გოჩა აბულაძე: ცხოვრება უბრალოებაშია… უნდა შეძლო და იფრინო…


10496945_729642540427292_7956330152021931885_o

გოჩა აბულაძე _ ქართველი ჟურნალისტები მას „ევროპაში ცნობილ ქართველ ბარიტონად“ მოიხსენებენ;  წარმატებული და დიდი მომავლის ახალგაზრდა… შემოქმედი, რომელიც მაქსიმალურად იხარჯება სცენაზე… მისი ხმა ნიაგარას ჩანჩქერივითაა… გიპყრობს და გშთანთქავს… გავსებს ცოცხალი ემოციებით: სევდით, ტკივილით, სიხარულით, ბედნიერებით…. მისი ხმა არღვევს ფორმებს, გავიწყებს თავს, აგიტაცებს, როგორც ბობოქარი ტალღა… გათამაშებს, გამოგზაურებს… სიცოცხლის წყურვილით გავსებს…

 გოჩა აბულაძისათვის ცხოვრება – აწმყოა… არ არსებობს „იყო“ და „იქნება“…. ასეთი დამოკიდებულების გამო ყოველ დღე ბოლომდე იხარჯება და მასში ბავშვი და ბრძენი ერთდორულად ლაპარაკობს, რადგან ყველა დრო ერთად აქვს „შეკრებილი“ აწმყოში…

 გაიგეთ უფრო მეტი ევროპაში წარმატებულ და საქართველოში ნაკლებად ცნობილ ბარიტონზე… სიცოცხლეზე, ცხოვრებაზე, სიმღერაზე შეყვარებულ ადამიანზე…

 

ც.ბ _ ვიზუალური, აუდიალური და კინესთეტიკური აღქმის ადამიანები სამყაროს განსხვავებულად შეიმეცნებენ… ვიზუალები „ხედავენ“ სამყაროს, აუდიალებს _ „ესმით“ და კინესთეტიკები _ „გრძნობენ“… საოპერო მომღერალს უპირატესად როგორი აღქმა აქვს, ალბათ ეს კითხვა არ უნდა დაგისვა… ამ შემთხვევაში, მაინტერესებს, შენში, როგორც მუსიკალური აღქმის (და არა მარტო აღქმის, არამედ გამოხატვის) ადამიანში, როგორ შემოდის სამყარო, ადამიანები…? რა არის შენთვის სიმღერა? როგორ იბადება მელოდია?

გ.ა. _ ოპერის მომღერალში ალბათ უფრო აუდიალური და კინესთეტიკური აღქმის უნარებია შერწყმული. საერთოდ სიმღერა ჩემთვის ძალიან შინაგანია, სულის სიღრმეში დაბადებული  ენერგიაა, შეიძლება ითქვას, ატომიც, რომელსაც აქვს ძალა, მთელი დედამიწა გაათბოს (ამის ნათელი მაგალითია მარია კალასი)… თუ ამას გრძნობ და განიცდი, თავისთავად ახდენ ზემოქმედებას მსმენელზე, გაგყავს ის რეალური სამყაროდან და ამოგზაურებ სივრცეებში, რომელიც ამოუწურავია.

ჩემთვის კარგად ნამღერი სიმღერა მზეა, რომელიც ადამიანებს უსასრულოდ  ჩუქნის სხივებს და ათბობს მათ სულებსა… ხმა ძალიან მნიშვნელოვანია საოპერო მომღერლისთვის, აუცილებელიც! მომღერლის სიდიადე კი მხოლოდ ხმის სიძლიერით არ ისაზღვრება, მომღერლის სიდიადე იმაშია, თუ საიდან უშვებს ის ამ ხმას. როცა  წვის პროცესია სულში, ხმა ალდება და ანთებს მსმენელსაც, რასაც ჩვენ ზემოქმედებას ვუწოდებთ, თუ ხმა მხოლოდ ძლიერად ჟღერს და მომღერლის ამოცანაც მხოლოდ ესაა, მაშინ ასეთი ხმა მხოლოდ აყრუებს მსმენელს და არაფერი საერთო არ აქვს ხელოვნებასთან.

ც.ბ. _  მგონი ავთანდილს „ვეფხისტყაოსანში“ საოპერო ხმა ჰქონდა… უბრალო წაღიღინება ისეთი ძალის მქონე ვერ იქნებოდა, რომ „სმენად მხეცნი მოსულიყვნენ“ და „წყლიდან ქვები გამოსულიყვნენ“….

რა ესმოდის მღერა ყმისა, სმენად მხეცნი მოვიდიან

მისვე ხმისა სიტკბოსაგან წყლით ქვანიცა გამოსხდიან…”

ადამიანი უსმენს მუსიკას  და აუდიო-რეზონანსი ცვლის მისი ცნობიერების მდგომარეობას. ამიტომ შემთხვევითი არ არის,  რომ კარგი ხმა (მუსიკა) ჰარმონიას გვაზიარებს… ან ემოციურ რეზონანსში მოვყავართ…

მსოფლიო და ქართული საოპერო ხმებიდან რომელს გამოარჩევდით ამ ძალის მქონედ და რატომ?

გ.ა. _  მუსიკის ზემოქმედების უნარი ძალიან დიდია. მაგალითისთვის მოცარტის „ჯადოსნური  ფლეიტა“ შეიძლება მოვიყვანოთ, რომელიც ყველა ბავშვის საყვარელი ოპერაა. სწორედ მუსიკის ძალაზე აქვს გენიოს მოცარტს ეს ოპერა შექმნილი და ჩვენ ვხედავთ, თუ როგორ  ჰარმონიას ქმნის ფლეიტის საოცარი ხმოვანება მსმენელში და როგორ მოჰყავს რეზონანსში იგი…

ქართველი მომღერლებიდან, რომლებმაც ჩემზე საოცარი შთაბეჭდილება მოახდინეს, გამოვარჩევდი ზურაბ ანჯაფარიძეს, ის გამორჩეული მომღერალია, ბევრჯერ მიმოგზაურია და გავსულვარ რეალური სამყაროდან მისი წყალობით. ის დათიკო ანდღულაძის მოსწავლე იყო და ჩემი მაესტროს, ნოდარ ანდღულაძის, დიდი მეგობარი. არაერთხელ მსმენია მის გასაოცარ ადამიანობაზე და უბრალოებაზე ულამაზესი ისტორიები, მე მას არ ვიცნობდი, მაგრამ ვთვლი, რომ სულიერად მე მისი გამორჩეული პატარა მეგობარი ვარ…  მსოფლიო ვარსკვლავებიდან, პირველ რიგში, მარია კალასზე ვიტყვი. ის სიმღერის ღმერთ-ქალია, მის სიმღერას ისეთი ზემოქმედების უნარი აქვს, უკიდურესად ცივ და გაყინულ ადამიანსაც კი გაუთბობს გულს…  შეიძლება ყველა მომღერალზე საკუთარი აზრი გქონდეს, მაგრამ, კალასის შემთხვევაში, ყველას ერთი აზრი აქვს: ის საოცრებაა!

ერთ მომღერალს ვერ ავუვლი გვერდს  ასევე, მით უმეტეს, ქართველი მომღერლის გადმოსახედიდან, ჩვენ ხომ ჰამლეტ გონაშვილის ქვეყანაში გავიზარდეთ…

ც.ბ. _ შენი ბუნების საუკეთესო მეტაფორა მგონია „ცვალებადი ამინდი“…. რაც კარგად ჩანს შენი ფეისბუკის პროფილის ფოტოების ხშირი ცვალებადობით…

ამ მეტაფორაზე გამახსენდა ჩემი მეგობრის, კარგი პოეტის, პაატა შამუგიას ერთი ლექსის ფრაგმენტი:

„…და ვიქნები….
მოსალოდნელი,
როგორც ცვალებადი მოღრუბლულობა
და ცვალებადი,
როგორც მოსალოდნელი სიყვარული…“

რა იწვევს შენს ცვალებადობას… უმეტესად როგორი ამინდია შენგან მოსალოდნელი… ხშირად მოულოდნელი პროგნოზი ხომ არ დგება და რა შემთხვევაში…? მიზეზები, რომლებიც ამინდის (ხასიათის)  ცვალებადობას განაპირობებენ…

 

გ.ა. _ ვფიქრობ, რომ შინაგანად ცვალებადი ადამიანი არ ვარ, გარეგნულად ალბათ უფრო ემოციური და მგრძნობიარე, ადამიანი, რომელიც უმნიშვნელო ცხოვრებისეულ დეტალზეც კი ფორსირებულად რეაგირებს, ამიტომ გარედან ჩანს, რომ ხშირად ვიცვლები.

ჩემი ემოციური ცვლილებები დამოკიდებულია იმაზე, რას ვმღერი და რას ვღიღინებ გულში, თუ რაიმე მინორული  ავიტაცე, ქვეცნობიერად, რა თქმა უნდა, მოქმედებს და ამ დროს მივდივარ ტყეში მარტო და  შორს… მიყვარს ფოტოგრაფია და ძალიან მეხმარება მუსიკა ამაში, ვრთავ საყვარელ მელოდიას იმის მიხედვით, თუ როგორი განწყობა მაქვს და დავდივარ ყურთსასმენებით და  „გავდივარ მომსახურეობის ზონიდან“ ჩემი აპარატით, ეს პროცესი უდიდეს სიამოვნებას მანიჭებს!

ც.ბ. _ გოჩა, როცა შენ და შენი ძმა, ასევე არაჩვეულებრივი მომღერალი, უჩა აბულაძე, იტალიაში, ცნობილ ოზიმოს აკადემიაში უფასო ადგილებზე ჩაირიცხეთ, გამოცდის შემდეგ საქართველოში შენს მაესტროს, ნოდარ ანდღულაძეს, დაუკავშირდნენ და მიულოცეს: აბულაძეებმა ხელოვნების ზეიმად გადაგვიქციეს გამოცდაო…“.  შენ საქმიანობას რომ ვაკვირდები, სიტყვა „დღესასწაული“ შენი არსებობის განუყოფელი ნაწილია… ვფიქრობ, რომ გამომცდლებმა ზუსტად შეგაფასეს, მე უბრალოდ, დავუმატებდი, რომ ეს მხოლოდ შენი პროფესიული შეფასება არ არის… შენი მიმართება და დამოკიდებულება სამყაროს მიმართ არის „დღესასწაული“, სიცოცხლის სადიდებელი… და ამ დამოკიდებულებას ყოველ დეტალში ავლენ… ეს თემა მინდა, რომ  განავრცო…

გ.ა. _ მადლობა, რომ ეს ეპიზოდი გამახსენეთ… ეს მართლაც დიდი დღესასწაული იყო, როდესაც ბატონმა ნოდარმა დაგვირეკა და ეს ამბავი გვიამბო. მაესტრო სიხარულს ვერ მალავდა, საოცრად ბედნიერი იყო. მე ძალიან კარგად მესმის მისი… მან ხომ ყველაფერი მიუძღვნა ხელოვნებას და მოგვიძღვნა ჩვენ, შეგირდებს.

მე და ჩემი ძმა ბავშვობიდან ერთად ვმღერით, არასოდეს გვიმღერია ვინმეს დავალებით, უბრალოდ გვემღერებოდა და ეს უკვე დღესასწაულს ნიშნავდა ჩვენს ოჯახში. მენატრება სულ უჩასთან და დედასთან ერთად სიმღერა, მამა ხშირად დადიოდა საზღვარგარეთ, როცა ის ბრუნდებოდა, ესეც დღესასწაული იყო. საერთოდ მე ყოველი დღე მაქსიმალურად ვიხარჯები, არც ვიცი,  ხვალ რა იქნება, არასოდეს ვაკეთებ ჩემი ემოციების ეკონომიას და ამაში გულწრფელობა მეხმარება .

ჩემს სოფელში, სიმონეთში, “ეზოსბოლოზე” პატარა ღელე მორაკრაკებს,  იქ ჩავდივარ ხოლმე ჩემს მონადირე ძაღლებთან ერთად (ჯესია და ჯერია) და ვმღერი, ძაღლებთანაც  გულით უნდა იმღერო… სიმღერა  სულის ზეიმია. აი, იქ ვგრძნობ ყველაზე ბედნიერად თავს, ახლა ვიცი, რომ იქ საოცარი გაზაფხულია … მენატრება, ძალიან მენატრება და ეს მონატრებაც დღესასწაულია…

ც.ბ. _ მსახიობი და მომღერალი ერთდროულად ხარ… ასეთია საოპერო ხელოვნება…. ის ყველაზე უფრო მთლიანია და, შესაბამისად, რთულიც… შენი მასწავლებელი  ნოდარ ანდღულაძე ამბობს ერთ-ერთ ბოლო ინტერვიუში, რომ მათი დაცალკევება შეუძლებელია, რომ ეს არის ხმისა და დრამატურგიის მთლიანობა… ვფიქრობ, რომ შენ შენი მასწავლებლის ღირსეული მემკვიდრე ხარ… შენი ხმა და მსახიობობა ერთნაირ აღფრთოვანებას იწვევს მაყურებელში… „თავად ბგერა უკვე ხასიათია, უკვე დრამატურგიაა“ (ნოდარ ანდღულაძე).

მე მაინტერესებს, რამდენად ხარ იდენტიფიცირებული შენს როლთან… სიმღერის (თამაშის) დროს სცენაზე გახსოვს თუ გავიწყდება გოჩა აბულაძე და რით და როგორ გამდიდრებს თითოეული შესრულებული როლი, თითოეული ხმა… რას ტოვებს შენში…? პროფესიულის გარდა რა პიროვნულ გამოცდილებას გმატებს…?

 

გ.ა. _ ბატონ ნოდართან 6 წელი ვმეცადინეობდი, უდიდესი გამოცდილება და ცოდნა მივიღე მისგან, ის უაღრესად განათლებული ადამიანი იყო.

ოპერის მომღერალი, რა თქმა უნდა, უნდა იყოს მსახიობიც, ყველა კარგი მსახიობი ვერ იქნება, თუმცა თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ როცა ვისმენთ აუდიო ჩანაწერს და ვიღებთ დიდ სიამოვნებას ამა თუ იმ ცნობილი მომღერლისგან, მნიშვნელოვანი უფრო მაინც სიმღერაა.

მე ორი თვის წინ მაგდებურგის ოპერის თეატრში (სადაც ამჟამად ვიმყოფები კონტრაქტით) ვიმღერე პუჩინის „ბოჰემაში“, რომელშიც მხატვარი მარსელოს როლი შევასრულე, მოქმედება პარიზში მიმდინარეობს…  არც მხატვარი ვარ და არც პარიზს ვიცნობ კარგად, თუმცა დღეს თამამად შემიძლია გითხრათ, რომ მე მხატვარიც ვარ და პარიზელიც ამ სპექტაკლის თამაშის შემდეგ.

ც.ბ. _ გოჩა, როდესაც იტალიაში ცნობილმა ჟურნალმა გამოაქვეყნა შენზე რეცენზია: დაიბადა ვერდის ახალი ბარიტონი, მას ჰქვია გოჩა აბულაძე, ის საქართველოდან არის. ეს ჯორჯია არ შეგეშალოთ ამერიკის შტატში, ეს არის კავკასიის ქვეყანა, სადაც ჯერ კიდევ შერჩენილია სულიერება, რაც მომღერალმა სრულად წარმოაჩინა თავის შესრულებაშიო  და გადარებდნენ ისეთ დიდ მომღერლებს, როგორებიცაა: ლეო ნუჩი, რენატო ბრუზონი, დიმიტრი ხვოროსტოვსკი და ეტორე ბასტიანინი... ყოველი ასეთი დიდი აღიარების შემდეგ შენ ამბობ, რომ „თავში კი არ გივარდება“ ასეთი მიღწევები, უბრალოდ, თვითრწმენას გმატებს… მინდა, გაიხსენო ის წარმატებები, რომლებმაც თვითრწმენა გაგიმტკიცა…

გ.ა. _ დიდი ბედნიერებაა, როდესაც საზღვარგარეთ სცენიდან აცნობ შენს პატარა ქვეყანას ხალხს. საქართველომ მომცა ყველაფერი, რაც გამაჩნია, რაც ჩემთვის ყველაზე ძვირფასია და საფიცარი. იტალიელები საკმაოდ კარგად იცნობენ უკვე ჩვენს ქვეყანას. 3 წლის წინ ლა-სკალას სცენაზე ფურორი მოახდინა ანიტა რაჭველიშვილმა, დიდი წარმატებით მოღვაწეობს ნინო მაჩაიძე, ისინი უკვე ვარსკვლავები არიან და, ამავდროულად, ჩემი მეგობრები, რაც უდიდეს სტიმულს და ენერგიას მაძლევს.

გავიხსენებდი ერთ ეპიზოდს, როცა ვერონაში 26 წლის ასაკში ვიმღერე ფრანკო ძეფირელის „ჯამბაზებში“, მქონდა დიდი პატივი, მემუშავა უდიდეს რეჟისორთან ერთი თვის განმავლობაში. თავი ზღაპარში მეგონა, ერთ-ერთი რეპეტიციის შემდეგ დამიძახა და მკითხა, საიდან ხართო, (ის ახლა 95 წლის არის), როდესაც ვუთხარი, რომ საქართველოდან ვარ, მითხრა: სამწუხაროა, რომ არასოდეს ვყოფილვარ შენს ქვეყანაში, თქვენ ისე მღერით, გამიჩნდა სურვილი,  ვნახო თქვენი სამშობლოო, თავზე ხელი გადამისვა და გულში ჩამიკრა ლეგენდარულმა ფრანკო ძეფირელმა.

ასევე მილანში გავიმარჯვე მაგდა ოლივეროს სახელობის საერთაშორისო კონკურსში. მაგდა ოლივერო მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი სოპრანოა, რომელიც მარია კალასის გვერდით დგას. 102 წლის არის ქალბატონი მაგდა, მაგრამ ჟიურიში იჯდა. ჩემთვის ყველაზე დიდი ბედნიერება ის იყო ამ კონკურსზე, რომ თვით მაგდა ოლივერომ გადმომცა ეტორი ბასტიანინის პრიზი, როგორც კონკურსის მონაწილე საუკეთესო ბარიტონს.

სულ ცოტა ხნის წინ გერმანიაში, მაგდებურგის თეატრში, სადაც ამჟამად ვიმყოფები,  სეზონის საუკეთესო მომღერლად მაღიარეს…

ც.ბ. _ მინდა გაიხსენო სკოლა და ბავშვობა… როგორი იყავი? აგრეთვე შენი პირველი შეხვედრა სიმღერასთან… საოპერო მომღერალი როდის და როგორ დაიბადა შენში?

გ.ა. _ ბავშვობა ქალაქ ქუთაისში და სოფელ სიმონეთში გავატარე. სკოლას რაც შეეხება, მახსოვს, როცა გაკვეთილი არ ვიცოდი, მასწავლებელი სიმღერით „მსჯიდა“, მეც დიდი სიამოვნებით და სიყვარულით ვიხდიდი სასჯელს და გახარებული მოვქროდი სახლისკენ.

მინდა გავიხსენო ჩემი უძვირფასესი ბებია, რომელიც საოცრად მენატრება და მაკლია. ციალა ბებია იყო და იქნება შრომის და პატიოსნების მაგალითი ჩემთვის.

სიმღერა დიდ სიამოვნებას მგვრიდა ყოველთვის, მაგრამ ოპერაზე არ ვგიჟდებოდი ძალიან. პირველი შთაბეჭდილება  პავაროტის მოსმენით შემექმნა. პავაროტიმ დიდი გავლენა  მოახდინა ჩემზე.  სკოლა რომ დავამთავრე, ყველაზე მეტად რაც არ მასვენებდა და რაც დიდ სიამოვნებას მანიჭებდა, იქ აღმოვჩნდი.  დღევანდელი გადმოსახედიდან კი ვფიქრობ, რომ მე პროფესია არ მაქვს… ისეთივე სიხარულით ვმღერი დღეს, როგორც უჩასთან და დედასთან ვმღეროდი 3 წლის ასაკში.

ც.ბ. _ გოჩა, თქვენ რომ ასწავლიდეთ სკოლაში… როგორ შეაყვარებდით ბავშვებს საოპერო ხელოვნებას… ოპერის მსმენელი (მაყურებელი)  ხომ განსაკუთრებულია და მას მომზადებაც სჭირდება…

გ.ა. _ მე ბავშვებს ოპერას ვერ შევაყვარებდი. ჩემთვის რომ ვინმეს დაეძალებინა ოპერის სიყვარული, დღეს ალბათ ოპერის მომღერალი ვერ ვიქნებოდი. უბრალოდ, თუ ბავშვს  სიმღერის ნიჭი ექნებოდა, ძალიან დიდი სიხარულით ვასწავლიდი ხალხურ სიმღერებს. ეს არის ამოუწურავი განძი და საიდუმლოც. ჩვენი ფოლკლორი  ჩვენი ეროვნული სულიერების სახეა. იტალიური „ბელკანტო“, რომელიც ლამაზ სიმღერას ნიშნავს, ფაქტობრივად დაკარგულია, რადგან იტალიელებმა დაივიწყეს საკუთარი ფოლკლორი.

ამიტომ ვთვლი, რომ ფოლკლორის სწავლებით ბავშვებში ვდებთ საგანძურს და როცა გაიზრდებიან, დაე, თავად გადაწყვიტონ, რომელ ჟანრში უფრო ბედნიერად იგრძნობენ თავს და იქ იმღერონ.

ც.ბ. _ მინდა გვესაუბრო შენს ჰობზე, ფოტოხელოვნებაზე…  ფეისბუკზე ხშირად აქვეყნებ ძალიან საინტერესო მხატვრულ ფოტოებს… რაში გეხმარება კამერა…?

გაქვს კიდევ რამე დაფარული ნიჭი, ჯერ რომ არავინ იცის…?

გ.ა. _ ფოტოხელოვნება ჩემი ჰობია…  ძალიან დიდ სიამოვნებას მანიჭებს, მეხმარება განტვირთვაში. უკვე 5 წელია, რაც გატაცებული ვარ ამ ჰობით, ყოველდღე რაღაცას ვსწავლობ… ამოუწურავია ფოტოკამერის შესაძლებლობები… სამყარო სავსეა სილამაზით, სამწუხაროდ, ადამიანები ვერ აღიქვამენ ბუნების მშვენიერებას… ფოტოაპარატით ცხოვრების და ბუნების ბევრი საინტერესო დეტალი აღმოვაჩინე… ახლა ახალი კამერა შევიძინე და სტიმული გამიჩნდა, მეტის დანახვა  შევძლო. ერთი შეხედვით, უმნიშვნელო საგნების დანახვა ახალი ფოკუსით, ცხოვრებას სულ სხვაგვარად წარმოაჩენს…

ც.ბ. _ არ შემიძლია, არ გკითხო შენს ვიდეოზე, რომელმაც დაიპყრო ინტერნეტ-სივრცე… ოჯახურს სიტუაციაში მეგობრები მღერით „საქართველო ლამაზო“-ს… მეც რამდენჯერმე მოვისმინე და ყოველ ჯერზე დამიპყრო ამ ხმებმა… ძალიან შინაგანი სიღრმიდან მოდის და ადამიანის ყველაზე დაფარულ სიღრმეებში აღწევს… დიდი სიყვარული და საუცარი ენერგია იფრქვევა… რას გვეტყვი ამ ვიდეოზე?

გ.ა. _ მე და ჩემი ძმა, უჩა, მეგობრებთნ ერთად სუფრაზე ვმღერით ანა კალანდაძის გასაოცარ ლექსზე ასევე გასაოცარ სიმღერას, „საქართველო ლამაზოს“… ახალი ჩამოსული ვიყავი  ლონდონიდან და მონატრებული მქონდა ყველაფერი ქართული….. შეზარხოშებულები და წელზემოთ შიშვლები ვმღეროდით. ამ დროს თურმე ვიღაც იღებდა ვიდეოს და მერე, როგორც ხდება, ეს ვიდეო იუთუბიზე მოხვდა და ძალიან პოპულარული გახდა. ბედნიერი ვარ, რომ უამრავ ადამიანს მოეწონა. გულით ნამღერი იყო, როგორც ყოველთვის ვმღერით ხოლმე მეგობრები… ბევრი მღერის გულით საქართველოში…

ც.ბ. _ გვიამბეთ თქვენი ამჟამინდელი და მომავალი კონტრაქტების შესახებ…

გ.ა. _ ამჟამად გერმანიაში მაგდებურგის თეატრის სოლისტი ვარ. კონტრაქტი მაქვს ორ საკმაოდ ცნობილ სააგენტოსთან და ისინი მუშაობენ ჩემი კარიერული წინსვლისთვის. ვემზადები ახალი გამოწვევებისთვის. 29 მარტს მქონდა პრემიერა, ვერდის „ტრავიატა“, ვასრულებდი მამა გერმონტის როლს. პრემიერამ დიდი წარმატებით ჩაიარა.

დაგეგმილი მაქვს, რომში და ნეაპოლში სოლო კონცერტები, ვემზადები მოსმენებისთვის და მომავალი წლის სეზონისთვის, კიდევ ერთი უმნიშვნელოვანესი გასტროლი მელოდება.

ზაფხულში მოვდივარ  მსოფლიოში ყველაზე ლამაზ და ძვირფას ქვეყანაში, საქართველოში.

ც.ბ. _ ფრაზა, რომელიც ახლა ყველაზე მეტად გამოგხატავს?

გ.ა. _ ცხოვრება უბრალოებაშია… უნდა შეძლო და იფრინო…

ესაუბრა  ცირა ბარბაქაძე

წყარო: http://www.mastsavlebeli.ge/?action=page&p_id=15&id=238

Advertisements

ვინფრიდ ბოედერი და ცირა ბარბაქაძე (დიალოგი, 2002 წელი, ”ჩვენი მწერლობა”)


barbakadzeდამაინტერესა, ქართველებისათვის რას ნიშნავდა ქართული“
(2002 წელი, გაზეთი ”ჩვენი მწერლობა”)
თანამედროვე უცხოელ ქართველოლოგთა შორის გამორჩეულია ცნობილი გერმანელი მეცნიერი, ქალაქ ოლდენბურგის უნივერსიტეტის პროფესორი ვინფრიდ ბოედერი.
ახლახან ვინფრიდ ბოედერს 65 წელი შეუსრულდა, აქედან თითქმის ორმოცი წელი მეცნიერი ქართულ-ქართველურ ენობრივ სინამდვილეს იკვლევს, რისი შედეგიც არის არაერთი გამოკვლევა ქართველური ენების სტრუქტურისა და ისტორიის მნიშვნელოვან საკითხებზე.
1974 წლის გაზაფხულზე ვინფრიდ ბოედერი პირველად ჩამოვიდა საქართველოში და აქ სექტემბრამდე დარჩა. მისი მასწავლებლები იყვნენ ძველ ქართულში – ივანე იმნაიშვილი, მეგრულში – ტოგო გუდავა, სვანურში – ალექსანდრე ონიანი, კონსულტაციებს უწევდნენ აკაკი შანიძე და ალექსანდრე ღლონტი. გერმანიის სამეცნიერო კავშირის (DFG) დახმარებით, ვინფრიდ ბოედერი ყოველ ორ წელიწადში ერთხელ რამდენიმე კვირით ჩამოდის საქართველოში, სადაც იგი ამ ხნის მანძილზე შინაურ კაცად, სასურველ სტუმრად იქცა საქართველოს ყოველ კუთხეში, რომლებიც მან ფეხით შემოიარა – კახეთი, თუშეთი, ხევსურეთი, სამტრედია (მისი პირველი მასწავლებლის ნიკოლოზ ჯანელიძის „მამულეთი“), ქუთაისი, შავი ზღვის სანაპირო…
ვინფრიდ ბოედერს ქართულის შესახებ არაერთი შრომა აქვს გამოქვეყნებული საქართველოსა და უცხოეთის სოლიდურ ჟურნალებში. მათგან შეიძლება გამოიყოს გამოკვლევა ქართული ზმნის ქცევის შესახებ (1969), ძველი ქართული ანბანის ანალიზი (1975), „მაქვს“ და „მყავს“ ქართველურ ენებში (1980), ქართველი ბერები ათონის მთაზე და ქართული სამწერლო ენის ისტორია (1983), „და“ -ს ხმარების ზოგიერთი თავისებურება ძველ ქართულ სალიტერატურო ენაში (1983), ქართველური ენების წოდებითის შესახებ (1985), ქართული და მონათესავე ენები ევროპის საზღვართან (1987), ხევსურული ანდაზების სტრუქტურისა და ინტერპრეტაციისათვის (1991), შენიშვნები მრავლობითის -ეთ სუფიქსის შესახებ ძველ ქართულში (1992) და სხვა.
განსაკუთრებული მნიშვნელობისაა ვინფრიდ ბოედერის ის გამოკვლევები, რომლებიც ემსახურება ქართული ენისა და მწიგნობრობის მოაზრებას ზოგად კულტუროლოგიურ ასპექტში. უცხოელი მკვლევრის თვალი საინტერესოდ წარმოგვიდგენს ეროვნული თვითცნობიერების, ქრისტიანული კულტურისა და ენობრივი თვითგანსაზღვრის ურთიერთმიმართების პრობლემურ საკითხებს. ამ თვალსაზრისით აღსანიშნავია მისი გამოკვლევები: იდენტიტეტი და უნივერსალიტეტი (1994), ენა და ვინაობა ქართველთა ისტორიაში (1997) და სხვა.
ვინფრიდ ბოედერი ნაყოფიერი მთარგმენობითი მოღვაწეობითაც გამოირჩევა. 1969 წელს მან ჰამბურგში გამოსცა გერმანული თარგმანი გიორგი კლიმოვის მონოგრაფიისა „კავკასიური ენები“, კომენტარებითურთ, ხოლო 1982 წელს გამოაქვეყნა გერმანული თარგმანი თამაზ გამყრელიძისა და გივი მაჭავარიანის მონოგრაფიისა „სონანტთა სისტემა და აბლაუტი ქართველურ ენებში“.
ვინფრედ ბოეფერი წლების განმავლობაში ასწავლის ქართულ ენას დაინტერესებულ სტუდენტებსა და მეცნიერებს.
ამჟამად „პენსიონერი“ ვინფრიდ ბოედერი თბილისის სტუმარია. მისი მასპინძელია აკადემიკოს გურამ თოფურიას ოჯახი, რომლის შესახებაც ინტერვიუს დროს ბატონი ვინფრიდი იტყვის: მათი წყალობით საქართველოში მე ნამდვილ სამოთხეში ვცხოვრობ.
– ბატონო ვინფრიდ, როდის და როგორ დაინტერესდით ქართული ენით?
– ეს დიდი ისტორიაა… დაიწყო იმ დროს, როდესაც ვმუშაობდი საკანდიდატო დისერტაციაზე „საშუალი გვარი ჰომეროსის ენაში“, 1961 წელს წავიკითხე გერჰარდტ დეეტერსის მონოგრაფია ქართული ზმნის შესახებ. პირველი ინტერესი ქართული ენისა სწორედ მაშინ აღმეძრა.
– ე.ი ქართული საშუალი გვარიდან დაიწყო ყველაფერი?
– (იცინის)… შეიძლება, ყოველ შემთხვევაში, გარკვეული დროის შემდეგ დამავიწყდა ეს ყველაფერი, მაგრამ როდესაც გადავედი ჰამბურგში, სადოქტორო დისერტაციაზე მუშაობისას, რომელიც ლათინური სინტაქსის გენერატიულ თეორიას ეხებოდა, უკვე მაინტერესებდა ზოგადად ენათა ტიპოლოგია და მინდოდა მესწავლა რომელიმე არაინდოევროპული ენა, ამ მიზნით შევედი აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტში, სადაც პროფესორი ბერთოლდ შპულერი ზოგჯერ ქართულის კურსსაც კითხულობდა, თუმცა ძირითადად არაბულის სპეციალისტი გახლდათ.
ამ დროს ჰამბურგში ჩამოვიდა ქართველი ემიგრანტი, ყოფილი სამხედრო ტყვე, ნიკოლოზ ჯანელიძე, მან შპულერს თავისი სამსახური შესთავაზა ქართული ენის სწალების საქმეში. უნივერსიტეტში ხელსაყრელი მომენტი ხელიდან არ გაუშვეს და ნიკოლოზ ჯანელიძეს საშუალება მიეცა, ქართული ენა ესწავლებინა მსურველთათვის. მე, რა თქმა უნდა, მსურველთა სიაში აღმოვჩნდი.
– ერთ-ერთ პირად წერილში თქვენ წერთ: „დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში მცხოვრებთ, კავკასიური ენების გრამატიკოსთა უმრავლესობას, არ ჰყავთ მასწავლებლები. მე ბედმა გამიღიმა, ჰამბურგის უნივერსიტეტში გავიცანი ნიკოლოზ ჯანელიძე, რომელიც ასწავლიდა ქართულს. იგი წარმოშობით სამტრედიელია. მივმართე დახმარებისათვის. დიდი თანადგომა აღმომიჩინა, ჩემთვის საინტერესო კითხვებს პასუხი გასცა და ჩემი შემდგომი კვლევის მიმართულებაზე, შეიძლება ითქვას, დიდი ზეგავლენა მოახდინა“…

¬_ ბატონო ვინფრიდ, რამდენჯერმე შევესწარი, როდესაც ნიკოლოზ ჯანელიძეზე საუბრობდით, თქვენი ხმის ტემბრი და სახის გამომეტყველება ისეთი იდუმალი ნათლით იმოსებოდა… ასე მხოლოდ უახლოეს და საყვარელ ადამიანებზე საუბრობენ, ვფიქრობ, ბევრი საინტერესო მოგონება გაკავშირებთ.
– ჩემთვის ბატონი ნიკოლოზი დაუვიწყარი მასწავლებელია. ყოველთვის ვამბობ, ის არც პროფესორი ყოფილა, არც მეცნიერული პრეტენზიები ჰქონდა, მაგრამ ცხოვრებაში ეს ყოველთვის არ არის მთავარი. იგი თავისი ქვეყნის ნამდვილი პატრიოტი გახლდათ, გამუდმებულად ენატრებოდა თავისი ქვეყანა და ხალხი და ამ სიყვარულს იმით გამოხატავდა, რომ ბევრ გერმანელს შესაწავლა ქართული ენა, ყოველთვის იდეებით იყო სავსე – გერმანულ სკოლებში შედიოდა და ქართულ ზღაპრებს ასწავლიდა ბავშვებს, მართავდა გამოფენებს, სამზარეულოს წიგნიც კი გამოსცა… მისი პიროვნების გავლენით მე შევიყვარე ქართული ენა.
– დეეტერსმა მეცნიერული ინტერესი გაგიღვიძათ და ჯანელიძემ შეგაყვარათ ქართული, ასე იყო არა?
– დიახ, დიახ, ბევრი დეტალი მითხრა, რაც მაინტერესებდა ქართულის შესახებ, ამავე დროს მიამბობდა საქართველოზე. იგი თავის დროზე სწავლობდა გორის პედაგოგიურ ინსტიტუტში, სადაც მისი მასწავლებელი იყო პროფესორი ალექსანდრე ღლონტი. მათ ხშირი მიწერ-მოწერა ჰქონდათ.
– სხვათა შორის, ბატონო ვინფრიდ, მე ბატონი ალექსანდრე ღლონტის სტუდენტი ვიყავი. ბევრი რამისთვის მადლობელი ვარ მისი და იმისთვისაც, რომ პირველად ბატონმა ალექსანდრემ მიამბო თქვენ შესახებ. მახსოვს, სპეციალური ლექცია მიუძღვნა – გაგვაცნო თქვენი ქართველოლოგიური ინტერესები და გვესაუბრა თქვენს ნაშრომებზე… ეს ყველაფერი ალბათ სწორედ იმ მიმოწერიდან გამომდინარეობდა, თქვენ რო ახსენეთ.
– მართლა? ძალიან სასიამოვნოა… ყოველ შემთხვევაში, ამ მიწერ-მოწერით დაიწყო ჩემი უფრო მჭიდრო კონტაქტი საქართველოსთან. თბილისში გამოვგზავნე ჩემი პირველი სტატია ქართული ზმნის ქცევის შესახებ, რომელიც გაასწორა ბატონმა ალექსანდრე ღლონტმა, გამომიგზავნა ჩემთვის საჭირო ლიტერატურა… ამ გზით დავუკავშირი და გავიცანი აკადემიკოსი აკაკი შანიძე.
– როდესაც გხვდებოდათ, გერმანულად მღეროდა თურმა აკაკი შანიძე, – ბატონი ზურაბ სარჯველაძისაგან გამიგია…
– (იცინის) ნამდვილად… სტუდენტობის დროს ბატონი აკაკი პეტერბურგიდან რამდენიმე თვით კენიგსბერგში იმყოფებოდა, სადაც ღრმად შეისწავლა გერმანული ენა.
– რომელ სიმღერას მღეროდა?
– კარგად აღარ მახსოვს… მგონი, ეს იყო სტუდენტების სიმღერა.
– ბატონო ვინფრიდ, 1974 წელს პირველად ჩამობრძანდით საქართველოში. იყო რაიმე სხვაობა წარმოსახულ საქართველოსა და რეალურ საქართველოს შორის?
– ყველაფერი ძალიან სასიამოვნო იყო…
– გულწრფელად?
– მთლად ყველაფერი არა, რა თქმა უნდა. მაშინ სასტუმრო „ივერიაში“ ვცხოვრობდი და შენობიდან რომ გამოვდიოდი, სულ ვხედავდი, რომ უკან კაცი მომდევდა. ძალიან შეწუხებული ვიყავი და ვურეკავდი ჩემს მეგობრებს, დახმარებოდნენ „იმ კაცს“ თავისი სამუშაოს შესრულებაში.
– სხვათა შორის, გამახსენდა, ამასწინათ, „ენათმეცნიერების საკითხებში“ (#2, 2002 წ.), დაიბეჭდა თქვენდამი გამოგზავნილი აკაკი შანიძის წერილები. იქ ერთ-ერთ წერილში ამოვიკითხე, რომ აკაკი შანიძეს დაჭირვებია ლექსიკონისთვის ახლად ნათარგმნი გერმანული ბიბლია, ამასთან დაკავშირებით გწერთ: „… მე ვსთხოვე შარშან პროფესორ Assfalg – ს (Munchen), რომ გამოეგზავნა ჩემთვის ახლად ნათარგმნი ბიბლია. მან პატივი დამდო და გამომიგზავნა, მაგრამ წიგნმა ჩემამდე ვერ მოაღწია. აქ ჰგონიათ, რომ მე ბიბლია სალოცავად მინდა და არა სამეცნიერო მუშაობისთვის – ლექსიკონის შესადგენად.
ამიტომ, როცა თქვენ ამ შემოდგომაზე აქეთ იზამთ პირს, უმორჩილესად გთხოვთ, თან წამოიღოდ die Sog. ძალიან დაგიმადლებთ, შეიძლებოდა ფოსტითაც გამოგეგზავნათ თუ ზედ დააწერდით ჩემს სახელსა და გვარს, მაგრამ დარწმუნებული არა ვარ, რომ მივიღებ“.
ასე რომ, თქვენი „დაწუნებული რეჟიმით“ ვერც ქართველები ხეირობდნენ.
ბატონო ვინფრიდ, იქნებ თქვენს ქართველ მეგობრებზე გვესაუბროთ?
– მეგობრებზე? რა ვთქვა… ძნელია (როგორც შევატყვე, ბ-ნ ვინფრიდს ძალიან უჭირს საყვარელ ადამიანებზე ხმამაღლა საუბარი _ ც.ბ.). საქართველოში ბევრი სასიამოვნო ადამიანი გავიცანი, ზოგთან მხოლოდ სამეცნიერო ურთიერთობა მაკავშირებს, ზოგი – ნამდვილი მეგობარია. ძალიან ბედნიერი ვარ, რომ ზურაბ სარჯველაძესა და ალექსანდრე ონიანთან მიწევს მუშაობა, ბატონი გურამ თოფურია ჩემი მასპინძელია და მისი ოჯახის სტუმართმოყვარეობის გამო საქართველოში ვცხოვრობ, როგორც ნამდვილ სამოთხეში. ამავე დროს მისი დიდი ბიბლიოთეკაც ჩემთვის მეორე სამოთხეა.
ძნელია ნამდვილ მეგობრებზე საუბარი… ეს ნიშნავს,რომ არც ჩემი სამსახური, არც ჩემი მეცნიერება და არც განსხვავება ქართველებსა და გერმანელებს შორის არ თამაშობს განსაკუთრებულ როლს ნამდვილ მეგობრობაში… ეს ადამიანური დონეა…
– და ალბათ უნივერსალური დონეც, აქ დაძლეულია კულტურათა კონფლიქტი და განსხვავება ერებს შორის, როგორც ნამდვილ სიყვარულში საზოგადოდ.
– ერთადერთი განსხვავება ქართველ და გერმანელ მეგობრებს შორის ის არის, რომ ჩემი ქართველი მეგობრები ადვილად და ხშირად ვერ ჩამოდიან ჩემთან, როგორც საჭიროა.
– მაგრამ ვიცი, რომ თქვენი მიწვევით ჩამოდიან „კავკასიური ენობრივი პრობლემების“ სიმპოზიუმებზე. რას გვეტყვით ამ სიმპოზიუმების შესახებ?
– ცნობილმა გერმანელმა მკვლევარმა კარლ ჰორსტ შმიდტმა ევროპაში (ბონის უნივერსიტეტში) საფუძველი ჩაუყარა სიმპოზიუმებს „კავკასიური ენობრივი პრობლემები“. 1985 წლიდან მან ხუთი ასეთი შეკრება ჩაატარა. სიმპოზიუმებს ესწრებიან ქართულ-კავკასიურ ენათა ამა თუ იმ პრობლემაზე მომუშავე მეცნიერები ევროპის სხვადასხვა ქვეყნიდან და ცხადია ქართველი მკვლევარებიც. პროფესორ შმიდტის პენსიაზე გასვლის შემდეგ ჩვენ შევთანხმდით და ამ სიმპოზიუმებს მე ვხელმძრვანელობ. ოლდენბურგში ჩატარდა VI კონფერენცია, რომელიც მიეძღვნა სვანურის პრობლემებს (1995), VII – ხევსურულს (1997), VIII – მეგრულ-ლაზურს (1999), IX – თუშურს (2001). სიმპოზიუმების მიზანი ის იყო, რომ კავკასიელი სტუმარი ჩამოსულიყო. იმ წლებში, რომ ქართველები ჩამოდიოდნენ, ჩემი მონდომებით ხდებოდა, რადგან მე მიჭირს რუსული ენა, ქართველი მეცნიერი მერჩია, ამიტომ მოველაპარაკე ორგანიზატორებს, რომლებიც აფინანსებდნენ სიმპოზიუმს, და ვიწვევდი ქართველებს. სიმპოზიუმზე მთავარი თემა შეირჩეოდა სტუმრის მიხედვით (თუშური, სვანური, ლაზური…) დანარჩენები იყო ჩვეულებრივი გამოკვლევები კავკასიურ ენობრივ პრობლემებთან დაკავშირებით. ახლა ვაპირებ წაკითხული მოხსენებების გამოქვეყნებას.
– შემდეგი სიმპოზიუმი როდის შედგება და რა იქნება შემდეგი თემა?
– თქვენ დაგავიწყდათ, მე პენსიაზე გავედი! ამ სიმპოზიუმებს ალბათ სხვა გააგრძელებს სხვა ქალაქში.
– ბატონო ვინფრიდ, ძალიან დამაინტერესა თქვენმა გამოკვლევებმა: „იდენტიტეტი და უნივერსალიტეტი“ და „ენა და ვინაობა ქართველთა ისტორიაში“. ქართველებისთვის ალბათ ძალიან მნიშვნელოვანია უცხოელის თვალით დანახული ეს პრობლემა. იქნებ გვესაუბროთ ამის შესახებაც?
– საერთოდ, და ეს არის საერთაშორისო მოვლენა, ენის ისტორია ნიშნავს ენის ფორმების ისტორიულ ახსნას, გამოკვლევას. მე დამაინტერესა, ქართველისათვის რას ნიშნავდა ქართული. რა თქმა უნდა დედაენა არის ბუნებრივი მოვლენა და მასზე არავინ ფიქრობს, ვიდრე პრობლემა არ იჩენს თავს. ქართულ სინამდვილეში სხვადასხვა საუკუნეში ენას სხვადასხვა ფენისთვის განსხვავებული მნიშვნელობა ჰქონდა, თუმცა ამის გამოკვლევა ძალიან ძნელია, რადგან შუასაუკუნეთა ტექსტებში ამაზე პირდაპირ არ ლაპარაკობენ. მაგრამ მაინც მოიძებნება ზოგიერთი საინტერესო შენიშვნა ძველქართულ ტექსტებში.
ასეთია გიორგი მერჩულეს „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებიდან“ შემდეგი დეტალი: “ქართლად ფრიადი ქუეყანაი აღირაცხების, რომელსაცა შინა ქართულითა ენითა ჟამნი შეიწირვის და ლოცვაი ყოველი აღესრულების“. რას ნიშნავს ეს? ეს ნიშნავს, რომ ქართულ ენას უკვე პრობლემა გაუჩნდა, სხვა შემთხვევაში ენაზე ლაპარაკს არ დაიწყებდნენ ქართველები. მაშასადამე, ენა ქართული სახელმწიფოებრიობის მნიშვნელოვანი ნიშანი იყო.
შემდეგ მთაწმინდელთა ტექსტებში არის ასეთი ადგილები; მაგალითად: საქართველოს მეფემ მიწერა ბერებს: ჩვენ გვინდა ბევრი ქართული წიგნი გვქონდეს. რისთვის უნდოდათ? ადმინისტრაციისთვის არ იყო საჭირო. ეტყობა, მეფეებმა შექმნეს საქართველოს სამეფო, როგორც სახელმწიფო, მათთვის მნიშვნელოვანი გახდა ენა. არა მხოლოდ ის ფაქტი, რომ ქართულად ლაპარაკობდნენ, არამედ წიგნი გახდა საჭირო, ვინაიდან წიგნს უფრო დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ამ კულტურულ სამყაროში.
გასაოცარია ბერების მოღვაწეობა, რომლებიც უცხოეთში ცხოვრობდნენ, ჩაკეტილ სამყაროში და ქართულად წიგნებს ჰქმნიდნენ. როგორც ჩანს, უცხო ქვეყანაში მშობლიური ენის ძალა უფრო მეტად მოქმედებს.
მე შევაგროვე ბევრი მასალა, საიდანაც ჩანს, თუ რას ფიქრობდნენ ქართველები თავის ენაზე. შევისწავლე XVII საუკუნეში ქართულად თარგმნილი წიგნები. მათ არა მხოლოდ პრაქტიკული დანიშნულება ჰქონდათ (მაგ. მედიცინის წიგნი), არამედ ქართველები დაინტერესებული იყვნენ ქართულ ენაზე წიგნების არსებობით, რადგან წიგნი მაინც განათლებისთვისაა დანიშნული.
მაქვს პროექტი, დავწერო წიგნი, რომელშიც თავს მოიყრის ყველაფერი, რაც ვიცი ქართველთა ენობრივი თვითშეგნების შესახებ.
– როგორ წარმოგიდგენიათ ქართული ენობრივი კულტურა იმ კულტურებს შორის, რომლებსაც იკვლევთ?
– ქართველებმა თავისი ისტორიის განმავლობაში ბევრი სხვადასხვა კულტურა შეითვისეს – ბერძნული კულტურა, აღმოსავლური კულტურა… ეს არის ქართული კულტურის თვისება.
– თავისიც ხომ ჰქონდათ რაღაც…
– თავისი, რა თქმა უნდა, მაგრამ ეს ყველგან ევროპაში ასეა. მაგალითად: გერმანული კულტურა რა არის? გერმანულმა კულტურამ შეითვისა – რომაული, ლათინური, ფრანგული სამყაროს კულტურები, „სუფთა“ ყოველთვის უინტერესოა. მთავარია ინტეგრაციის პროცესი…
– განსხვავებულია თქვენთვის ცნებები: „სუფთა“ და „ინდივიდუალური“?
– ინდივიდუალირიც არის სხვადასხვა კულტურის ნაერთი, მხოლოდ განსაკუთრებული ნაერთი. რა თქმა უნდა, არსებობს ქართული ტრადიცია, ქართული მწერლობა, ეს ყოველთვის მთავარი ფაქტორია, თქვენი ტრადიცია, მაგრამ…
– მაგრამ ტრადიციაც მაინც „სუფთა“ არ არის?
– „სუფთა“ არასოდეს არაფერი არ არის კულტურებში, არც არსებობს.
– ბატონო ვინფრიდ, 1999 წელს თქვენ იმოგზაურეთ სვანეთში, მივლინების დროს განუწყვეტლივ სწავლობდით თქვენთვის საინტერესო ენობრივ მოვლენებს. რას იკვლევდით?
– სხვა საგნების გარდა სვანურში მაინტერესებდა სხვათა სიტყვის ნაწილაკების ხმარება და გამოვიდა, რომ დღევანდელი მეტყველება უკვე განსხვავდება ოციანსა თუ ოცდაათიან წლებში ჩაწერილი ტექსტებისაგან სალიტერატურო ქართულის გავლენით… სვანურში ვმუშაობდი ბატონი ალექსანდრე ონიანის დახმარებით, აქ უფრო რთულადაა საქმე, ვიდრე ქართულში, თუმცა ქართულშიც აღმოჩნდა სირთულეები, რაც ჯერჯერობით აღწერით გრამატიკებში არ გაუანალიზებიათ. აი, ასეთი წინადადება ნოდარ დუმბაძესთან: „ვინა ვარო, – არ თქვა?“ ე.ი ეს ო არ არის ნამდვილი სხვათა სიტყვის გადაცემა. „ვარ“ კი არის, მაგრამ შერეული გადაცემაა, ეს ძალიან საინტერესო თეორიული საკითხია. ქართველოლოგიაში ჩემი კვლევის საფუძველი არის ყოველთვის თქვენი ძალიან მდიდარი და მნიშვნელოვანი ნაშრომები, როგორებიცაა ბატონი აკაკი შანიძის „ქართული ენის გრამატიკის საფუძვლები“, ან ლეო კვაჭაძის ძალიან სასარგებლო წიგნი ქათულ სინტაქსზე და ა.შ.
ჩემი ძირითადი ინტერესია ქართველურ ენათა საერთო განვითარება ტიპოლოგიური თვალსაზრისით.
– თქვენ სისტემატიურად ბეჭდავთ ევროპულ და ამერიკულ ჟურნალებსა და კრებულებში რეცენზიებს საქართველოში გამოსული ენათმეცნიერული ლიტერატურის შესახებ. 80-იანი წლების „ბედი ქართლისას“ ნომრებში მიგყავდათ რუბრიკა „წიგნები საქართველოდან“ (ენათმეცნიერება). ამჟამად როგორ არის „ბედი ქართლისას“ ბედი?
– ამჟამად ცუდად, ყოველ შემთხვევაში, ასე ვიცი. მოგეხსენებათ, რომ „ბედი ქართლისა“ კალისტრატე სალიას საკუთარი მოღვაწეობის შედეგია, მისი გარდაცვალების შემდეგ შეიქმნა სხვა ჟურნალი – ქართული ენისა და კავკასიური ენების მიმომხილველი თუ ძიებანი, რამდენიმე ნომერი ნამდვილად გამოვიდა, „ბედი ქართლისას“ ნაცვლად. ბოლო ხუთი წელია აღარაფერი გამოსულა. არ ვიცით, რატომ, შეიძლება გამომცემელი გიორგი შარაშიძეა შეუძლოდ. გიორგი შარაშიძე ენათმეცნიერი გახლავთ, მრავალი საინტერესო წიგნის ავტორი ქართულ მითოლოგიაზე. საერთოდ, უბიხური ენის სპეციალისტია. არ ვიცი, შეიძლება ერთ მშვენიერ დღეს კიდევ გამოიცეს, მაგრამ სისტემატიურად გამოდის ჟურნალი „გეორგიკა“, ქალაქ კონსტანსში; ჟურნალის რედკოლეგია გერმანულ-ქართულია ან ქართულ-გერმანული, როგორც გნებავთ, ერთი სიტყვით, საერთო პროექტია. დღემდე მისი მთავარი რედაქტორია გერმანელი ქართველოლოგი ჰაინც ფენრიხი, რომელიც იენის უნივერისიტეტის პროფესორია.
– რას გვეტყვით ქართველოლოგიურ სკოლებსა და მის მომავალზე?
– ქართველოლოგიური სკოლა გერმანიაში ტრადიცია უფროა, ვიდრე სკოლა. ჩვენთან, და საერთოდ ევროპაში, ორი კათედრაა, სადაც საერთოდ სისტემის მიხედვით ისწავლება კავკასიური ენები – ეს არის, რამდენადაც ვიცი, იენა და ლონდონი; ქართველოლოგია და კავკასიოლოგია ზოგადად, ბოლო ათწლეულების მანძილზე სახიფათო სიტუაციაშია, რადგან რეგულარული კათედრები არ არსებობს, ყველაფერი დამოკიდებულია იმაზე, თუ ვის დააინტერესებს ეს ენები. საერთოდ, ესენი არიან ინდოევროპეისტები და ზოგადი ენათმეცნიერების სპეციალისტები. მაგალითად, ბრწყინვალე ენათმეცნიერი ჰანს ფოგტი, ნორვეგიაში, რომანისტი გახლდათ, ჰუგო შუხარტი, რომელიც ალბათ მეტ-ნაკლებად ცნობილია საქართველოში, ასევე რომანისტი იყო, გერჰარდტ დეეტერსი, ერთ-ერთი დიდი კავკასიოლოგი, შედარებითი ენათმეცნიერების პროფესორი გახლდათ ბონში. მაგრამ მე ოპტიმისტი ვარ და მჯერა, რომ ყოველთვის იყვნენ და იქნებიან მეცნიერები, რომლებსაც დააინტერესებთ ქართული ენა, როგორც განსაკუთრებული სტრუქტურისა და კულტურის წარმომადგენელი. იმედი მაქვს, ზოგადი ენათმეცნიერების სპეციალისტებს დააინტერესებთ ეს ენა, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი არაინდოევპორული ენა, ენათმეცნიერებაში კარგად რომ არის აღწერილი.
– ერთ-ერთ ადრინდელ წერილში წერთ: „პენსიაზე გასვლის შემდეგ მინდა განვახორციელო ჩემი ძველთაძველი ოცნება, დავწერო ქართველურ ენათა შედარებით სინტაქსზე, რომლის მასალების შეკრება საქართველოში ჩემი პირველი ვიზიტის დროს 1974 წელს დავიწყე, საცხოვრებლად ოლდენბურგში დავრჩები, მას არ მივატოვებ“.
შეიცვალა რამე პენსიაზე გასვლისას? როგორი იქნება თქვენი ცხოვრების რიტმი 65 წლის მერე?
– ჯერ არ ვიცი, მაგრამ მე მგონი, დიდი განსხვავება არ იქნება. რა თქმა უნდა, ვაპირებ გამოვცე „ქართველურ ენათა შედარებითი სინტაქსი“, – ეს ჩემი დიდი „ფორიაქია“, სხვა, პატარ-პატარა „ფორიაქებიც“ მაქვს… ზამთარში გავაგრძელებ ლექციების კურსს ბრემენის უნივერსიტეტში, წავიკითხავ ზოგად ენათმეცნიერებას, ოლდენბურგშიც შემეძლო წამეკითხა, მაგრამ დრო მეკარგება ბევრი ინგლისურზე… ისე, სწავლება სხვა სიხარულია…
– თქვენი დრო სულ წუთებით გაქვთ განაწილებული, ახლაც საათზე იხედებით, უნივერსიტეტში შეხვედრაზე გაგვიანდებათ, თუმცა ბატონი გურამ თოფურია გამშვიდებთ, დრო ჯერ კიდევ გაქვთ დიალოგისთვისო. ბატონო ვინფრიდ, სულ ამ რეჟიმით ცხოვრობთ?
– საერთოდ კი! სხვანაირად როგორ შეიძლება?! (იცინის).
– როცა ეს დიალოგი დაიბეჭდება „ჩვენი მწერლობის“ ფურცლებზე, თქვენ უკვე გერმანიაში იქნებით. მინდა საქართველოდან განსაკუთრებული პატივისცემით და სიყვარულით მივესალმო თქვენს მეუღლეს – ქალბატონ დორის ბიურელს და თქვენთან ერთ-ერთ შეხვედრაზე წარმოთქმული ბატონი ალექსანდრე ონიანის სიტყვები მოვიშველიო: „… ვინც კი ერთხელ მაინც მოხვედრილა ბატონი ვინფრიდისა და ქალბატონი დორისის გარემოცვაში, ვერასოდეს დაივიწყებს იმ სითბოს, მზრუნველობასა და სიყვარულს, რაც ამ გარემოცვისაგან მიიღო… ჩვენ, უკლებლივ ყველა ქართველმა სტუმარმა, ბატონი ვინფრიდისა და ქალბატონი დორისის ოჯახში ვიგრძენით გასაოცარი სითბო, მზრუნველობა და სტუმრის შეუდარებელი სიყვარული. უზომო მადლობა მათ ყოველივე ამისთვის“.
თქვენ ხომ არ მიმართავდით აქედან თქვენს მეუღლეს?
– იცით, მთავარი ის არ არის, რომ ჩემმა მეუღლემ გამიგო. ჩემი სამეცნიერო და ორგანიზატორული მუშაობის გამო ყოველთვის ცოტა დრო მრჩებოდა პირადი ცხოვრებისთვის. ეს ხომ ბევრს ნიშნავს, რომ მეუღლემ გაიგო ჩემი ინტერესები და თანაც ყოველმხრივ მომეხმარა როგორც მუშაობაში, ასევე სტუმართა დახვედრაში.
– ბატონო ვინფრიდ, ხვალ მიემგზავრებით. გზას დაგილოცავთ…სივრცე და მანძილი, რომელიც თქვენსა და თქვენს ქართველ მეგობრებს შორის გაიზრდება, ვიცი სიყვარულით ამოივსება. ისიც ვიცი, ეს სიყვარული ხვალ თუ ზეგ უკან მოგაბრუნებთ.

ესაუბრა
ცირა ბარბაქაძე

თბილისი, 2002 წელი, ოქტომბერი.

ცირა ბარბაქაძე _ ”სად არიან ოქროს თევზები?!” (დიალოგი პაატა შამუგიასთან ”დამონტაჟებული” მისივე წიგნიდან _ ”უპირატესობა”)


(დიალოგი პაატა შამუგიასთან ”დამონტაჟებული” მისივე წიგნიდან _ ”უპირატესობა”)

_ პაატა, ბოლოს გივი ალხაზიშვილის პოეზიის საღამოზე გნახე როკ-კლუბში, მახსოვს,  იყო პოეზიისა და მუსიკის შეერთების მცდელობა, მერე ამაზე ვეღარ ვილაპარაკეთ… ახლა კი შეგხვდი  ამ ტექსტში, რომელშიც გადავწყვიტე შენი ”პოეტური მონტაჟი”, მაგრამ რაღაც შენი თვალები არ მომწონს და არ ვიცი, შეძლებ თუ არა დიალოგს…  როგორ ხარ?

_ რა ვიცი, არა მიშავს, ბოლო დროს სიცხე მქონდა,

ამიტომ მაქვს თვალები ჩაშავებული,

თორემ, საერთოდ, ცისფერი თვალები მაქვს.

მგონი, ვირუსი ავიკიდე,

მაგრამ ნუ გეშინია,

გადამდები არ უნდა იყოს.

_ პაატა, მე არ მეშინია ვირუსების, მაგრამ შენზე ქალაქში უცნაური ხმები დადის… თურმე შეგიძლია, გაჩერებაზე მიატოვო შენი თავი, ჩაუსახლდე ნებისმიერ სიტყვას და იქცე: პრეზიდენტად, მეძავად, პატრიაქრად, ჯეიმს ბონდად, ტერორისტად… მაინც, რამდენი ხარ, თუ საიდუმლო არ არის, გაგვიმხილე და რას აკეთებ ასეთ დროს:

_ … ძილის წინ უკვე იმდენი ვარ,

ყველაფერს აზრი ეკარგება,

თვლას _ მით უმეტეს,

და მოფრინავენ თბილი ქვეყნიდან

გაუქმებული სიტყვები და ფრთებს აცეცებენ

და ყოველ ჩემგანს შეწუხებულ სახით ნომრავენ,

აღმრიცხავენ, მსინჯავენ და მარკას მაკრავენ.

და მაქცევენ საიმიჯო პროდუქტად და

ბრენდად და ფეისად

და პორნოსტარად

და სპილბერგად და ფარაჯანოვად

და ლუდ `ჰაინეკენად~

და მოდის უკანასკნელ წივილ-კივილად

და ”ვინდოუს ვისტად” და გალაკტიონად

და ვზივარ ქარში

და ვკერავ სიზმრებს გადამფრენი სიტყვებისაგან.

_ ამას წინათ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პოეზიის კლუბის შეხვედრაზე “ლიგამუსში” თქვენ გააკეთეთ სკანდალური განცხადება, დამსწრეებს გამოუცხადეთ, რომ ისინი ღმერთები გახდებიან, თუკი შესაბამის ხელშეკრულებას გააფორმებენ უფალთან. ამ ამბავმა უხერხული სიჩუმე გამოიწვია… ერთი-ორმა გააპროტესტა კიდეც… თქვენ კი ღმერთთან დადეთ ხელშეკრულება და გაცვალეთ როლები. იმედია, ახლა ხელშეკრულების ვადა ამოიწურა, ისევ ადამიანი ხართ და ანგელოზებთან აღარ ნებივრობთ… მაინც რა ურჩიეთ ღმერთს, როგორ უნდა გამხდარიყო პაატა შამუგია?

_ უბრალოდ, ცოტა უნდა გახდე, ღმერთო,

თმა დაიგრძელო,

კედები ამოიცვა და სამი კოლოფი სიგარეტი

ჩაკლა ერთ ღამეში.

ცოტა მოსაწყენია, ღმერთო, მაგრამ

თავი ყოველთვის

ჭკვიანად უნდა მოაჩვენო გარშემო მყოფებს

(ამდენი ხნის ნალოლიავებ იმიჯს წყალში ნუ ჩამიყრი).

_ როგორია ღმერთყოფილი პაატა შამუგია…? როდის იღვიძებს უფლის ხსოვნა შენში?

_როცა ჩემი შიში ჩემზე დიდი ხდება

და სანქცირებულ სიზმრებს ვხედავ,

და ქარს ვხედავ ხეების თავზე,

ისინი მოდიან და მათი მრავალი სახიდან

გადმოსული მრავალი ღიმილი

სახეზე მეყრება

და აღვიძებს ჩემს ხსოვნას ღმერთზე…

_ თანამედროვე ქართულ რეალობაში ღმერთად გახდომა ისეთივე მარტივია, როგორც გმირობის ჩადენა. მაგალითად, გმირი ხარ, თუ დილით 10 საათზე იღვიძებ და 12-ზე სამსახურში მიდიხარ, გმირი ხარ, თუ საარჩევნო ყუთში 100 ბიულეტენს ჩააგდებენ და იქიდან 200-სს ამოიღებ, გმირი ხარ, თუ ხელებს იბან (სარეკლამო შეხსენების გარეშე), სანამ ისადილებდე  და საერთოდაც, თუ ყველა საქმეში ”ხელები დაგიბანია”,  გმირთაგმირი ხარ, თუ რომანისტი ხარ და პროზის ყველა ჟანრი რომანი არ გგონია და ასე შემდეგ… მაგრამ თქვენ გმირობის სხვა რეცეპტი გქონიათ… როგორ გავხდეთ გმირები შამუგიასებურად?

_ ძალა, რომელიც მკლავებში ცხოვრობს,

დაცალე ქმედებისგან,

ბრაზი გამოკიდე ქარების კუდზე,

იყავი დრეკადი სიზმრის მიმართ

და მყიფე და უხერხული _ სინამდვილის წინაშე.

დათესე გვალვა მწიფე ხახაში

და მოიმკე წყალი, ღვინო, კოკა-კოლა,

სულერთია, რამე თხევადი.

ამოგზაურე მუხლისთავები

ლოგინიდან ლოგინში,

გააყალბე სიზმარი,

გახდი გმირი!

_  საით მიდის ასეთი გმირი  პაატა შამუგია? შენი ორიენტირი გვინდა, რომ ვიცოდეთ…

_ სადაც სიყვარული ისეთივე სახიფათოა, როგორც კონტრაბანდა

და ღიმილი პირდაპირი, როგორც ვარდნა.

_ახლა დროულია, პრაგმატულ საკითხებსაც შევეხოთ: საქართველოში გვაქვს რამდენიმე ლიტერატურული პრემია: საბა, წერო, პენ-მარათონი და კიდევ წვრილ-წვრილები, აღარც მახსოვს… მსხვილიც გამოჩნდა ამ ბოლო დროს ილიაუნის ლიტერატურული პრემია, მაგრამ რად გინდა, პოეზიას არ წყალობენ, პროზას აქვს წყალი შემდგარი და ის უნდა გავათავისუფლოთო… მოკლედ, როგორც არის..! ჩემი კითხვა ბანალურია: თქვენ რომელ პრემიას ისურვებდით და რაში დახარჯავდით აღებულ თანხას?

_ მინდა გონკურების პრემია,

მერე ბუკერის პრემია,

მერე ნობელის პრემია,

რომ ვიყიდო სახლი ,

რომ ვიყიდო თოჯინები ჩემი ცოლისთვის,

რომ ვიყიდო მშვიდი სიკვდილი,

რომ ვიყიდო სამოთხეში პატარა ფართი,

სადაც კარგად გამოვიძინებ.

_ პაატა, როგორ ფიქრობ, სამოთხეში სანამ შენ ”გეძინება”, შენს ადგილს სამყაროში ვინ დაიკავებს, ან რა გაჩნდება?

_ დიდი ხნის მერე, დიდი ხნის მერე ჩემს ადგილას გაჩნდება ცრემლი

და ყველა უიღბლოს თვალებიდან გადმოვუხტები.

დიდი ხნის მერე, კიდევ უფრო დიდი ხნის მერე,

ჩემს ადგილას მევე გავჩნდები.

და არ გამოტოვო _ სხვა დროს ასე არ მოვიქცევი.

_ და მაინც… შენი ვერაფერი გავიგე, ვინ არის პაატა შამუგია?

_ ხედავ, როგორი სიმპათიური ვარ?

გოგოები დომინოს პრინციპით ეცემიან ჩემზე,

და საერთოდაც, ნიჭიერიც ვარ,

დღეს ისეთი ლექსი დავწერე,

უეჭველად ნობელს ავიღებ.“

_  კიდევ ვინ ხარ?

_ ის, ვინც დუმილი აქცია უპირატესობად,

ის, ვინც დუმილი გაიხადა საუბრის თემად,

ის, ვინც დუმილი გაიხადა

და მეტყველი სიბრძნე შეიმოსა,

ის, ვინც დუმილი აქცია იარაღად

და გადაცხრილა მოსაუბრეები…

_ პაატა, სანამ ახლა მეც ”გადამცხრილე” შენი დუმილით, მინდა გკითხო: შენი პოეტური გადმოსახედიდან, როგორია რეალობა და რას ურჩევდი ახალგაზრდა ავტორებს?

_ რეალობა ანონიმურია

და მისი გასაღები დევს ვეშაპის ხახაში,

ჩაყავი ხელი,

ამოიღე ის, რაც გეკუთვნის…

_ პაატა, გისმენ და მეჩვენება, რომ ძალიან საშიში ხარ… ასეა?

_ მე გავაუქმე ყველა ჩემი მნიშვნელობა

და არც ერთი ჩემგანი აღარ არის ასე საშიში.

დღეს უსაფრთხო ვარ,

როგორც მკვდარი მოწმე,

როგორც უშნო შედარება.

_ შენ პოეზიასაც მოუძებნიდი განმარტებას… რა არის პოეზია? “ჭრილობიდან სისხლის შეუწყვეტელი დენა?”, “საღვთო საღვთოდ გასაგონი?”, “პოეზია _ უპირველეს ყოვლისა?” თუ…?

_ უნდა გვესმოდეს,

რომ პოეზია

საგნებისთვის ადგილის შეცვლაა

და მეტი არაფერი მოეთხოვება.

და როცა მეტს ვთხოვთ,

ხდება კიდეც უფრო მეტი,

მაგრამ _ უფრო ნაკლები, ვიდრე პოეზია.

_ როგორ განმარტავდით ცნობილ ფრაზეოლოგიზმს: “მადლი ჰქენი, ქვაზე დადე, გაიარე, წინ დაგხვდება”-ო…

_ უნდა გვესმოდეს, რომ

ვინც მადლი ქნა და ქვაზე დადო,

გამოიარა და წინ დახვდა… ქვა.

და არა ერთი,

და არა ორი,

და, მით უმეტეს, ღმერთო ჩემო, არა ასი ქვა,

არამედ დახვდა, რომ იტყვიან, ქვების გორები,

მისი სახისკენ ოსტატურად დამიზნებული…

ბოლოს ერთ-ერთმა ხელებიც კი გადაიბანა.

_ რა არის ბედნიერება და როგორ უყურებთ ხვალინდელ დღეს?

_ საერთოდ, ბედნიერება

ჩემი ხალხის პროფესიაა.

მაგრამ რას ცვლის ალეგორია?

სიზმარსაც კი _ ვერ.

ხვალინდელი დღე კი ისევე განიმარტება,

როგორც დანარჩენი.

ეგზეგეტიკოსები კალამს ალესავენ

და ყველაფერს ვნახავთ ტელევიზორში.

_ ვისზე წერს პაატა შამუგია?

_ მე ვწერ მათზე,

ვინც სიცოცხლე გახადა

საგზაო ნიშნებივით აუცილებელი და თვალშისაცემი…

_ პაატა, შენი პოეზიით შენ ქმნი ახალ სამყაროს, როგორია ეს სამყარო და როგორ ცხოვრობ მასში?

_ უფრო ადვილია სამყაროს შექმნა,

ვიდრე მასში ცხოვრება…

_ რამეს ხომ არ დაამატებდით? იქნებ გაქვთ კითხვა მკითხველებისთვის?

_ როდემდე უნდა გაგრძელდეს ასე?

აი, ღამეა,

პენსიონერი ღმერთი გამოდის

და ვარსკვლავებს სათითაოდ აჭედებს ცაზე.

და მოლოდინი ხდება უფრო დაძაბული

და ისტერია _ შესამჩნევი.

მდინარეს კი მხოლოდ მტრების გვამები მოაქვს,

სად არიან ოქროს თევზები?!

პ.ს. პაატა შამუგიას პასუხები ჩემს კითხვებზე გადაამოწმეთ მისივე წიგნში ”უპირატესობა” (გამომცემლობა ”დიოგენე”, 2010).

ცირა ბარბაქაძე _ დიალოგი გუჩა კვარაცხელიასთან (2002 წელი)


გაზეთი “ჩვენი მწერლობა”

10-17 მაისი, 2002 წ.

არ ითარგმნება სიზმრის სევდა”

დიალოგი გუჩა კვარაცხელიასთან

ც. ბ.: ქალბატონო გუჩა, თქვენი ერთ-ერთი ბოლო სამეცნიერო სტატიიდან („ენობრივი თვითშეგნება და სალიტერატურო ნორმა, როგორც ღირებულება”) ამოვიღე შემდეგი თეზისი: „ინდივიდის (საზოგადოების) თვითშეგნება იცვლება ენის გამოყენების შედეგად, ხოლო ენა იცვლება ენის მიმართ ინდივიდის (საზოგადოების) ენობრივი თვითშეგნების აქტუალიზაციის შედეგად…” თუ შეიძლება უფრო კონკრეტულად ამ საკითხის შესახებ, და კიდევ: თანამედროვე ქართული სალიტერატურო ნორმისა და მეტყველების კულტურის ურთიერთმიმართებაზე…

გ. კ.: ეგ მოსაზრება ჩამოვაყალიბე იმ მოვლენასთან დაკავშირებით, რასაც ენის ნორმალიზაცია ჰქვია. შევეცადე ამეხსნა, როგორ მოხდებოდა ენის სტიქიური რეგლამენტაციიდან არასტიქიურზე გადასვლა. ამისათვის დამჭირდა „ენობრივი ცნობიერებისა~ და „ენობრივი თვითშეგნების” ცნებები. ენობრივი ცნობიერება ფართოვდება აზროვნებისა და ენობრივი პრაქტიკის, ანუ ენის გამოყენების შედეგად. განვითარების გარკვეულ დონეზე ენა თავად ხდება აზრისა და რეფლექსიის საგანი: ადამიანი იწყებს საკუთარი ენობრივი ქცევის შემეცნებასა და შეფასებას. გააზრება იმისა, რაზე, სად, ვისთან, როგორ ვლაპარაკობ, არის მომენტი (როგორც კაცობრიობის, ისე კერძო ადამიანის ცხოვრებაში), როცა უკვე შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ენობრივი თვითშეგნება ჩამოყალიბდა. ამ ეტაპსავე აუცილებლობით უკავშირდება ნათქვამზე პასუხისმგებლობისა და კონტროლის მოთხოვნის გაჩენა. ასე რომ, ენობრივი თვითშეგნება ენობრივი ცნობიერების განვითარების შედეგიცაა და ამავე დროს, განვითარების ერთ-ერთი ფაქტორიც. ეს პარადოქსი არ არის. ბანალური დიალექტიკაა. „ბანალურს” უარყოფითი შეფასებისთვის არ ვხმარობ. ყველაზე ბანალური ხომ ჭეშმარიტებაა.

რაც შეეხება ნორმისა და მეტყველების კულტურის ურთიერთმიმართებას, პირველი მეორისათვის აუცილებელი, მაგრამ არასაკმარისი პირობაა. მეტყველების კულტურა მეტყველების ხარისხს წარმოადგენს, რასაც თავისი შინაარსობრივ-მეტყველებითი კრიტერიუმები აქვს: სიზუსტე, ლოგიკურობა, სიცხადე, გასაგებობა, სიწმინდე, გამომსახველობა, მიზანშეწონილობა და სხვ. და სხვ. მეტყველების მაღალი კულტურა მაღალ ზოგად კულტურასაც გულისხმობს. ის გულისხმობს, სხვათა შორის, ენის სიყვარულსაც.

ნორმა კი, როგორც ენის თავდაპირველი ატრიბუტი, განსაზღვრულია ენის სტრუქტურით და საკმაოდ მკაცრად მოქმედებს. უნდა ითქვას, რომ წმინდა ენობრივი ნორმა უფრო ნაკლებადაც ირღვევა. ქართულის მცოდნე არ იტყვის, „კაცმა შესცივდა~ ან „ხელები დაახამხამა~, დიდი-დიდი თემის ნიშნები აერიოს — „ადგავს” თქვას, ნაცვლად „ადგამს”, ან დიალექტური ფორმა წამოსცდეს იქ, სადაც სალიტერატურო ენის გამოყენება ჰმართებს. დედაენის გრამატიკული და სემანტიკური წესების ცოდნა ბუნებრივი და უმეტესად ქვეცნობიერია. მაგრამ მარტო ამ „ბუნებრიობით” ფონს იქ ვეღარ გავალთ, სადაც, ამასთან ერთად, სხვა ისეთი მოთხოვნებიცაა, რომლებიც ენის აგებულებითა და მისი სემანტიკური სტრუქტურებით სულაც არ არის შეპირობებული და ნაკარნახევი. აი, ისინი ირღვევა უმეტესად და შედეგად ვიღებთ გამოხატვის უზუსტობას, ალოგიკურობას, სიტყვის უადგილოდ ხმარებას, ბარბარიზმებს, ჟარგონიზმებს. არჩილ მეფეს აქვს ნათქვამი:

ეგ ნუ გგონიათ, სხვა ენა მეც არ ვიცოდე სხვასავით,

მაგრამ ცუდია არევა ქართულს ენაში სხვას ავით.

ც. ბ.: თქვენი პოემიდან („მარადისობის მძევლები ვართ”) ერთი ფრაზა გამახსენდა: „მისჩანჩალებენ გრძნობებს კუდში ჩრდილებივით ჩვენი სიტყვები…” გარდა იმისა, რომ მშვენიერი მხატვრული სახეა, მხოლოდ ემოციას არ იწვევს, მასში დიდი სიბრძნეცაა. შემთხვევითი არ არის, რომ ცნობილი ფრანგი სემიოლოგის _ როლან ბარტის სიტყვებიც გახმიანდა ჩემში: „საიდუმლო” გახსნილია და ეს ისაა, რომ არავითარი უშუალობის გამოთქმა არ შეიძლება ენის მეშვეობით, რადგან თავისი ბუნებით ენა ყოველთვის გამაშუალებელ როლს თამაშობსო… როგორ ფიქრობთ, ძალიან კატეგორიულია ბარტი?.. თუ „სიტყვა _ გრძნობის ჩრდილია”, რატომღა ესწრაფვის შემოქმედი სიტყვით რეალიზებას?

გ. კ.: მე ეს სიბრძნე კი არა, ფაქტის აღნიშვნა მგონია, რასაც იმავე პოემაში სხვაგანაც მივმართავ:

არ ითარგმნება სიზმრის სევდა,

და ის სიტყვები,

რომელთაც ძალუძთ

გამოღეჭონ ბოლომდე გრძნობა,

არ იპოვება.

შეიძლება მეტ-ნაკლებად მიუახლოვდე გრძნობის გამოთქმას (ამას ცდილობენ პოეტები), შეიძლება ადეკვატურობის ილუზიაც შეგექმნას, მაგრამ სინამდვილეში მიუღწეველი მგონია სიტყვებით ემოციის სრულად გამოხატვა. მით უმეტეს, თუ ეს დასაწერია. ზეპირი მეტყველებისას ყველაფერი გეხმარება: თვალები, ხმის მოდულაცია, მიმიკა, ჟესტი… წერისას მარტო სიტყვის ამარა რჩები, თანაც მაშინვე რეფლექსია ერთვება და განცდის უშუალობა იკარგება. გრძნობის გამოთქმა რომ ადვილი იყოს, მაგალითად, „სიყვარულს~ ენაშიც მეტი სინონიმი ექნებოდა, რომ უფრო ზუსტად, ყველა ელფერის გათვალისწინებით დახასიათებულიყო ეს გრძნობა. ამის ნაცვლად გვაქვს მეტაფორული გამოთქმები: „ცეცხლი მედება”, „გულ-ღვიძლი მეწვის~, „გული მეწურება”, „თვალებში მიბნელდება~, „ფეხებში ღონე მერთმევა”, „გონება მეკეტება”, „ვგიჟდები” და სხვ. ასეთი, სომატური, ფრაზეოლოგია ჩვენს სულიერ მდგომარეობას მიახლოებით თუ გამოხატავს. არსებობს კანიბალური გამონათქვამებიც: „მინდა ჩაგყლაპო”, „მინდა შეგჭამო” (შდრ. ს. ფრომის „მესაკუთრული ეგზისტენციური არსი” _ სიყვარული, როგორც ფლობა), „მინდა, არ იყო” და ყველაზე სასოწარკვეთილი: „მინდა, მოკვდე!” (შდრ. პ. ჟ. პრუდონის: სიყვარული სიკვდილია; ნ. ბერდიაევის: სიყვარულსა და სიკვდილს შორის ღრმა კავშირია). არა აქვს მნიშვნელობა, ვისზე თუ რაზეა მიმართული ეს გრძნობა _ ადამიანზე, სამშობლოზე, იდეაზე _ მთავარი მისი სიმძაფრე და უსაზღვრობაა:

სჯობს აღარ გქონდეს სულაც, სამშობლო,

ანდა არ იყოს ასე ლამაზი!

როცა ვ. ჟუკოვსკი ამბობს: Невыразимое подвластно ль выраженью, ან თ. ტიუტჩევი: Мысль изреченная есть ложь, ხოლო ა. ფეტი ოცნებობს: О, если б без слова / Сказаться душой было можно — სამივენი იმავე აზრს გამოხატავენ, ოღონდ ამ ფრაზებით ვერ გვიადვილებენ „იდუმალთან” მისვლას.

პრინციპულად უფრო ადვილია აზრის გამოხატვა. გრძნობისგან განსხვავებით, აზრი სიტყვებში ყალიბდება და სიტყვებითვე მისი გამოთქმა ძნელი აღარ უნდა იყოს, სიძნელეს ჩამოუყალიბებელი აზრების გამოთქმა ქმნის. თუმცა საპირისპირო მოვლენებიც ცნობილია ენათა ისტორიიდან: როცა კონკრეტული ენა არ ყოფილა მზად რაღაც აზრის გამოსათქმელად. ეს ვითარება ხელშესახები ხდება ერთი ენიდან მეორეზე თარგმნისას ანდა უძველესი ტექსტების შესწავლის დროს. საინტერესო დაკვირვებები აქვს ამ თვალსაზრისით უ. გათრის, რომელიც ანტიკური ხანის ბერძენი ფილოსოფოსების ნააზრევზე მსჯელობისას არაერთხელ აღნიშნავს, რომ ამა თუ იმ კონკრეტული აზრის გამოსათქმელად საკმარისი ენობრივი რესურსი არ იყო, იმდენად ჯერ ვერ ფლობდნენ ენასო.

რატომღა ესწრაფვის შემოქმედი სიტყვით რეალიზებას, თუ „სიტყვა გრძნობის ჩრდილია”, ამაზე ოქტავიო პასის გამონათქვამით გიპასუხებთ: პოეტისათვის სხვა გამოსავალი არ არის — უნდა სარგებლობდეს სიტყვებით.

ამ აზრის საპირისპიროა რ. ბარტის გამონათქვამი: ის, რომ „ენა სარგებლობს ჩვენით”, პირდაპირ უკავშირდება ბარტის კონცეფციას „ავტორის” დესაკრალიზაციის შესახებ, რასაც კიდევ უფრო უტრირებულად თვითონ „ავტორის სიკვდილს” უწოდებს. საინტერესოა, რომ აქ ის მალარმეს პოეტიკას მიიჩნევს თავის წინამორბედად. ამ პოეტიკის არსი კი მდგომარეობს „ავტორის” გაუქმებასა და „წერით” მის შეცვლაში: ლაპარაკობს არა ავტორი, არამედ ენაო. ცოტა მოგვიანებით,   ი. ბროდსკი გამოთქვამდა ანალოგიურ აზრს ენის დიქტატის შესახებ: პოეტი ლექსს იმიტომ წერს, რომ მას ენა ჰკარნახობს მომდევნო ტაეპსო. საყურადღებოა, რომ ძველი დროიდან მოყოლებული მეოცე საუკუნემდე, პოეტებს, როგორც თვითონ აღნიშნავდნენ, ღმერთი შთააგონებდათ ლექსების წერას. ესე იგი, ან ღმერთი ან ენა (სიტყვა, ლოგოსი) უნდა იყოს მოკარნახე. მაგრამ დიზიუნქცია (ან-ან) მოიხსნება და იგივეობის ნიშნით შეიცვლება, თუ იოანეს სახარებიდან გავიხსენებთ: ”პირველითგან იყო სიტყუაი და სიტყუაი იყო ღმრთისა თანა, და ღმერთი იყო სიტყუაი იგი.”

ახლა ენა აღარ არის „გამაშუალებელი”. გამაშუალებელი ავტორია, რომელსაც ენა ქმნის. სწორედ ამ აზრს გამოხატავს პ. ვალერის Createur est celui qui fait cree.  მსგავს პრინციპს ავლენს ტ. ტაბიძის „ლექსი მეწყერი”: „მე არ ვწერ ლექსებს… ლექსი თვითონ მწერს”. აზრობრივად და ლექსიკურადაც თითქმის ემთხვევა ამ სტრიქონს მ. ოლივიეს Jee n’ecris pas. Jee suis ecrit. საინტერესო ის არის, რომ ყოველივე ეს, ყოველგვარი ძალდატანების გარეშე, თავსდება ჰუმანიტარულად ორიენტირებული სინერგეტიკის პარადიგმაში, რომელიც არცთუ დიდი ხანია ჩამოყალიბდა და ადამიანის ცნობიერებას, მის შემოქმედებით საქმიანობას ახალი კუთხით განიხილავს.

ც. ბ.: თქვენი ბოლო პიესები: ჩვენ, ძილში გაპარულები” და „პარასკევს, ხუთშაბათის წინ” — უაღრესად თანამედროვეა თავისი პრობლემატიკით. ორივე პიესაში დღევანდელობის მხატვრული ინტერპრეტაციაა წარმოდგენილი. უწყინარი და დაბნეული პერსონაჟების მიღმა ღრმა ტკივილი იკითხება, რომელიც ასე გადამდებია მკითხველისათვის… თქვენ, როგორც ავტორი, ადამიანის სულის ფსკერში ჩადიხართ და უფლებას არ აძლევთ მას, დაავიწყდეს თავისი მშვენიერი, არარეალიზებული „მე~. ორი სამყარო კვეთს და ეჯახება ერთმანეთს — რეალობა თავისი მკაცრი კანონებით — დამთრგუნველი სოციალური გარემო და ადამიანის განუხორციელებელი სული, რომელიც ვეღარ იბრძვის და ამიტომ ის გარბის „მოძალადე” ყოველდღიურობიდან. ერთმანეთს ენაცვლება ყოფიერება და „გაფრენა”, ყოფიერება და „სიზმარი”…

ქალბატონო გუჩა, სად „ამგზავრებთ” თქვენს პერსონაჟებს? თუმცა „ფიორას ხმა” რომ მოვიშველიო: „…იქ ვეღარავინ დააკავებს უსაზღვრო თავისუფლებასა და უსასრულო სიყვარულისკენ ჩვენს სწრაფვას, რომელიც ნათესაობის, ძმობისა და სიყვარულის ძაფით დაგვაკავშირებს ყველა დროსთან, ყველა სივრცესთან და ამ სივრცეებში მონანავე სამყაროებთან…”

არის თუ არა რეალურ ცხოვრებაში გამოსავალი? „იქ” კი არა, „აქ” თუ შეიძლება ადამიანის თავისუფლებისა და სიყვარულისკენ სწრაფვა არ შეაკავოს მკაცრმა რეალობამ?

გ. კ.: იმ კატეგორიის ადამიანებისათვის, რომელთა დახატვა ვცადე, ტანჯვის წყაროს მართლაც წარმოადგენს რეალობა (არა მაინცდამაინც ჩვენი და არა მაინცდამაინც ახლანდელი), საერთოდ რეალური სამყარო, რომლის აგებულება მთლიანად იერარქიულია, იერარქიულია იდეებიც. სხვაგვარად „წესრიგის დამყარება”, ცხოვრება კაცობრიობამ ჯერ ვერ ისწავლა. საუკეთესო შემთხვევაშიც კი იერარქია მცირე დესპოტიზმსა და გარკვეული დოზით მონობასაც გულისხმობს.   სამყარო, რომელშიც ჩვენ ვცხოვრობთ, დეტერმინაციის სამყაროა და მისი გარღვევის ყოველი მცდელობა მისივე მხრიდან სასტიკ წინააღმდეგობას იწვევს. ჩემი პერსონაჟების დრამას (უფრო ტრაგედიას) მეტაფიზიკური წყაროც აქვს, რაც მათთვისაც და მათი ავტორისთვისაც სრულიად დაუძლეველია. „უსაზღვრო თავისუფლება და უსასრულო სიყვარული”, საითკენაც ისინი ისწრაფვიან, ერთიცა და მეორეც, ისევ უღელი და მონობაა. ამ მხრივ ნიშანდობლივია სიტყვები:

დავბადებულვარ, რომ ვიყო მონა

და სიყვარულის მედგას უღელი.

ამ ვითარებას კი არავითარი კავშირი აღარა აქვს იმასთან, მკაცრი იქნება, თუ არ იქნება რეალობა, დამთრგუნველი თუ ხელშემწყობი აღმოჩნდება სოციალური გარემო.

გაორებული რეალობა, რომლითაც პიესის პერსონაჟები ცხოვრობენ, მსოფლიო ლიტერატურაში დიდი ხნიდან, თუნდაც სერვანტესის დროიდანაა ცნობილი. ის სხვადასხვა დროს და სხვადასხვაგვარად ბევრჯერ ყოფილა გამოყენებული, ბევრი ფანტასტიკური თუ დეტექტიური ნაწარმოების საფუძველიც გამხდარა და ალბათ მომავალშიც გახდება. საქმე ისაა, რომ რეალობის გაორება სინამდვილეშიც არსებობს, იგი ცხოვრებიდან გადადის ლიტერატურაში.

თავისთავად დამთრგუნველიც რომ არ იყოს, მაინც ვერ ავსებს ადამიანის არსებობას სადაგი, ჩვეულებრივი ყოფა. ძალიან ორდინარული კაციც კი ყოველთვის ეძებს რაღაცას, რითაც იქნებ დროებით გაერიდოს მომაბეზრებელ ყოველდღიურობას, წუთიერად მაინც გადაინაცვლოს უფრო „მაღალ რეგისტრში” და ამით გახადოს გასაძლისი საკუთარი ყოფა, რომელსაც აუცილებლობით ისევ უნდა დაუბრუნდეს. ეს „გარიდება” შეიძლება იყოს თრობა, პოეზია, მუსიკა, თამაში… და სხვა, რაც მიწიერი რეალობიდან იქ გასვლის მცდელობაა, სადაც ადამიანი უფრო ღირსეულად და უფრო კარგად გრძნობს თავს. ამას დროდადრო კიდევაც შვრება კაცი, რითაც არღვევს ზღვარს ორ რეალობას შორის, პატარ-პატარა ზეიმებს უმართავს საკუთარ თავს, რაც სავსებით ნორმალურად ითვლება. მაგრამ არსებობს გაორებული რეალობით ცხოვრების სხვა რეჟიმიც, როცა მეოცნებე და არაპრაქტიკულ ადამიანებს არ სურთ, ან არ ძალუძთ მიიღონ ყოფის რეალურობა, მისი „მკაცრი კანონები~ და ემიჯნებიან სამყაროს დანარჩენ ნაწილს, როგორც კედლით გაემიჯნენ პიესის პერსონაჟები მედპერსონალს, რომელიც ყოველი ძალით ამაოდ ცდილობს მათთან შეღწევას. ვითარება კრიტიკული ხდება და მედპერსონალი იძულებულია კარი შეამტვრიოს. აღმოჩნდება, რომ ოთახში არავინაა, ფანჯარა გაუნგრევიათ და გაფრენილან.

გაფრინდნენ იქ, სადაც აღარ იქნებიან დამამცირებელ მონობაში. გაარღვიეს ობიექტივაციის სამყარო, რომელიც ძალიან დადაბლდა მათთვის, ქვემოთ მოიტოვეს ყოველდღიურობა თავისი უზნეო და ფარისევლური ლოზუნგებით და იმ გალაქტიკას მიაშურეს, სადაც სხვადასხვა დროისა და სხვადასხვა ქვეყნის, მაგრამ ერთი მოდგმის ადამიანები სახლობენ, რომელთა არსებობა ასულდგმულებს იმ რწმენას, რომ მშვენიერია ადამიანი.

ც. ბ.: თქვენი ლექსების წიგნი მართალთა და უღმრთოთა გზები” თქვენივე ნახატებითაა გაფორმებული. საზოგადოებამ გუჩა კვარაცხელია კიდევ ერთი ახალი კუთხით გაიცნო. ჩემთვის შთამბეჭდავია თქვენი ნახატების პერსონაჟთა მზერა. ამბობენ, „თვალები სულის სარკეაო”… ეს „მზერები” ძალზე გამჭოლია… ადამიანის სულის სიღრმეში აღწევენ და ფიქრებს აღძრავენ. „მზერა არს რა შორით ხედვიდეს~, _ განმარტავს საბა.

თქვენ თუ გიფიქრიათ თქვენი პერსონაჟების მზერაზე?

გ. კ.: თუ დამთანხმდებით, მაგ კითხვაზე ჩემი ერთი ძველი პოემის პასაჟით გიპასუხებთ:

სულთა შეხება

თვალებით ხდება,

განრიდებაც თვალებითაა;

წარმოსათქმელ სიტყვასაც

ისინი ამზეურებენ

და წარმოუთქმელსაც.

ამისთვისაა

სისველის ორი გუბე

და არა ცხვირის გარდიგარდმო

ფოსოების ამოსავსებად;

მათი სილამაზეც პირობითია,

არც ლამაზია ისინი და

არც ულამაზო;

მათი ოვალის კონტურები

გაგრძნობინებენ —

ყველაფერი იქ არის,

იმ პატარა ეზო-ყურეში

მომწყვდეული და დასაზღვრული,

სხვაგან ნუ ეძებ!

ყველაფერი იქ არის —

აღზევებაც და დაცემაც შენი.

ეს ნახატებში როგორ ჩანს, არ ვიცი. საკუთარ „მხატვრობას” სერიოზულად არ ვუყურებ. წიგნშიც ხუმრობით ჩავრთე, ვარაუდი გამიმართლდა: ყველანი მხოლოდ მხატვრობაზე მელაპარაკებიან.

ც. ბ.: პოეზიაში თქვენთვის ვერლიბრია დამახასიათებელი, თუმცა ისეთი მშვენიერი რითმიანი სტრიქონების ავტორიც ბრძანდებით, როგორიცაა:

მე თუ ათასჯერ მოგენდე,

შენ ათასერთხელ მიგანე,

შენი კვანტით და მოგვერდით

ჩემი რად გერქვას მოკეთე,

სიცოცხლევ? ანდა, სიკვდილო,

შენ არ მიყვარდე რატოღა,

თუ ერთადერთი ამქვეყნად

ნაღდი და უღალატო ხარ.

რას გვეტყვით პოეზიაში გამოხატვის ამ ორი ფორმის — ტრადიციული და არატრადიციული ლექსის შესახებ?

გ. კ.: თავისუფალ ლექსს ქართულ პოეზიაში ბევრად უფრო ხანგრძლივი ტრადიცია აქვს, ვიდრე იმ ლექსს, რომელსაც ტრადიციულს უწოდებენ. ამას მოწმობს ბიბლიის ძველქართული ვერსიები, ფსალმუნთა წიგნის საგალობლები, ძველი ქართული ფოლკლორული წარმოშობის ტექსტები ლეონტი მროველის თხზულებაში, ჩვენი ჰიმნოგრაფია და სხვ. იმავე ლეონტი მროველის წიგნში (VIII ს.) რითმიანი თექვსმეტმარცვლოვანი დაბალი შაირიც გვხვდება, სწორედ ისეთი, რუსთაველმა უმაღლეს სრულყოფამდე რომ აიყვანა. ატენის სიონის კედელზეც შემონახულა რითმიანი პოეზიის ორი უძველესი ნიმუში. რითმა, რიტმული საზომის დანაწევრების ხაზგასმისთვის შექმნილი თავდაპირველად, და ამდენად, მეორადი _ რიტმის მიმართ, შემდგომში ლექსის კანონზომიერი ატრიბუტი ხდება. მართალია, დღემდე დაწერილი რითმიანი ლექსი ბევრად მეტია, ვიდრე ურითმო, გასაგები მიზეზის გამო უხვად დოკუმენტირებულიც ისაა, მაგრამ ქართული წყობილსიტყვაობის ადრინდელი სახეობა _ ძველი ქართული უმარცვლედო ლექსი, რომელიც სათავეს არქაულ ანტიკურ ხანაში იღებს, სრულ თანხმობაში იყო და არის ქართული ენის ბუნებრივ პროსოდიასთან.

როცა ილია გრიგოლ ორბელიანის „მუშა ბოქულაძეს~ აფასებდა, ამბობდა, რომ იგი „საუცხოო და შეუდარებელი მაგალითია ქართული ურითმო ლექსისა…” და რომ გრიგოლ ორბელიანმა „ამით გვაჩვენა, რომ ქართულადაც შესაძლოა ურითმო ლექსი, ეგრეთწოდებული „თეთრი ლექსთწყობა”, რომელიც ხმოვანებით და მუსიკით არანაკლებია რითმიანი ლექსისა”. შექსპირის დიდებული მაჩაბლისეული თარგმანების შემდგომაც კიდევ მთელი საუკუნე დასჭირდა იმას, რომ ურითმო ლექსი ქართულ მწერლობაში პოეზიად ეცნოთ. ამ გაუგებრობას შეიძლება ახსნა ჰქონდეს, მაგრამ გამართლება _ არა.

საქმე ისაა, რომ პოეზიის არსი სრულებითაც არ არის დაკავშირებული იმ სამოსელთან, რომლითაც მას მოსავენ და რომელიც ხმარებით ცვდება. მისი განახლება ვერც ცვლის და ვერც აჩენს პოეზიის არსს. მომხდარა ისე, რომ, ერთი მხრივ, ვირტუოზული ვერსიფიკაციები ვერსიფიკატორულ ვარჯიშობებს ვერ გასცდენია, ხოლო, მეორე მხრივ, პოეზიის ნიმუშები, რომელთა რითმულ-რიტმული „მოუწესრიგებლობა” ავტორის სიზარმაცისა თუ უუნარობის შედეგად, თვითონ ლექსი კი მოუფიქრებელ და ალალბედზე შეკოწიწებულ ფრაზებად ჩაუთვლიათ და ამიტომ არც ლექსად მიუჩნევიათ, შემდგომში შედევრები გამომდგარა. რაც კიდევ ერთხელ მოწმობს იმას, რომ პოეზიას ძალიან ცოტა ადამიანი ცნობს და გრძნობს, მიუხედავად იმისა, რომ ეს გრძნობა უძველესია, რადგან თვით პოეზიის არსია უძველესი. ის რაღაც თვითკმარი, ყველგან მსუფევი არსია, რომელიც გვეძლევა, ან არ გვეძლევა. პოეტური არსი არათუ სალექსო ზომასთან, სიტყვასთანაც არ არის აუცილებლობით დაკავშირებული (ხომ არსებობს მუსიკის, მხატვრობის, ქანდაკების, ქორეოგრაფიის, ხუროთმოძღვრების პოეზია, რომელიც არასიტყვიერია?)… ეს არსი არ იცვლება: არც ძველდება და არც პროგრესს განიცდის. მისი მხოლოდ ინდივიდუალური აღმოჩენა ხდება.

როცა უძველეს პოეტებს, მაგალითად, საფოს ვკითხულობ, ისეთი გრძნობა მეუფლება, თითქოს ათასწლეულებს არ გაუვლია და ვარსებობ 26 საუკუნის წინ:

ვისთვისაც მხოლოდ სიკეთე მსურდა,

მათ უმეტესი მწუხარებით აღმივსეს სული.

(თარგმნა ნანა ტონიამ)

ასევე პირადულია ჩემთვის ნესტან-დარეჯანის მოთქმა მამის სიკვდილის გამო:

მოვკვე მამაო, მე შენთვის შვილი ყოველთა უარე.

ვერცა გმსახურე ასულმან, ვერცა რა შეგაგუარე…

ჩემთვის ბნელქმნილო მამაო, ნათელო თვალთა ჩემთაო,

ჩემთა რა გათნევს ტკივილთა, გულისა მონაცემთაო.

არა მგონია, რომ მრავალი საუკუნის შემდეგ ჩემსა და ნესტანს შორის განხორციელებულ ამ შეხვედრას მაინცდამაინც თექვსმეტმარცვლიანი დაბალი შაირი განაპირობებდეს.

ასე რომ, ჩემი აზრით, სიტყვიერი პოეზიისათვის დომინანტური არ უნდა იყოს რიტმი, რითმა, მელოდიურობა _ ეს მუსიკის სპეციფიკაა. სხვადასხვანაირი შრიფტით ერთი და იმავე სალექსო ტექსტის აწყობა ან სიტყვებით, როგორც აგურაკებით, ნაირგვარი კონფიგურაციების აგება დიზაინისა და მხატვრობის სფეროა. ამიტომ სიტყვიერი პოეზიისათვის ორივე პერიფერიული მოვლენაა. როცა მალარმემ, მგონი პირველმა ახალ პოეზიაში, სხვადასხვა შრიფტი გამოიყენა, ხოლო მის მომდევნოდ აპოლინერმა ლექსი ვიზუალური ფიგურების ფორმებით წარმოადგინა, ამით ვერც ერთმა ვერაფერი შესძინა თვით პოეზიას, ვერც ერთი ახალი წახნაგი ვერ აღმოუჩინა სიტყვას, გარეგნულმა ინოვაციებმა ეს ვერ შეძლო. „კალიგრამების” (ეს სახელწოდება აქვს აპოლინერის აღნიშნულ კონფიგურაციულ ლექსებს) ავანგარდული ესთეტიკა ამან კი არ განაპირობა, არამედ თავისებურმა, გამარტივებულმა სინტაქსმა, თემებმა, ლექსიკამ, სიტყვათა უჩვეულო დაკავშირებამ, არანაცად მოვლენებში პოეზიის აღმოჩენამ, მისი არსის მყოფობის დადასტურებამ იქ, სადაც სხვას ჯერ არავის დაედასტურებინა. კონფიგურაციები ამაში მას არ დახმარებია. პირიქით, ამ კონფიგურაციების გამო იყო, რომ „კალიგრამების” ციკლი, რაც ფაქტობრივად ახალი სიტყვა გახლდათ მსოფლიო პოეზიაში, ზოგიერთმა ექსპერიმენტატორის კურიოზად და მარცხადაც მონათლა. არ გამოვრიცხავ, რომ ლექსის უცნაური გამოხატვა, როგორც მიგნება, თვითონ აპოლინერისთვის შესაძლოა გარკვეული იმპულსი იყო საკუთრივ პოეტური სიახლის შესაქმნელად, მით უფრო, რომ მას მხატვრობა ძალიან უყვარდა. შემოქმედების იმპულსისადმი გულგრილი ვერ ვიქნებით, მაგრამ ახლა ჩვენ მაინც პოეზიის არსზე ვმსჯელობთ და მინდა აზრი გავაგრძელო, კერძოდ, მინდა ვთქვა, რომ ყურს, თვალს, გონებას თავ-თავიანთი კატეგორიები და წარმოსახვის თავ-თავიანთი ლოგიკა აქვთ. ამიტომ არის, რომ მუსიკალური ნაწარმოები მაინც ყოველთვის უფრო მუსიკალური იქნება, ვიდრე რაგინდარა ვირტუოზული რიტმულ-რითმული სტრუქტურის მქონე ლექსი; ფერწერული თუ გრაფიკული ნახატი თვალს ყოველთვის უფრო გაახარებს, ვიდრე სხვადასხვა შრიფტით აჭრელებული ტექსტი. მთავარი კი მაინც ის არის, რომ მუსიკაცა და მხატვრობაც ჯერ გრძნობით ასოციაციებს იწვევენ (იწვევენ უშუალოდ!) და მხოლოდ შემდეგ მოქმედებენ ცნობიერებაზე, ხოლო სიტყვიერებამ ჯერ თუ ცნობიერებაზე არ იმოქმედა, ისე გრძნობით ასოციაციებს ვერ აღძრავს. ამდენად, აქ მთავარია სიტყვა და სიტყვათა შეკავშირება თავისი სემანტიკითა და სემანტიკური ასოციაციებით, მხოლოდ მათი საშუალებით შეიძლება გამოიხატოს პოეზია ლიტერატურაში. შინაგანი სემანტიკური „რიტმები” და „რითმებია” სიტყვიერი პოეზიის აუცილებელი და საკმარისი პირობა და არა ლექსის გარეგნული რიტმულ-რითმული ფორმალური ორგანიზაცია. სალექსო ფორმების ტრაფარეტი არც აუცილებელია და, მით უმეტეს, არც საკმარისი: ლექსად დაწერილი სამოძღვრო და ფილოსოფიური თხზულებები, მეცნიერული ტრაქტატები, რომლებიც მრავლადაა ცნობილი, პოეზიის ნიმუშად არასოდეს გამომდგარა.

ვაღიარებ, არ ვიყავი კორექტული, როცა ერთ სიბრტყეზე დავაყენე ვერსიფიკაციული, ფორმალური ძიებები და მალარმესა და აპოლინერის გრაფემატული ექსპერიმენტები, მეორე მხრივ, გავაერთმნიშვნელოვნე ლექსის მიმართებები მუსიკასა და მხატვრობასთან. ამით უგულებელვყავი ის საერთო, რაც მეტყველებას მუსიკასთან აქვს, მაგრამ არა აქვს მხატვრობასთან. დავიწყებ იმით, რომ სიტყვას სემანტიკურ-გრამატიკულ სტრუქტურასთან ერთად, ფონეტიკური სტრუქტურაც აქვს, რომელიც მის ბგერით გარსს ქმნის. სიტყვის ისეთი მახასიათებლები, როგორიცაა პაუზა სიტყვის წინ და სიტყვის შემდეგ, მახვილი, მარცვალთა სიგრძე და რაოდენობა, ხმოვანთა ჰარმონია, ტონის ცვალებადობა და სხვ. მას მუსიკასთან აახლოებს; მსგავსი და თანაზომიერი ერთეულების რეგულარული გამეორება ორივეგან რიტმს ქმნის. მეტყველების რიტმულობა ბუნების ერთ-ერთი ფუნდამენტური კანონზომიერების გამოვლენაა და წარმოთქმისათვის იგი ისევე აუცილებელია, როგორც სუნთქვა. ამასთანავე, ის აქაც, როგორც მუსიკაში, ექსპრესიულ-ემოციურ ფუნქციასაც ასრულებს. საყურადღებოა კიდევ ერთი საერთო ნიშანი: მეტყველებაცა და მუსიკაც დროში ხორციელდება, ორივეგან ბგერის წარმოქმნის პროცესი მისი აღქმის პროცესს ემთხვევა, რაც არა გვაქვს მხატვრობაში. ამით იმის თქმა მინდა, რომ აქვს ობიექტური საფუძველი ლექსის მუსიკალობაზე ლაპარაკს. მეტყველების ბუნებრივი რიტმი და მელოდიკა პოეტის ხელში ესთეტიზებული ხდება. ქართულ პოეზიაში ამ თვალსაზრისითაც გამოირჩევა გალაკტიონი, ფრანგულში _ ვერლენი, რუსულში _ ბალმონტი და სხვ. ჟან კოქტო „პროფესიულ საიდუმლოებაში~ მსჯელობს იმის შესახებ, როგორი სიამაყით აცხადებს პოლ ვალერი, რომ იგი გამუდმებით ვარჯიშობს ვერსიფიკაციაში. მით უკეთესი ჩვენთვის, თუ ის პოეტიაო _ დასძენს კოქტო. არა მარტო ფორმალური, არამედ შინაარსობრივ-თემატური და სხვა ხასიათის სხვაობის მიუხედავად, კონვენციურ ლექსსაც და ვერლიბრსაც შეფასების ერთი კრიტერიუმი წაეყენება: არის თუ არა შიგ პოეზია. ერთი კი უნდა ითქვას: პოეზიის დეფიციტი რითმებსა და მეტრებში უკეთ იფუთება, თავისუფალ ლექსში კი აბსოლუტურად შიშველია და ძალიან ყვირის.

დასასრულ, ტრადიციული ლექსი და ვერლიბრი ერთმანეთის კონკურენტები არ არიან. ტრადიციულ ლექსს ისევ ტრადიციული ლექსი თუ აჯობებს. ვერლიბრზე უკეთესიც მხოლოდ ვერლიბრი შეიძლება იყოს. მე ორივე მიყვარს. ასეთია ჩემი დამოკიდებულება. ამ დამოკიდებულებას ერთი ნიუანსიც აქვს, რაც ადრე ლექსში გამოვხატე:

ნელთბილად ნაქმნარ-ნაღვაწი,

ეპიგონურად ნახვეწი

ლექსი შორს იჭერს თავს:

იყო და არის ფერცივად,

ვერც ამას ვამჩნევ, ვერც იმას,

ლამაზ მანეკენს ჰგავს,

როცა ასხივებს სუსხს.

მიფორიაქებს სისხლს

ის _

ტრიოლეტის კორსეტით

სული რომ არ ეხუთება _

გაურანდავი სტრიქონი

გამორბის, ჩამეხუტება.

ც. ბ.: ქალბატონო გუჩა, თქვენ არამხოლოდ პოეტი, სიტყვის მკვლევარიც ბრძანდებით. 1994 წლიდან ხელმძღვანელობთ არნოლდ ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტს. ქართულ ენათმეცნიერებაში თქვენ, პირველმა, დაიწყეთ ახალი დარგის _ ფუნქციური სტილისტიკის კვლევა, ცალკე მონოგრაფიად გამოეცით „მხატვრული ენის შესწავლის ლინგვისტიკური ასპექტები”, ამ მხრივ, ჯერ კიდევ ბევრია გასაკეთებელი… საზღვარგარეთის ენათმეცნიერებამ, როგორც მკვლევრები მიუთითებენ, ზოგადი ორიენტაცია კარგა ხანია, შეიცვალა _ ენის ფორმალური სისტემის შესწავლიდან ფუნქციური კვლევებისკენ გადაინაცვლა… რას იტყვით ქართული ენათმეცნიერების დღევანდელ ორიენტაციაზე?

გ. კ.: მე ვერ ვიტყვი, რომ ქართულმა ენათმეცნიერებამ ორიენტაცია შეიცვალა ან, რომ ამის საჭიროება იყო. უფრო ზუსტი ვიქნებით, თუ ვილაპარაკებთ ლინგვისტურ კვლევათა არის გაფართოებაზე. ასეთი რამ მართლაც ხდება მსოფლიოშიც და ჩვენთანაც. ქართული ენათმეცნიერება ყოველთვის იდგა და ახლაც დგას თანამედროვე მსოფლიო მიღწევების დონეზე. ეს არის მეოცე საუკუნეში მოღვაწე სახელგანთქმული და ევროპულად მოაზროვნე ქართველ მეცნიერთა _ აკაკი შანიძის, გიორგი ახვლედიანის, არნოლდ ჩიქობავასა და სხვათა დამსახურება. მათ მიერ დასახული გზა და ორიენტაცია ისტორიამ გაამართლა.

რაც შეეხება ფორმალურსა და ფუნქციურ კვლევებს, ამაზე კონკრეტულად ასე შემიძლია გიპასუხოთ: არნოლდ ჩიქობავა თავის წიგნში „მარტივი წინადადების პრობლემა ქართულში~ (1928), რომელიც ერთ-ერთი პირველი და ბრწყინვალე სტრუქტურალისტური ნაშრომი იყო მსოფლიოში, ენის მეცნიერული შესწავლისათვის აუცილებლად მიიჩნევდა როგორც სტრუქტურის, ისე ფუნქციის შესწავლას. იგი თვლიდა, რომ ენობრივ მოვლენას „უნდა მოეძებნოს შინაგანი, მისთვის იმანენტური საზომი, იგი უნდა იქნეს აღწერილი მის შინაყოფაში… ეს აუცილებელია, მაგრამ როდია საკმარისი. მეტყველება სასიცოცხლო ძალას დაკარგავს, ენათმეცნიერება გადაიქცევა მოძღვრებად მკვდარ ბგერათა შესახებ, თუ ყურადღების გარეშე დავტოვებთ საკითხს, რა მიმართებაშია მეტყველება იმასთან, რაც მისი საშუალებით გადმოიცემა. აქ ორი რამ არის ნაგულისხმევი: 1. სპეციფიკური თვისებები ამა თუ იმ ენისა და 2. ფუნქციები ენობრივი მონაცემებისა~. ეს სტრიქონები 75 წლის წინათ დაიწერა. ფუნქციონალური კვლევების აუცილებლობა მაშინაც ისევე ნათლად იცოდნენ ჩვენში, როგორც დღეს იციან მსოფლიოში. მაგრამ მეცნიერების ეს ეტაპი ყველგან ცოდნის დაგროვებით და თანდათან მზადდებოდა. ახალი მეცნიერული პარადიგმების წარმოშობა მეცნიერებაში შემდგომადობის პრინციპის გამოხატულება უფრო მგონია, ვიდრე ორიენტაციის შეცვლა. ლინგვისტური შესწავლის სფეროს დღევანდელი გაფართოება, მეცნიერებათაშორისი კვლევების გავრცელება მაშინვე განჭვრეტილი ჰქონდათ ჩვენი მეცნიერების კორიფეებს. არნოლდ ჩიქობავა ამბობდა: ენათმეცნიერება ისევე ვერ ამოწურავს ენის ყოველმხრივ ანალიზს, როგორც შეუძლებელია დედამიწის შემსწავლელი მეცნიერებები დავიყვანოთ მხოლოდ გეოლოგიამდე ან მხოლოდ გეოგრაფიამდეო.

ც. ბ.: ვიცი, რომ კარგად იცნობთ თანამედროვე ქართულ მწერლობას, თუ შეიძლება შეაფასეთ, როგორც მკვლევარმა…

გ. კ.: მკვლევრის თვალით შეფასება გამიჭირდება. არ მიკვლევია და იმიტომ. როგორც ერთი მკითხველის ზოგადი შთაბეჭდილება კი შემიძლია გაგიზიაროთ. ამ ამპლუაში სუბიექტურიც შემიძლია ვიყო. მიუხედავად გამუდმებული ლაპარაკისა, რომ რაღაც მაჭრდება და რაღაც ახალი მოდის ამ დუღილის შედეგად, მე ლიტერატურული პროცესი დაგუბებული მეჩვენება. იმის გადამღერება, რაც წარსულში უკეთესად იყო შესრულებული, მოძრაობა, ყოველ შემთხვევაში წინ, ეს მაინც არ არის. ახალ ავტორთაგან ზოგიერთი მართლაც საინტერესოა, ზოგი _ სრულიად უინტერესო. ჩვენში, როგორც ყველგან, მკითხველთა დიდი უმრავლესობა ან კონსერვატორია, ან სნობი. უჭირს, ერთი მხრივ, განასხვავოს კლასიკა, რომელიც მარადიულია, გუშინდელი დღის ლიტერატურისაგან და მეორე მხრივ, ნოვატორობა _ ეპატაჟისგან. ეპატაჟი რაღაც დოზით დიდ სიახლეებს ყოველთვის ახლდა, მაგრამ ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ეპატაჟს ყოველთვის რაიმე ღირებული ახლავს.

შეიძლება მხატვრობის მაგალითი გავიხსენოთ: ფრანგულ იმპრესიონიზმში რაღაც ეპატაჟური იყო აკადემიურ მხატვრობასთან დაპირისპირებაში. შემდგომ _ სეზანის პეიზაჟის ფერწერული სიბრტყეების მოძრაობაში, ტანსაცმლის ნაკეცებში, სახის, ხელებისა თუ სხეულის სხვა ნაწილთა ფორმებში სივრცის სტერეომეტრიული ხედვის მისწრაფება იგრძნობოდა. ამ მისწრაფებამ ბრაკი და პიკასო კუბიზმამდე მიიყვანა. კუბისტებში თანდათან საგნობრიობის ნგრევა დაიწყეს _ ახლა მხოლოდ მოცულობის და ფორმის მოძრაობას გამოხატავდნენ სივრცეში, აქედან კი სულ ერთი ნაბიჯი იყო დარჩენილი არაგამომსახველობითი პლასტიკის კიდევ უფრო ახალ სახემდე _ აბსტრაქციონიზმამდე. აბსტრაქციონიზმის ანტითეზაც გაჩნდა _ სუპერრეალიზმი. საყოველთაოდ აღიარებული ნორმებისა და წესების ნგრევა, თუ მას რეტროსპექტულად განვიხილავთ, აღმოჩნდება, რომ ობიექტურად არც ისეთი ძლიერი ყოფილა, მაგრამ თუ მას მოჰყოლია ახალი ესთეტიკური რეალობის შექმნა, ის ყოველთვის ღირებული იქნება.

სრულიად ახალ ღირებულებებს ამკვიდრებდა მოდერნიზმი ევროპულ ლიტერატურაში (ჯოისი, კაფკა, ელიოტი…). მას ხუან რამონ ხიმენესმა, ესპანური მოდერნიზმის მამამთავარმა, „დიადი განმათავისუფლებელი მოძრაობა~ უწოდა.

ჩვენი განთავისუფლება ჯერჯერობით ზედაპირული და არასიღრმისეულია. ამგვარი, გარეგნული თავისუფლება, შინაგანი ასკეზის გარეშე, დეჰუმანიზაციას იწვევს, რაც შეიმჩნევა კიდეც დღევანდელი მწერლობის ახალგაზრდულ, შეიძლება ითქვას, ყველაზე ახალგაზრდულ ფრთაში. რა თქმა უნდა, ეს უიმედობის საფუძველს არ უნდა იძლეოდეს _ ერთი და ორი ათეული წელი შეიძლება კერძო ადამიანური ცხოვრებისთვის იყოს მნიშვნელოვანი, თორემ ერის ისტორიისთვის, თუნდაც მრავალსაუკუნოვანი ქართული მწერლობისთვის დროის მცირედი გაელვებაა.

ც. ბ.: ქალბატონო გუჩა, სტუდენტობიდან აღფრთოვანებული ვიყავი თქვენით (მხოლოდ მე არა, მთელი სტუდენტობა), თქვენი ყოველი ლექცია, თქვენთან ნებისმიერი ურთიერთობა იყო რაღაც „ახალი სიცოცხლე”, ყოველთვის კითხვებით, საფიქრალით, განსჯით გვავსებდით და არა მზა პასუხებით. პასუხები არ გიყვარდათ… „იფიქრეთ… არ ვიცი…”, სამყაროსთან თქვენი მიმართებაც განსაკუთრებულია _ ეს ყველაფერში ჩანს: შემოქმედებაში, მეცნიერებაში, ყოველდღიურ ცხოვრებაში… ათასი კაცი რომ გაბრაზდეს, შეიძლება თქვენ წარბიც არ ასწიოთ და პირიქით, ისეთმა დეტალმა შეიძლება გამოიწვიოს თქვენი რეაქცია, სხვები რომ ვერც შენიშნავენ… ღრმად იხედებით ადამიანის სულში, ხშირად ერთი მიმიკით, ერთი გამოხედვით ამბობთ ყველაფერს… იქნებ ამიტომ იქეცით საზოგადოებისათვის _ სამართლიანი, სანდო, მოწყალე, ერთგული ადამიანის სინონიმად. ამას თქვენი საზოგადოებრივი სამსახურებიც მოწმობს: შეწყალების კომისია, ანტიკორუფციული საბჭო… სულ ახლახან, მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტად აგირჩიეს, _ ესეც დიდი აღიარება იყო…

და მაინც… ვინ არის გუჩა კვარაცხელია? რა არის მისი ცხოვრების აზრი და მიზანი?

გ. კ.: ვინა ვარ? ო, ეგ ჯერ არ ვიცი. ცხოვრება შემეცნებაა. ალბათ ბოლოს მეცოდინება.

ცხოვრებას მხოლოდ ის აზრი აქვს, რასაც მასში ჩადებ და ის მიზანი, რასაც მას დაუსახავ. აბა ისე, სიცოცხლის ფუნქცია სიკვდილია! ადამიანი ამას ოდესმე შეეგუება?

ცირა ბარბაქაძე _ (არ)შემდგარი დიალოგი გუჩა კვარაცხელიას ლირიკულ მე-სთან


,,ვეძებ აწმყოში ჩამალულ მომავალს…”


– ქალბატონო გუჩა, გამოდის, რომ ვატყუებ მკითხველს, რადგან ვთავაზობ არშემდგარ დიალოგს… რას მირჩევდით?

– ადვილად გადააქცევ ტყუილს სიმართლედ, ოღონდ უნდა შეულოცო…

(,,ღამის ფიქრები”, გვ. 108)

– მაშინ ინტერვიუს ბოლოს შევულოცავ, ყველა ტყუილი რომ სიმართლედ გადავაქციო…

ახლა კი მაინტერესებს, საით მიდის პოეტი გუჩა კვარაცხელია?

– ჩვენ ჩვენი გზა გვაქვს გასაცვეთი ჩვენი ნაბიჯით, დამღუპველიც რომ იყოს ეს გზა, ამ გორაკებზე მაინც მივდივართ…

(,,ეკოლოგიური სტრიქონები”, გვ. 99)

– ყველაფერი ისე ხდებოდა თქვენს ცხოვრებაში, როგორც გეგმავდით?

– სულყველაფერი ისე ვერ იქნება, როგორც ჩვენ ვგეგმავდით. ჩვენი ხომალდი სახიფათო მარშრუტს ირჩევს მოულოდნელად…

(,,ბნელი კვამლი”, გვ. 92)

– რა ვქნათ, როცა ,,ჩვენი ხომალდი სახიფათო მარშრუტს ირჩევს მოულოდნელად…” როცა რაღაც გვაწუხებს, როცა პრობლემები გვაქვს?

– დავიძინოთ. ძილში მოკვდება ჩვენი პრობლემები და ჩვენი ოცნებები.

(,,ბნელი კვამლი”, გვ. 95)

– ბევრის მნახველს კიდევ გიკვირთ რამე?

– მხოლოდ უღიმღამოებს არ უკვირთ არაფერი…

(,,წუხელ წყვდიადი ღამე იყო”, გვ. 88)

– და მაინც… რა არ უნდა გაგიკვირდეს?

– არ უნდა გაგიკვირდეს, როცა ერთ მშვენიერ დღეს გეტყვიან, შენ ვინა ხარ, საიდან მოხვედიო?

(,,შენ და ისინი”, გვ. 81)

– მართალია, რომ თქვენ ამბობთ: წარსული განვლილი არ არისო?

– ვისაც წარსული განვლილი ჰგონია, ის არც წარსულში არსებობს, არც მყოფადში… ბედი ქარებისთვის მიუნდვია…

(,,ქალაქის ერთ უბანში”, გვ. 153)

– რას გვასწავლის ბუნება?

– ფოთლები თურმე იმდაგვარად მსხდარან ტოტებზე, მზე რომ ერთმანეთს არ დაუჩრდილონ. ამას რქმევია მოზაიკური განლაგება. ბუნება მარტო ზომიერებას არ გვასწავლის, შეწყალებასაც.

(,,ორი მოზაიკა”, გვ. 29)

– კი, მაგრამ როდის გაიგებს ამას ადამიანი?

– ზემოთქმულს კარგად გაიგებს, როცახის ყოვლისმიმტევებელ ჩეროში, უმატერიოდ რომ გვეფინება, დაძინებულს გაეღვიძება.

(,,ორი მოზაიკა”, გვ. 29)

– გეშინიათ სიკვდილის?

– მარტო მკვდრებს არ ეშინიათ სიკვდილის, შიშის ქვევრს ძირს ვერავინ გამოაცლის.

(,,წუხელ წყვდიადი ღამე იყო”, გვ. 87)

– რას გამიმხელთ ისეთს, სხვა რომ ვერ მეტყვის?

– იმასაც არავინ გაგიმხელს ჩემ მეტი, რომ დრო ფული არ არის… (აბა, გამოიტანე ბანკიდან…)…

(,,ნაწყვეტი მეგობრის წერილიდან”, გვ. 7)

– მაინც რა არის ცხოვრება?

– უკანმოუხედავი სიყვარულის სიშლეგე…

(,,შემთხვევითი მძღოლი”, გვ. 18)

– მდინარის გარდა კიდევ სად ირეკლება ღრუბელი და ბარემ ისიც გვითხარით, როგორი ამინდი იქნება ხვალ?

– მარტო მდინარეში კი არა, გახელილ თვალებშიც ირეკლება საღამოს ღრუბელი, რომელიც ხვალ დილით უსათუოდ წვიმად წამოვა…

(,,შემთხვევითი მძღოლი”, გვ. 23)

– რისთვის მადლობთ უფალს?

– გმადლობ, უფალო (რეჟისორო), რომ მათქმევინე სატრფოსათვის, სანამ სულს გამაფრთხობინებდა, ლამაზი ფრაზა: დე, ნიაღვრებმა შენთან ერთად გადამიარონ!

(,,პიროვნების გაორება”, გვ. 52)

– რას ეტყოდით სატრფოს?

– ვგრძნობ, რომ აღარსად აღარა ვარ, მინდა, შენი დუმილი ვიყო!

(,,ნელი დავიწყება”, გვ. 58)

– რა დაკარგეთ?

– არ ვიცი, რა დავკარგე, მაგრამ ვიცი, რომ ვეძებ…

(,,ზღვაზე”, გვ. 67)

– როგორ გამოხატავდით თქვენს რწმენას?

– თავით ფეხამდე ყოფაში ჩაფლული, კისერს ვიგრძელებ, რომ დავინახო უკეთესი სამყარო, რომელიც სადღაც უსათუოდ უნდა არსებობდეს…

(,,რწმენა”, გვ. 105)

– სად წახვიდოდით და რა შემთხვევაში?

– წავიდოდი ქვიშის სათესად შორეული ზღვის შორ ნაპირზე, თუკი იქ ვინმე დამიძახებდა, თუნდაც ისეთი, ვინც კვდება და ვერ მომკვდარა. ვაპოვნინებდი ბუნებრივსა და უტანჯველ გარდაცვალებას.

(,,ნუ დაყნოსავ ყაყაჩორას”, გვ. 71)

– მინდა ვიცოდე თქვენი მიზანი….

– ყველა სიტყვა გამოვიყენო, ჩემს ფიქრსაცავში უპატრონოდ რომ მელოდება.

(,,წუხელ წყვდიადი ღამე იყო”, გვ. 90)

– როდის უნდა გაჩერდეს ადამიანი?

– ….როდესაც შენივე ნაკვალევი შემოგხვდება გზაზე, ხომ უნდა გაჩერდე?

(,,სიტუაციური სამყაროს დაძლევა”, გვ. 137)

– დიახ, როცა ნაკვალევი შემოგხვდება, უნდა გაჩერდე და მერე გაჰყვე ნაკვალევს, საკუთარ თავთან შესახვედრად და… რას ეძებს გუჩა კვარაცხელია?

– გაშიშვლებული სტეპებიდან მოსულივით
იღბალს არ ვეძებ,
აქაური ვარ.
არც იმ ფილმში ვმონაწილეობ,
სადაც შემოდიან და გადიან გმირები
უბიოგრაფიოდ.
მკვიდრი მოსახლის შიშნარევი სიფრთხილით
თვალს ვადევნებ
ისტორიის ავანგარდულ დამონტაჟებას
და ვეძებ აწმყოში ჩამალულ მომავალს.

(,,ღამის ფიქრები”, გვ. 111)

P.S. დიდი მადლობა, ქალბატონო გუჩა, და მე ახლა შავტარიან დანას მოვიმარჯვებ, ამ ყველაფერს რომ შევულოცო და სიმართლედ ვაქციო, თორემ არავინ დამიჯერებს…

და მაინც, თუ აღმოჩნდება ასეთი მკითხველი, ვთხოვ, თქვენი პასუხები ჩემს შეკითხვებზე გადაამოწმოს თქვენს  წიგნში – ,,ქალაქი ქალაქში”, რა თქმა უნდა, მითითებული გვერდების მიხედვით.

ლეო კვაჭაძე 100 წლისაა


„გარიჟრაჟიდან დაბინდებამდე“

– ბატონო ლეო, მაქვს პატივი, საუკუნის მეცნიერს მივმართო და გკითხოთ, როგორია სამყარო თქვენი გადასახედიდან? ფსიქოლოგიურად თუ იცვლება რამე, თუ „გული არასოდეს ბერდება“?

– ადამიანის თვალთახედვა ასაკთან ერთად იცვლება. სიბერე სიკვდილ-სიცოცხლის გაყრის მაახლოებელი მაცნეა. თუ რა ტკივილიანია მოხუცებულობა, ამის ნათელსაყოფად დავიმოწმებ ჩვენს დიდ წინაპართა გამონათქვამებს: „მე გარდასრულვარ, სიბერე მჭირს, ჭირთა უფრო ძნელია“ (შოთა), „სიბერე ყველა ჭირზე უფრო ძნელი ჭირია“(ილია), „ამ ჭირისჭირმა სიბერემ შეჭამა გული, ტვინია, არ მოსდევს ღონე, არც მუხლი, რომ მით მოვიკლა ჟინია“(ვაჟა).

დავსძენ, რომ მოხუცებულობა ერთპიროვნული სასამართლოცაა, სადაც ბრალმდებელი, ბრალდებული, დამცველი და მოსამართლე ერთი და იგივე პიროვნებაა.

– გაიხსენეთ თქვენი ბავშვობა, სიჭაბუკე, თქვენი პირველი ნაბიჯები მეცნიერებაში… როდის და როგორ დაიწყო ეს ყველაფერი?

– თუ როდის და როგორ დაიწყო ჩემი პირველი ნაბიჯები მეცნიერებაში, რთული თემაა, რადგანაც იგი დაკავშირებულია იმ გულშემზარავ ფაქტებთან, რომლებიც საქართველოში XX საუკუნის I ნახევარში მოხდა.

ჩემი ბავშვობის სამი წელი დამოუკიდებელ და თავისუფალ საქართველოში გავატარე. 1921 წელს საქართველოს დიდი უბედურება დაატყდა თავს. „თეთრი დათვის“ მე-11 არმიამ „სასახელო“ ქართველთა თანაგრძნობითა და გვერდში დგომით დაიპყრო საქართველო. საქართველოს „საამაყო“ შვილმა სერგო ორჯონიკიძემ მოსკოვს აცნობა, რომ „თბილისზე ფრიალებს საბჭოთა ხელისუფლების წითელი დროშა“. წუხდნენ უფროსები და ვწუხდით ჩვენც, ბავშვები. 1923 წელს ობოლაძემ გურიაში სისხლის ტბა დააყენა და ზოგისაც სახლიც დააწვევინა თავის რაზმელებს. გოგია ღლონტმა მოკლა ობოლაძე და ხელისუფლებამ საპასუხოდ 91 პატრიოტი პატიმარი დახვრიტა, მათ შორის, ერთ-ერთი სკოლის გამგე თუ მასწავლებელი, გვარად თარგამაძე. მას მოჰყვა 1924 წლის აჯანყების დამარცხება და ხელისუფლების მიერ აჯანყებულთა ხოცვა -ჟლეტა, შორაპნის სადგურში ვაგონებში გამოკეტილ პატრიოტთა დახვრეტა. გვესმოდა, ილიას დისშვილი, ვაჟას, კიტა აბაშიძის შვილები დახვრიტესო. მეზობლებმა სთხოვეს ორჯონიკიძეს, ვაჟას შვილს ნუ გასწირავთ დასახვრეტადო. პასუხი იყო გულშემზარავი: ვაჟას შვილი კი არა, თვითონ ვაჟა რომ იყოს, იმასაც დავხვრეტთო.

აი, ასეთი საშინელი ამბები გვესმოდა ცხრაწლედის მოსწავლეებს, რამაც მტრულად და სიძულვილით განგვაწყო მოსწავლეთა უმრავლესობა ხელისუფლების მიმართ. დასახელებულ ფაქტებს შორის პირადად ჩემთვის მნიშვნელობა ჰქონდა შემდეგს: მამაჩემს თოფი არ სჭერია ხელში, მაგრამ აჯანყებულთა თანამგრძნობი იყო, მოხსნეს მასწავლებლობიდან. ზემო სვანეთში წავიდა და იქ განაგრძო პედაგოგიური მოღვაწეობა.

ცხრაწლედის მე-8 კლასის მოსწავლე ვიყავი, 1925 წლის გაზაფხულზე სკოლის ეზოში ორი უფროსკლასელი მოვიდა ჩემთან, შემომთავაზეს, რომ ახალგაზრდა მარქსისტთა არალეგალური ორგანიზაციის წევრი გავმხდარიყავი. დავეთანხმე… ჩეკამ გაიგო ამ ორგანიზაციის არსებობა, ზაფხულში რამდენიმე ვაჟი მოწაფე დაგვაპატიმრეს, წაგვიყვანეს ოზურგეთში (ლანჩხუთი და ჩოხატაური ოზურგეთის მაზრაში შედიოდა), დაგვაცალკევეს და ჩეკას კამერებში ჩაგვსვეს… არ დავუკითხივარ. 33 დღე ვიჯექი ოზურგეთის ჩეკაში და გამათავისუფლეს. ჩემი ლანჩხუთში დარჩენა აღარ შეიძლებოდა. ძმამ წამომიყვანა თბილისში, ჩავირიცხე თბილისის მე-2 ცხრაწლედის მე-9 კლასში.

1926 -30 წლებში ვსწავლობდი უნივერსიტეტში, 1928 წელს დააპატიმრეს ჩემი ძმა და 6 წლით გადაასახლეს ციმბირში. სტიპენდიას მაშინ სწავლის მიხედვით არ უნიშნავდნენ სტუდენტებს, მოთხრობილი თავგადასავლისა და ძმის რეპრესირების გამო ჩემთვის სტიპენდიის დანიშვნა და ასპირანტურაში ჩარიცხვა გამოირიცხა, მიუხედავად იმისა, რომ კარგად ვსწავლობდი. თბილისში ფეხი ვერ მოვიკიდე. სადაც მივედი, ყველგან უარით გამომისტუმრეს და რაიონში წასვლას მირჩევდნენ. ასეც მოხდა, წავედი ზემო სვანეთში. ერთ წელიწადს მშობლიური სოფლის – ლახამულის არასრული საშუალო სკოლის დირექტორი ვიყავი, სამ სასწავლო წელს – მესტიის პედაგოგიური სასწავლებლის გამგე. ვასწავლიდი რამდენიმე საგანს.

1936 წელს განათლების სამინისტრომ (მაშინ კომისარიატმა) დააკმაყოფილა ჩემი თხოვნა და გამათავისუფლა პედსასწავლებლის სასწავლო ნაწილის გამგის თანამდებობიდან და დამნიშნა ქართული ენისა და ლიტერატურის მასწავლებლად თბილისის 55-ე საშუალო სკოლაში. იმედი მომეცა, რომ ასპირანტურაში ჩავირიცხებოდი, მაგრამ ჩვენს ოჯახს უბედურება დაატყდა თავს (1937 წელს ძმა ისევ დააპატიმრეს) და იმედი გამიცრუვდა.

1959 წელს დაიბეჭდა აკაკი შანიძის „ქართული ენის გრამატიკა“. 1944 წელს თბილისის პირველი საშუალო სკოლის შენობაში ჩატარდა ქართული ენის სახელმძღვანელოების გარჩევა. დასახელებულ გრამატიკაზე მოხსენების დაწერა მე დამევალა. მოხსენებამ კარგი შთაბეჭდილება დატოვა და განათლების სამინისტრომ შემომთავაზა, ქართული ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების კონტროლიორ – რედაქტორად მემუშავა სახელმწიფო გამომცემლობაში სკოლაში გაკვეთილების დატოვებით. დავთანხმდი, კარგი სამუშაო იყო და რაღაც იმედი მომეცა, რომ უმაღლესი სასწავლებლის ასპირანტი გავხდებოდი. ეს იმედიც გამიცრუვდა და რატომ: ერთ კვირა დღეს შინ ვკითხულობ რომელიღაც სახელმძღვანელოს და ვიღაცამ დარეკა, გავაღე კარი, იდგა ერთი სახელგატეხილი ფილოლოგი. ოთახში რომ შევედით, თვალებს აქეთ-იქით აცეცებდა, რაღაც წიგნი მთხოვა და წავიდა. გამიკვირდა და ვერ ამეხსნა, რისთვის მოვიდა ჩემთან. ბიძამისს ჩემზე მეტი წიგნი აქვს და რატომ იმასთან არ მივიდა, თუ მართლა წიგნი უნდოდა მეთქი. მართლაც, გავიდა ორი კვირა და დილით თავს დამადგა სამი კაცი, ერთი ახალგაზრდა ჩეკისტი და ორი – ხანშიშესული. დაჯექიო, – მიბრძანა ჩეკისტმა, წიგნებს დაუწყო ბურჯგნა. ორი წიგნი აიღო და წაიღო. წამიყვანეს იმ ავადსახსენებელ ორგანოში, სადაც „უსაზღვრო პატივისცემით“ გამიმასპინძლდნენ და მხოლოდ 5 დღის შემდეგ გამათავისუფლეს.

იმ ხანებში თბილისის უნივერსიტეტში ადგილი გაჩნდა ასპირანტურაში ქართული ენის სპეციალობით. მოვიკრიბე ძალა და შევიტანე განცხადება. კონკურენტი არავინ იყო. ქართულ ენაში გამომცადეს აკაკი შანიძემ და ვარლამ თოფურიამ. ბატონმა აკაკიმ მითხრა, სომხური ენა უნდა ისწავლოო. ეს ნათქვამი ჩემთვის საბედისწერო გახდა. ორი თუ სამი დღის შემდეგ უნივერსიტეტის დერეფანში რექტორის კაბინეტის მახლობლად მხვდება სომხური ენის სპეციალისტი, რომლის მიმართ პატივისცემით ვიყავი განმსჭვალული. მკითხა, როგორაა საქმეო. ვუპასუხე: გამოცდები ყველა საგამოცდო საგანში ჩავაბარე და უკვე ასპირანტი ვარ-მეთქი. არ მოულოცავს. საუბრისას ისიც ვუთხარი, რაც ბატონმა აკაკიმ მითხრა (სომხური უნდა ისწავლოო!). მერედა, ვისთან უნდა ისწავლოო? თქვენზე უკეთესი ვინ არის-მეთქი? ეს რომ ვუთხარი, საშინლად გაბრაზდა და თქვა: „ახლავე შევალ პრორექტორთან(რექტორი არ იყო თბილისში)“, ბატონო, არ დამღუპოთ, არ დამღუპოთ-მეთქი… მაგრამ არ მისმინა და შევიდა პრორექტორთან (ხაჭაპურიძესთან). გავიდა რამდენიმე დღე და მეუბნებიან, ასპირანტურაში არა ხარ ჩარიცხულიო. რა უნდა მექნა? ჩარხი უკუღმა დატრიალდა და მისი წაღმა გადმომტრიალებელი ვერავინ აღმოჩნდა.

შემდეგ დაიწყო II მსოფლიო ომი. 1942 წლის შეთქმულთა შორის იყო ერთი ჩემი უახლოესი მეგობარი, ძმასავით საყვარელი ზურაბ მისაბიშვილი.

ერთ-ერთ შეთქმულს, რომელთანაც ჩემი ურთიერთობა სალამს არ გასცილებია, გამომძიებელ მარქაროვისათვის მიუცია ჩვენება, რომ ლეო კვაჭაძე ზურაბმა ჩააბა შეთქმულებაშიო და დამაპატიმრეს. 1942 წლის სექტემბერში ამიერკავკასიის სამხედრო ტრიბუნალმა გაგვასამართლა 33 ბრალდებული. სამხედრო ტრიბუნალმა 17 ბრალდებულს (მათ შორის, ჩემს მეგობარს) დახვრეტა მიუსაჯა.

პატიმრობიდან განთავისუფლების შემდეგ დავინიშნე თბილისის მე-8 საშუალო სკოლის ქართული ენისა და ლიტერატურის მასწავლებლად. 1944 -47 სასწავლო წლებში ვიყავი თბილისის ქალთა მე-7 საშუალო სკოლის სასწავლო ნაწილის გამგე, თან ვასწავლიდი ქართულ ენასა და ლიტერატურას.

1945 წელს ჩავირიცხე პედაგოგიურ მეცნიერებათა ინსტიტუტში ასპირანტად ქართული ენის სწავლების მეთოდიკის სპეციალობით. 1948 წელს დავამთავრე ასპირანტურა და 1949 წელს დავიცავი საკანდიდატო დისერტაცია თემაზე: „რთული წინადადების სწავლების თანამიმდევრობა“ და მომენიჭა პედაგოგიკურ მეცნიერებათა კანდიდატის სამეცნიერო წოდება. აქვე დავსძენ იმასაც, რომ ამავე პერიოდში იწყება ჩემი პედაგოგიური მოღვაწეობა უმაღლეს სასწავლებელში.

– როგორ შეაფასებდით მეცნიერების დღევანდელ მდგომარეობას, რას თვლით, რა უნდა გაკეთდეს და როგორ, რომ ქართული გრამატიკული აზროვნება ჩიხში არ შევიდეს… როგორც სინტაქსის აღიარებულ მკვლევარს, როგორ წარმოგიდგენიათ ამ დარგის თანამედროვე პრობლემატიკა და განვითარება?

– მეცნიერების თანამედროვე მდგომარეობა რომ სათანადოდ შეფასდეს, ამისთვის საჭიროა დეტალურად ვიცნობდე ყველა შრომას, რომლებიც ბოლო წლებში გამოიცა. რაც ჩვენთვის არის ცნობილი, იმის მიხედვით შეიძლება ითქვას, რომ დამაკმაყოფილებელია, ოღონდ ერთი მოკრძალებული შენიშვნა მაინც გვაქვს: კარგი იქნება საკითხების განხილვა მაღალფარდოვანი ენით არ დამძიმდეს და უცხოურთან მიმართებაში ზომიერება დავიცვათ. რაც შეეხება სინტაქსის საკითხებს, სასურველად მიმაჩნია, სათანადო დონეზე წარიმართოს ტექსტის სინტაქსის საკითხების შესწავლა, რაც რამდენადმე გათვალისწინებულია ჩვენი სინტაქსის ბოლო გამოცემაში, რომელიც მალე იხილავს დღის სინათლეს.

– ვიცი, რომ ამჟამადაც განუწყვეტლივ მუშაობთ სინტაქსის საკითხებზე, კერძოდ, რომელია ეს საკითხები?

– საქართველოში პრედიკატულ განსაზღვრებაზე საუბარი ჩვენი გამოკვლევით დაიწყო. თანდათან გამოიკვეთა და დაზუსტდა მისი თავისებურება ქართულ ენაში. დადგინდა, რომ იგი წინადადების დამოუკიდებელი წევრია, რომელიც შემასმენლის მეწყვილეა და ბრუნვასა და რიცხვში ეთანხმება პირმიმართ წევრს. თუ შემასმენელი ერთპირიანი ზმნით არის გადმოცემული, სახელობითში დგას და ეთანხმება ქვემდებარეს ბრუნვასა და რიცხვში, ორპირიანი გარდაუვალი ზმნით გადმოცემულ შემასმენელთან – სახელობითში ან მიცემითში; ორპირიანი გარდამავალი ზმნით გადმოცემულ შემასმენელთან – პირველი სამი ბრუნვიდან ერთერთში. გამოყენების სიხშირითა და სიზუსტით სხვადასხვაობა შეინიშნება ახალი და ძველი ქართული ენის მიხედვით, ეს საკითხი განხილული გვაქვს ჩვენს შრომებში. ზოგმა შემთხვევამ ინტერესი აღძრა, გამოგვერკვია, თუ როგორი ვითარებაა ამ მხრივ საშუალ ქართულში. ამას მიეძღვნა შემდეგი გამოკვლევები: პრედიკატული განსაზღვრება „ვეფხისტყაოსანში“; პრედიკატული განსაზღვრება „ვისრამიანში“; პრედიკატული განსაზღვრება „ამირანდარეჯანიანში“.

გარდა დასახელებულისა, დაიწერა ვრცელი გამოკვლევა შემდეგი სახელწოდებით: პრედიკატული განსაზღვრების შესწავლის ისტორიიდან. ვფიქრობთ ამ ნაშრომების გამოქვეყნებას.

ამჟამად ვმუშაობ ავტობიოგრაფიულ წიგნზე „გარიჟრაჟიდან დაბინდებამდე“. ერთ თვეში ალბათ დავამთავრებ.

– თქვენ ბრძანდებით აგრეთვე გამორჩეული პედაგოგი, რომელიც ყოველთვის ფიქრობს იმ გზებსა და მეთოდებზე, რომელთა მეშვეობით ცოდნა მყარად მივა მსმენელამდე… იქმნება უამრავი ახალი სახელმძღვანელო, მათ შორის, ქართულ ენაშიც… როგორ ფიქრობთ, არის პრინციპულად ახალი მიდგომა გრამატიკის სწავლებისას, თუ უბრალოდ, ინტერპრეტაციებია და სხვა არაფერი, თუ გამოარჩევდით რომელიმე სახელმძღვანელოს ამ მხრივ…

– იყო დრო, როცა ვფიქრობდი იმ გზებსა და მეთოდებზე, რომელთა მეშვეობით ცოდნას ადვილად დაეუფლებოდნენ ახალგაზრდები. შეძლებისადაგვარად განვახორციელე კიდეც საშუალო სკოლის V -IX კლასების ქართული ენის სახელმძღვანელოებში, რომლებიც 1964 წლიდან გამოდის (დროდადრო მნიშვნელოვანი ცვლილებებით).

რაც შეეხება სხვათა სახელმძღვანელოებს, მათგან ზოგიერთს ვიცნობ და ზოგადად შეიძლება ითქვას, რომ ისინი უფრო სამუშაო წიგნებია, ვიდრე სახელმძღვანელოები.

– ბატონო ლეო, ამას წინათ, კერძო საუბარში გაიხსენეთ, რომ ახლაც გული გტკივათ იმის გამო, 6 წლის ასაკში კაკლის ხეს რომ ქვა ესროლეთ კაკლის ჩამოსაგდებად და იქიდან კი მკვდარი ჩიტი ჩამოვარდა… ვიცი, რომ თქვენს ცხოვრებაში ბევრი მძიმე და ემოციური წუთი იყო…

ახლა კიდევ რას გაიხსენებდით? მინდა, რომ სასიამოვნო წუთებიც გაიხსენოთ… – ჩემი ბავშვობის პერიოდიდან ბევრი რამ მახსოვს, რაც არავისთვის არ მითქვამს, დროდადრო წამოყოფს ხოლმე თავს და არ მავიწყდება, მრავალთაგან გაგიმხელთ ორ შემთხვევას:

ოთხი თუ ხუთი წლისა ვიყავი. ერთ საღამოს, დაბინდებისას, რაღაც შემთხვევის გამო ნაღვლიანი შევედი ოთახში… მარტო ვარ… მივუჯექი თუნუქის ღუმელს და ყოფნა – არყოფნის საკითხმა შემაშფოთა. ვარ და აღარ ვიქნები! სიკვდილ – სიცოცხლის პრობლემამ ამატირა. ცრემლმა ლოყები დამისველა, მინდა დავწყნარდე, მაგრამ როგორ? თავი ოდნავ იმით დავიმშვიდე, რომ ეს სატკივარი მარტო მე არ მეხებოდა და მას, სხვებსავით, მეც უნდა შევურიგდე-მეთქი. სოფელში ჭაღარა მოხუცები იყვნენ, სანამ მათსავით გავხდები, დიდი დრო გავა-მეთქი. ავდექი, ლოგინს მივაშურე, დავწექი და დავიძინე.

ერთი შავი ცხენი გვყავდა – დაბალი, ჩასუქებული. შვიდი თუ რვა წლისამ ჰამაშში (ადგილის სახელია სოფელ ლახამულაში) ფაფარში ხელჩაკიდებულმა, გავაჭენე. ცხენი მოულოდნელად გაჩერდა და მე ზღართანი გავადინე, ცოტათი დავიჟეჟე, მაგრამ ტკენით არაფერი მტკენია. ცხენს კი იმ ადგილიდან ფეხი არ მოუცვლია. მივედი, შევაჯექი და შინ მშვიდობით მიმიყვანა. მახსოვს, ძალიან გამიკვირდა, რატომ არ დაიძრა, როცა ჩამომაგდო.

სასიხარულო და სასიამოვნო ბევრი განმიცდია ბავშვობისას და შემდეგაც. მე ტკბილად ვიგონებ მოწაფეობის ხანას, უნივერსიტეტში გამოცდების წარმატებით ჩაბარებას. ბატონ ივანე ჯავახიშვილს, უნივერსიტეტიდან რომ გააძევეს, გამოცდა შინ, თავის სამუშაო მაგიდასთან ჩავაბარე. დღესაც ვგრძნობ იმ სითბოსა და სიამოვნებას, რაც მაშინ განვიცადე. შემდეგ იყო დაოჯახება, შვილების შეძენით გამოწვეული სიხარული… დამსახურებული მასწავლებლისა და მეცნიერის დამსახურებული მოღვაწის წოდებათა მონიჭება, სახელმწიფო პრემიის მიღება და სხვა.

– ბატონო ლეო, რა არის თქვენი ყველაზე დიდი სათქმელი, რომელსაც გაგვიმხელდით ახლა?

– ყველაზე დიდი სათქმელი, სატკივარი ამჟამად საქართველოს ბედ -იღბალია. ჩვენი ერის ისტორია სისხლითა და ცრემლით იწერებოდა. სამწუხაროდ, ახლაც ასე იწერება. ერი გადაურჩა კატასტროფის მომასწავებელ ქარტეხილებს, შეინარჩუნა თავისთავადობა, ეროვნული სული და მდიდარი კულტურული მემკვიდრეობა. დღევანდელი მდგომარეობა კი შემაშფოთებელია… ძმათა შორის მტრობა და შური, ცილისწამება, სკამებისთვის ბრძოლა და ბილწსიტყვაობაა. განუკითხაობა მძლავრობს. ყოველივე ეს ღირსეულ მამულიშვილთა სატკივარია. ნათქვამია, კაცი იმედით ცხოვრობსო, ვიმედოვნებ, რომ ჩვენი ნიჭიერი ერი ყველაფერს გაისიგრძეგანებს, გონიერება გაიმარჯვებს, დაჭრილი ეროვნული სული განიკურნება.

– დიდი მადლობა, ბატონო ლეო, საინტერესო და გულისხმიერი საუბრისათვის, ბავშვობის საიდუმლოს გამხელისათვის, იმისთვის, რომ არსებობთ ამქვეყანაზე და თქვენი სამუშაო ოთახიდან ისევ სიკეთის და სიყვარულის მსახურად რჩებით… იმისთვის, რომ თქვენ თქვენი ცხოვრებით, შრომითა და მოღვაწეობით ნამდვილი ნიმუში და მაგალითი ბრძანდებით გარშემომყოფთათვის, კოლეგებისთვის, ახალგაზრდებისთვის…

ჟურნალ „სემიოტიკის“ სარედაქციო კოლეგია კიდევ ერთხელ გილოცავთ საუკუნოვან იუბილეს და სიმბოლურად აღიქვამს თქვენთან შეხვედრას და ინტერვიუს, საუკუნის მეცნიერთან გასაუბრების პატივს.

ესაუბრა ცირა ბარბაქაძე

მილოცვები

ღვაწლმოსილი მეცნიერი

ქართული ენის დიდ მოამაგეს, თვალსაჩინო მეცნიერსა და საზოგადო მოღვაწეს, პროფესორ ლევან (ლეო) კვაჭაძეს 100 წელი შეუსრულდა. თავისი სამეცნიერო, პედაგოგიური და საზოგადოებრივი საქმიანობით მან ღირსეულად განაგრძო და დღესაც აგრძელებს სახელოვანი მასწავლებლების – აკაკი შანიძის, გიორგი ახვლედიანის, ვარლამ თოფურიას და სხვათა გზას.

60 წელზე მეტია, რაც ბატონი ლევანი ინტენსიურ სამეცნიერო მუშაობას ეწევა. ნაყოფიც ამ მუშაობისა მეტად შთამბეჭდავია – რამდენიმე მონოგრაფია და ასზე მეტი სხვა გამოკვლევა ქართული ენათმეცნიერების საგანძურში.

ქართული ენის გრამატიკული სტრუქტურა პროფ. ლ. კვაჭაძის კვლევაძიების ძირითადი მიმართულებაა. განსაკუთრებულია მისი ღვაწლი თანამედროვე ქართული ენის სინტაქსის შესწავლის საქმეში. ყველა ის ძირითადი საკითხი, რაც სინტაქსთან დაკავშირებით დაისმის, მეცნიერის გამოწვლილვითი და საფუძვლიანი ანალიზის საგანია: იქნება ეს მარტივი თუ რთული წინადადების აგებულება, წინადადების ტიპები თუ წინადადების წევრები… ამასთან, სათანადო ყურადღება ეთმობა სინტაქსის სწავლების საკითხებს.

სინტაქსის სფეროში ჩატარებული კვლევის შედეგები შეჯამებულია პროფ. ლ. კვაჭაძის ცნობილ მონოგრაფიაში „თანამედროვე ქართული ენის სინტაქსი“, რისთვისაც ავტორს დამსახურებულად მიენიჭა საქართველოს სახელმწიფო პრემია.

აქვე უნდა აღინიშნოს უმაღლესი სასწავლებლებისათვის განკუთვნილი სახელმძღვანელო „ქართული ენა“, რომლის რამდენიმე გამოცემამ სამეცნიერო საზოგადოების მაღალი შეფასება დაიმსახურა.

სრულიად განსაკუთრებულია პროფ. ლ. კვაჭაძის როლი ქართული ენის გრამატიკის სასკოლო სახელმძღვანელოების შექმნის საქმეში. მის მიერ აკად. ა. შანიძესთან და პროფ. ი. იმნაიშვილთან ერთად შექმნილი სახელმძღვანელოები წლების განმავლობაში აძლევდა მოსწავლეებს ქართული ენის აგებულების საფუძვლიან ცოდნას.

პროფ. ლ. კვაჭაძე ქართული საშუალო და უმაღლესი სკოლის გამორჩეული პედაგოგია. იგი მრავალი წლის განმავლობაში მოღვაწეობდა საშუალო სკოლაში, როგორც ქართული ენისა და ლიტერატურის საუკეთესო მასწავლებელი, ხოლო შემდეგ, 60 წლის განმავლობაში, როგორც ქართული უმაღლესი სკოლის გამორჩეული ლექტორი. ბატონ ლევანს სავსებით სამართლიანად აქვს მოპოვებული მოსწავლეების, სტუდენტებისა და კოლეგების გულწრფელი პატივისცემა და სიყვარული.

პროფ. ლ. კვაჭაძეს ფრიად ნაყოფიერი საქმიანობისათვის მინიჭებული აქვს საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწისა და რესპუბლიკის დამსახურებული მასწავლებლის წოდება.

დასაფასებელია პროფ. ლ. კვაჭაძის მართალი და მტკიცე მოქალაქეობრივი პოზიცია, რომელსაც ის ავლენს ცხოვრების ყოველ ეტაპზე.

ვუსურვებთ ბატონ ლევანს კიდევ მრავალი წლის სიცოცხლეს, მხნეობასა და ნაყოფიერ ცხოვრებას.

არნ. ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტი

ილია ჭავჭავაძის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა და კულტურის კვლევების ფაკულტეტის პროფესორები

ივანე ჯავახიშვილის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჰუმანიტარული ფაკულტეტის პროფესორები

ბატონო ლეო!

მთელი სულითა და გულით გილოცავთ ამ უაღრესად მნიშვნელოვან საიუბილეო თარიღს – დაბადების 100 წლისთავს. თქვენ ბრძანდებით ამჟამად ქართული ენათმეცნიერების ნესტორი; ჩვენ ყველას გვეამაყება, რომ ქართველ მეცნიერთა შორის მტკიცე ბურჯად დგახართ ცოცხალი მემატიანე ქართული ლინგვისტური სკოლისა, ქართული ენის გრამატიკის ცნობილი მკვლევარი, რომელიც წარმატებით უთავსებთ ერთმანეთს ნაყოფიერ სამეცნიერო და აქტიურ პედაგოგიურ მოღვაწეობას.

მინდა დიდი მადლობა მოგახსენოთ თქვენი ღვაწლისათვის ქართული მეცნიერებისა და ქართველი ერის წინაშე. მოწიწებით გიხრით თავს და საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის სახელით კიდევ ერთხელ მოგილოცავთ საუკუნოვან საიუბილეო თარიღს, გისურვებთ სიმხნევეს, ჯანმრთელობასა და კიდევ დიდხანს, დიდხანს სიცოცხლეს!

თამაზ გამყრელიძე

საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტი, აკადემიკოსი

ბატონო ლეო!

გ. წერეთლის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტის მთელი კოლექტივი, განსაკუთრებით კი აღმოსავლურ ენათა ტიპოლოგიის განყოფილება, დიდი სიხარულით გილოცავთ საუკუნოვან საიუბილეო თარიღს! თქვენ ბევრი ჩვენგანის მასწავლებელი და უფროსი კოლეგა ბრძანდებით. განუზომელია თქვენი ღვაწლი ქართული გრამატიკული აზრის ჩამოყალიბებისა და განვითარების საქმეში. თქვენთან ყოველი შეხვედრა, თქვენი ყოველი სიტყვა თუ შენიშვნა დაუვიწყარი და სასარგებლოა თითოეული ჩვენგანისათვის. მთელი გულით გვიხარია, რომ დღევანდელი მოლოცვის შესაძლებლობა გვაქვს და ვიმედოვნებთ, რომ კიდევ არაერთხელ მოგილოცავთ საიუბილეო თარიღებს.

დიდი სიყვარულითა და უღრმესი პატივისცემით,

ინსტიტუტის თანამშრომელთა სახელით,

გიორგი სანიკიძე

გ.წერეთლის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტის დირექტორი, ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი

ეთერ სოსელია

აღმოსავლურ ენათა ტიპოლოგიის განყოფილების გამგე, ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი

ბატონო ლეო!

ჩემო ძვირფასო და საყვარელო, გამორჩეულო!
ვარ ამაყი, როგორც კოლეგა,
ვარ ამაყი, როგორც თანამემამულე,
ვარ ამაყი, როგორც ერთი ახლობელთაგანი,
ამაყი და ბედნიერი ვარ იმით, რომ 100 წელი შეგისრულდათ.
გმადლობთ იმისთვის, რომ ყოველთვის გიყვარდათ ადამიანი.
ღმერთი გფარავდეთ!

მარად თქვენი გუჩა კვარაცხელია

ძვირფასო ბატონო ლეო!

როგორ მოგილოცოთ თქვენი, კავკასიელისთვისაც კი უჩვეულო, დაბადების დღე, რომლითაც თქვენს ძველ თანამოღვაწეს, აკაკი შანიძეს, წარმატებით ბაძავთ? რადგან შესაბამისი თამადისეული სიტყვა არ ვიცი, უბრალოდ გეტყვით, რომ ჩვენ, ენათმეცნიერებს, ძალზე გვიხარია, ჩვენ შორის რომ ბრძანდებით და ამდენი წლის განმავლობაში ამშვენიერებთ ჩვენს მეცნიერებას. პირადად მე კი განსაკუთრებული მადლობის მიზეზი მაქვს, ვინაიდან მეც იმ თავისებურ სამყაროში ვმუშაობ, რომელშიც თქვენ მეფობთ. როდესაც სინტაქსური საკითხი მაინტერესებს, თქვენი სახელმძღვანელო ყოველთვის პირველი წყაროა, საიდანაც სოლიდურ ინფორმაციას ვღებულობ, და კითხვა: ქართული ტრადიცია რას ამბობს? უპირველეს ყოვლისა თქვენთან მომიყვანს.

ბატონო ლეო, სულითა და გულით გისურვებთ ყოველივე კარგს, კიდევ იდღეგრძელეთ და იხარეთ და იცოდეთ, რომ ამ დღესასწაულში გერმანელი ქართველოლოგი თქვენთანაა თავისი ფიქრებით.

თქვენი ვინფრიდ ბოედერი

ძვირფასო ბატონო ლეო!

მოგესალმებით გამოჩენილ მეცნიერს, პედაგოგს, საზოგადო მოღვაწეს, გილოცავთ დიდებულ საიუბილეო თარიღს და გისურვებთ ჯანმრთელობას, დღეგრძელობას, ბედნიერებას, დიდ წარმატებებს პირად ცხოვრებაში, სამეცნიერო -პედაგოგიურ მოღვაწეობაში. Kკვლავაც დიდხანს ღირსეულად, ენერგიულად, მხნედ და შემართებით გეკეთებინოთ ჭეშმარიტად დიდი მამულიშვილური საქმე, რამაც საყოველთაო სიყვარული, პატივისცემა და აღიარება მოგიტანათ საშუალო და უმაღლესი სასწავლებლების პედაგოგთა, მოსწავლეთა და სტუდენტთა შორის. თქვენი უმცროსი კოლეგებისათვის, რომლებსაც აქვთ პატივი და ბედნიერება, თქვენთან ერთად ემსახურონ ქართულ ენას, საქართველოს აწმყოსა და მომავალს, თქვენ შესანიშნავი მაგალითი და ორიენტირი ბრძანდებით: ფიზიკური და სულიერი აქტივობის ხანგრძლივობითა და ინტენსივობით ოპტიმიზმსა და ხალისს უნერგავთ მათ. ღმერთმა ძალიან დიდხანს გამყოფოთ ასეთ ორიენტირად! მიიღეთ ჩემი გულწრფელი სიყვარული და საუკეთესო სურვილები!

თქვენი გურამ კარტოზია

ძვირფასო ბატონო ლეო!

თქვენი წიგნებით განისწავლებიან ქართველთა თაობები საშუალო და უმაღლეს სასწავლებლებში, თქვენ შექმენით სამაგიდო წიგნები ქართული ენის მომხმარებელთათვის შინ და გარეთ.

ბატონო ლეო, ღვაწლმოსილო და მადლმოსილო მამულიშვილო, გილოცავთ დიდებულ იუბილეს, გისურვებთ ხანგრძლივ სიცოცხლესა და კვლავაც მრავალ წარმატებას მეცნიერებაში.

თქვენი თედო უთურგაიძე

კიდევ დიდხანს სიცოცხლეს ვუსურვებ

ფრიად იშვიათი შემთხვევაა, როცა თვალსაჩინო მოღვაწე, მწერალი თუ მეცნიერი თავისი დაბადების ასი წლის თარიღს მხნედ ეგებება და პირადად იღებს მილოცვებს კოლეგებისა და მოწაფეებისაგან. სწორედ ასეთ იშვიათ შემთხვევასთან გვაქვს საქმე ამჟამად, როცა შესაძლებლობა გვეძლევა პირადად მივულოცოთ დაბადების ასი წლისთავი ჩვენს მასწავლებელს და უფროს კოლეგას, მეცნიერების დამსახურებულ მოღვაწეს, ილია ჭავჭავაძის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორს, ლეო კვაჭაძეს.

ზემო სვანეთის მაღალმთიან სოფელში დაბადებულმა ახალგაზრდამ უმაღლესი განათლება ჩვენს დედა-უნივერსიტეტში მიიღო, რის შემდეგაც კარგახანს პედაგოგიურ ასპარეზზე მოღვაწეობდა თავის მშობლიურ მხარეში. შემდეგ პროფესორ ვარლამ თოფურიას ხელმძღვანელობით გაიარა ასპირანტურის კურსი ქართული ენის მეთოდიკის სპეციალობით, დაიცვა საკანდიდატო და სადოქტორო დისერტაციები და იმ დროიდან დღემდე, როგორც იტყვიან, მუხლჩაუხრელად ემსახურება ქართული ენის მეცნიერული კვლევისა და სწავლების საქმეს.

განსაკუთრებით დიდია ლეო კვაჭაძის დამსახურება ქართული სინტაქსის კვლევის საქმეში. მისი წიგნი „თანამედროვე ქართული ენის სინტაქსი“, რომელიც რამდენჯერმე გამოიცა, მართლაც სამაგიდო წიგნია როგორც ქართული ენის შემსწავლელთათვის, ისე მკვლევართათვის. Aამ წიგნისათვის ავტორმა სავსებით დამსახურებულად მიიღო საქართველოს სახელმწიფო პრემია. მეთოდიკური ხასიათის ნაშრომებიდან განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მონოგრაფია „ქართული წინადადების სწავლების მეთოდიკა“ (1950წ.).

აქვე აღსანიშნავია ისიც, რომ ქართული ენის გრამატიკა საშუალო სკოლის V -IX კლასებში დიდი ხნის განმავლობაში ისწავლებოდა აკაკი შანიძისა და ლეო კვაჭაძის მიერ შედგენილი სახელმძღვანელოებით.

საგანგებოდ აღსანიშნავია ლეო კვაჭაძის პიროვნული ღირსებები – მისი პატრიოტული შემართება და პრინცი პულობა. თავისი პრინციპებისათვის მას არც მძიმე პოლიტიკური რეპრესიების დროს უღალატია და არც ბოლო წლებში, როცა დამოუკიდებლობისათვის მებრძოლ ჩვენს ქვეყანას ზედიზედ არაერთი განსაცდელი დაატყდა თავს. მაგონდება მისი გამოსვლები ტელევიზიით ზვიად გამსახურდიას დასაცავად (რამდენიმე სხვა ენათმეცნიერთან ერთად).

ბედნიერებაა, როცა ჩვენ გვერდით ცხოვრობენ და კაცურკაცობის მაგალითს გვიჩვენებენ ისეთი ადამიანები, როგორიც ლეო კვაჭაძეა. მათ რაც შეიძლება დიდხანს უნდა იცოცხლონ!

ზურაბ ჭუმბურიძე

ბატონო ლეო,

თქვენ მრავალმხრივ უნიკალური მოვლენა ბრძანდებით ქართულ კულტურაში. ამის დასტურად, თუნდაც მომართვის ეს ფორმა იკმარებს, რომელიც აერთიანებს ოფიციალურ-თავაზიანი მიმართვის ბატონო -ს თქვენი სახელის ლევანის საალერსო-კნინობით ფორმასთან ლეო, რაც ნებისმიერ სხვა შემთხვევაში ფუნქციური სტილისტიკის უხეშ დარღვევად აღიქმებოდა, თქვენთან მიმართებაში კი ეს გამონაკლისია, საერთო – სახალხო სიყვარულისა და პატივისცემის მანიფესტაციას წარმოადგენს.

ქართულ ენათმეცნიერებაში თქვენი საიუბილეო თარიღით იხსნება „ასიანთა კლუბი“, რომლის წევრადაც ჯერჯერობით მხოლოდ თქვენ და თქვენი მასწავლებელი და თანაავტორი დიდი აკაკი შანიძე შედიხართ ნამდვილი წევრის უფლებით (საპატიო წევრად 102 წლის წმ. გრიგოლ ხანძთელი ივარაუდება, საპატიოდ – რაკი ამ დიდი საეკლესიო და ინტელექტუალის საკუთრივ ლინგვისტური ნაშრომები ჩვენთვის უცნობია).

აი, ასეთ საზოგადოებაში მიგიჩინათ ღმერთმა ადგილი და მოგცათ საშუალება ორივეს აღემატოთ განვლილ წელთა სიმრავლით და სიცოცხლის ხანგრძლივობის ახალი ორიენტირი დაუსახოთ თქვენს კოლეგებს.

ჭეშმარიტად: ვინც აზროვნებს, ის მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ცხოვრობს!

მიხეილ ქურდიანი

ჟურნალი ”სემიოტიკა” #4, 2008 წელი.