ მოწყვიტა თავის გამოსახულებას წყალში და მისი მთელი ცხოვრება ამ გამოსახულების ტკბობად გადაიქცა.
სინამდვილეში ადამიანებს გვსურს ნოზიკის სიტყვებით: `ვიყოთ განსაზღვრული სახით განსაზღვრული პიროვნებები~ (6.) ანუ გვსურს ნამდვილი არსებობა, ნამდვილი იდენტობის პოვნა, ნამდვილი ქმედება, მარადისობასთან შეხება. შეუძლებელია ადამიანი პიროვნებად ჩამოყალიბდეს, თუ მან არ გადალახა თავისი წარსული ვითარებები, თავისი წინა, არასრულყოფილი, ცდომილი მეობები (რაზეც უკვე ვისაუბრეთ).
მაგალითისთვის შეიძლება მოვიყვანოთ ჩვენი მოზარდობის დროინდელი სულელური, ხშირად ულმობელი ქმედებები, მაგრამ ბევრი ადამიანი ამას ლახავს და ყალიბდება საკმაოდ დადებით პიროვნებად. მაგრამ ამისთვის აუცილებელია ნამდვილი გამოცდილება, საკუთარ შეცდომებზე სინდისის ქეჯნა და მონანიება.
არისტოტელეც თავის `ნიკომაქეს ეთიკაში~ აღნიშნავს, რომ ევდემონია ანუ ხანგრძლივი ნამდვილი ბედნიერება და კეთილდღეობა ეს ისეთი რამეა, რაც შეიძლება დავახასიათოთ როგორც მოღვაწეობა, ქმედება. ნამდვილი ადამიანი, პიროვნება არის არა ადამიანი, როგორიც ის არის, არამედ როგორიც ის უნდა გახდეს ქმნადობის პროცესში.
დავუბრუნდებით რა სარკეს, უნდა შევნიშნოთ, რომ სარკე ასე თუ ისე მაინც გვიჩვენებს, რა გვსურს, როგორი გვინდა ვიყოთ, რა გრძნობები გვინდა აღვბეჭდოთ ჩვენს გარეგნობაში, როგორ გვინდა მოვაჩვენოთ თავი ჩვენს ირგვლივ მყოფებს. თუ შევიზღუდებით მხოლოდ გარეგნული იმიჯის შექმნით და ამით დავკმაყოფილდებით, რასაკვირველია, ჩვენს შესაძლო ჭეშმარიტ პიროვნულობას ვერასოდეს მოვიპოვებთ. სარკეში ხელოვნურად შექმნილი სახე ხომ ყოველთვის რაღაც მზა-მზარეული ხატია, კალკია უკვე ვიღაცის მიერ შექმნილი ხატისა, ეს მორგებაა სხვისი იერის, უცხო სიმბოლოს გამრავლებაა. აუცილებელია საკუთარი სიმბოლოების, საკუთარი ნიშნების და იდუმალი გამოცდილების არსებობა, რაც პიროვნულობის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ატრიბუტს შეადგენს. სარკეში მათი აღმოჩენა ან შექმნა შეუძლებელია; ისინი თავად იქმნება ადამიანის რეალური ქმედითი ცხოვრებით და ხშირად სრულებით არ ემთხვევა სასურველს, თუმცა კი ყოველთვის არსებობს მათი შეცვლის და სრულყოფის საშუალება წარსულის გადალახვით და მომავლისკენ სწრაფვით. ხდება ისედაც, რომ დამდგარი აწმყო უფრო მშვენიერია და მდიდარი, ვიდრე ადამიანს შეიძლება წარმოედგინა. სარკეში დანახული თავისი საოცნებო გამოსახულება ამ შემთხვევაში ახალ ცდუნებად იქცევა წარსულად ქცეულ აწმყოში დასარჩენად. წარსული კი, როგორც ითქვა, მკვდარია და არარსებული, თუ მას მომავალი არ გარდაქმნის.

ლიტერატურა

1. Рикер. Путь к признанию М. РОССПЭН. 2010.
2. Хайдеггер М. Бытие и времяю М. 1997.
3. Сартр Ж-П Экзистенциализм – это гуманизм// Сумерки богов. М. 1989.
4. Лакруа Ж. Избранное. Персонализм. М. РОССПЭН. 2004
5.
6.