ნანა აბლოთია: ქალაქი და ნიშნები _ “ქართლის დედის” სემიოტიკა


Grúzia-anyácska

შესავალი

მითოლოგიური აზროვნება არ დარჩენილა ანტიკური სამყაროს მიღმა. ის ვითარდებოდა, იცვლიდა ფორმას და ყველა ეპოქაში დასახული ჰქონდა თავისი მიზანი. იყო პერიოდი, როცა თვლიდნენ, რომ მითები მხოლოდ გამოგონილი, არარსებული მოვლენების ციკლურ თხრობაა, თუმცა საბოლოოდ მაინც მეცნიერები შეთანხმდნენ იმაზე, რომ „მითი ეს არის განსაკუთრებული (კოლექტიური) მნიშვნელობის ტრადიციული ამბავი“.

რა კავშირი შეიძლება ჰქონდეს მითებს თანამედროვე სამყაროში და ქალაქის ნიშნებთან? წინამდებარე ნაშრომის მიზანია, ერთმანეთთან შეადაროს ის მითოლოგიური საწყისები, რომელიც თანამედროვე მითებშია გაბნეული და რომელმაც ასახვა ჰპოვა დღევანდელ ქალაქებში სხვადასხვა ნიშნების სახით.

სემიოტიკური მნიშვნელობის ნიშნები ყველაფერში შეიძლება იყოს გაბნეული, არქიტექტურაში, ლიტერატურაში, კინოსა თუ მუსიკაში. ადამიანი ფიქრობს, აზროვნებს და მის მეტყველებასა და აზროვნებაშიც არის ეს ნიშნები ჩაბუდებული, რომლებსაც თავიანთი ისტორიული და ეროვნული ნიადაგი აქვთ, მაგრამ ამასთანავე ჩართული არიან გლობალური მაშტაბის კონტექსტში და სწორედ იქიდან იმართებიან.

1 თავი

ძეგლების სიმბოლიკა პოსტსაბჭოთა სივრცეში

ცნობილი მკვლევარი მირჩა ელიადე წერს, რომ თანამედროვე სამყაროს ჯერ კიდევ არ დაუკარგავს მითებისადმი ინტერესი და შენარჩუნებული აქვს მისტიკური ქცევები, როგორიც შეიძლება იყოს თუნდაც ეროვნული დროშის ქონა ქვეყანაში, რომლის ფუნქციაც და მნიშვნელობაც დიდად არ ცილდება იმ არქეტიპს ძველ კულტურებში რომ ვიპოვით. ამას იგი კოლექტიურ მეხსიერებას უწოდებს, რომელიც მითთან დაბრუნების მუდმივ პროცესშია. რა თქმა უნდა თანამედროვე მითები განსხვავდებიან ძველი ანტიკური მითებისგან, ვინაიდან თუ ერთგან კოლექტიური მეხსიერების შემოქმედებაა, მეორეგან ამ კოლექტიურ მეხსიერებაზე ძალადობრივი გზით ინდივიდები ახალ მითებს ქმნიან. ასეთი მითები შეიქმნა საბჭოთა კავშირის დროს, რომელმაც ერთგვარი ესქატოლოგიური მნიშვნელობის როლი შეასრულა, რომელშიც მხსნელად მოევლინა სამყაროს.

მირჩა ელიადე მითს განიხილავს, როგორც ადამიანის ქცევის ტიპს და იმავდროულად, როგორც ცივილიზაციის ელემენტს, როგორსაც ის წარმოადგენს ტრადიციულ კულტურებში. „ქართლის დედა“ ეს არის მონუმენტი, რომელიც სწორედ საბჭოთა პერიოდში აღმართეს და რომელსაც ერგო წილად გამხდარიყო თანამედროვე მითის  ერთ-ერთი ნიშანი და გნებავთ ელემენტი, რომელსაც თავისი ძირები ტრადიციულ, კოლექტიურ მეხსიერებაში აქვს ფესვები გადგმული. გმირების არსებობა სწორედ მითების კუთვნილებაა, მათ თავიანთი ადგილი თანამედროვე სამყაროშიც მოიპოვეს, მაგალითისთვის გამოდგება გმირი დედის როლი, რომელიც საქართველოში ერთნაირი პოპულარობით სარგებლობდა სოციალისტური და ქრისტიანული მითების დროს. ავიღოთ სოციალისტური მითი გმირი ქალის, ან დედის შესახებ, რომელმაც ასახვა ჰპოვა  პოსტსაბჭოთა სივრცის ქვეყნებში, როგორიცაა საქართველო, რუსეთი, უკრაინა, სომხეთი და ალბანეთი. ამ ტიპის კვლევა წარმოგვიდგინა ალბანელმა მკვლევარმა საშენკა ლეშაჟმა, რომლის სტატიაში „სოციალიზმის  „ეროვნული დედები“, ალბანეთის დედიდან საქართველოს დედამდე“ (THE “NATIONAL MOTHERS” OF SOCIALISM: FROM MOTHER ALBANIA TO THE MOTHER OF GEORGIA) აღწერილია გმირი, მებრძოლი ქალების მითოლოგიზირება და მათი ადგილი ზემოთხსენებულ ქვეყნებში და მათ კავშირებზე ერთმანეთთან.  გმირი დედების ქანდაკებები, როგორც ამას ლეშაჟი წერს, აღმოსაველთის ბლოკის ზენაციონალურ,  სოციალისტურ იდეოლოგიასთანაა დაკავშირებული, რომელსაც თავისი სპეციფიკური ეროვნული ფანატიზმი და მითოსური ფორმა ახასიათებს.  ალბანეთში მას უწოდებენ „Nëna Shqipëri“, უკრაინაში „Батьківщина-Мати“, რუსეთში „Родина-мать зовёт“, სომხეთში „Մայր Հայաստան“, საქართველოში კი „ ქართლის დედა“. რა თქმა უნდა, სოციალისტური იდეოლოგიის გარდა, გმირი დედების მითი ისტორიულ ნიადაგზეც არის აღმოცენებული და შემდგომ კი ეროვნული მითი სოციალისტურთანაა შეჯერებული. ამ მითების სწორედ ეროვნული წარმომავლობა ხდის მათ დღემდე აქტუალურს და პატივისცემის საგნადაც არიან ქცეულნი.  გმირი დედები სოციალისტური რეალიზმის იდეალისტურ მხარეებს წარმოაჩენენ, ერთ-ერთი მათგანი, კერძოდ კი „ქართლის დედა“ მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ, 1958 წელს აშენდა და კომუნისტურ პერიოდში ის გამარჯვებისა და ბრძოლის სიმბოლოდ იქცა.

სოციალისტი ქალი, პირველ რიგში, იყო მუშათა კლასის წარმომადგენელი და მისი ქმარიც მუშას წარმოადგენდა და ბავშვებსაც ის ასწავლიდა შრომის ფასს, სწორედ ამ თვისებებს ეთაყვანდებოდნენ სოციალისტური იდეოლოგიის წარნოამდგენლები გმირ ქალში, რომელიც  თანამედროვე კომუნისტური მითის უმთავრესი ნაწილი იყო.  საინტერესოა ასევე ის ფაქტი, რაც ამ ძეგლებს აკავშირებთ და უფრო აახლოვებთ მათ ერთმანეთთან  – ყველა მათგანი აღმართულია ძალიან მაღალ ადგილას სიმბოლოდ იმისა, რომ დედა არის საგუშაგოზე, ის მეთვალყურეობას უწევს სამშობლოს, რათა დაიცვას თავისი ვაჟები, ან ომში დაკარგულების მიმართ ამგვარად მოწიწება გამოხატოს.  „ქართლის დედა“ ამ მხრივ საუკეთესო მაგალითია, რომელიც ქალაქში იმ სიმაღლეზეა აღმართული, რომ მართლაც მთელ ქალაქს გადაყურებს და თვითონაც იდეალუარდ ჩანს.

„ამდენი ტანჯვისა და ტკივლის, თავსმოხვეული ,,ახალი აზროვნებისა”” და ყოველდღიური მოულოდნელობების ფონზე ოჯახები საქართველოში მაინც დგას ზნეობის სადარაჯოზე; ეს სასწაულია, რაც, პირველ რიგში, ქართველი ქალის, – დედის დამსახურებაა. ქალის როლი ყოველთვის განსაკუთრებული იყო და არის ჩვენს ისტორიაში,“- წერს საქართველოს პატრიარქი ილია მეორე. გარდა სოციალისტური მითის ასპექტისა, არსებობს ადრე ქრისტიანული მითიც საზოგადოებაში ქალის როლზე  და მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე სამყაროში საყოველთაოდ აღიარებულია გენდერული თანასწორობა, საქართველოში დღემდე არსებობს ქალის იმგვარი კულტი, რომელიც შორიდან საკრალური,ხელშეუხებელი და ყოვლად ძლიერი ჩანს, ხოლო მისი პრაქტიკული განხორციელება მხოლოდ ოჯახის „სიწმინდის“ სადარაჯოზეა განთავსებული და ამ პერიმეტრს არ უნდა გასცილდეს. რა თქმა უნდა, ქრისტიანობა ქალის ამგვარი კულტის შენარჩუნებაში დიდ როლს თამაშობს და სრულიად შესაძლებელია ვიფიქროთ, რომ ჩვენს სინამდვილეში „ქართლის დედის“ ძეგლის მიმართ მოწიწება სწორედ ამ ფესვებს უკავშირდებოდეს.

2 თავი

„ქართლის დედა“ როგორც ეთნიკური და ფსიქოლოგიური ნიშანი ქალაქში

„ქართლის დედის“ როგორც ქალაქის სიმბოლიკაზე სულ ორიოდე სტატიაა დაწერილა, ერთ-ერთი მათგანი ეკუთვნის ქალაქის ყოფილ მერს, ზურაბ ჭიაბერაშვილს.  ამჯერად,  განხილვის საგნად გიორგი მაისურაძის სტატია “ „ქართლის დედა“ და დედის კომპლექსი საქართველოში“ იქნება არჩეული.

გარდა ზემოთხსენებული სოციალისტური იდეოლოგიისა, მაისურაძე ცდილობს ძეგლის სიმბოლო ერის ეთნო-კულტურულ და ფსიქოლოგიურ საწყისებს დაუკავშიროს. სტატიის ავტორი მიიჩნევს, რომ რომ „ქართლის დედას“ ფალიკური სიმბოლიკა გააჩნია, რომელსაც მარჯვენა ხელში მოღერებული ხმალი ატარებს და  რომელიც ზუსტად იმ ადგილას არის შეჩერებული, სადაც ქალის გენიტალიები უნდა იყოს. მაისურაძე მიიჩნევს, რომ ბრძოლის იარაღი ფალიკური ხატის, მასკულინური სიმბოლოს მატარებელია და ამავდროულად, მებრძოლი ქალის სახესაც გამოხატავს, რომელსაც მამაკაცის როლი აქვს შეთავსებული. მებრძოლი ქალის სახე ანტიკური პერიოდიდან მრავლად გვხდება, მაგრამ როგორც სტატიის ავტორი წერს, მთავარი განსხვავება მათ შორის ისაა, რომ ეს უკანანსკნელნი ყოველთვის ქალწულები არიან ( ათენა, ზევსის თავიდან დაბადებული, ქალწული მებრძოლი ღვთაება, ჟანა დარკი – მებრძოლი და წმინდანი ქალი, ასევე ქალწული) და ამის მიზეზი ისაა, რომ ქალუწლები თავიანთი სქესის უარყოფით, ასექსუალურობით იძენენ მამაკცის თვისებებს, რადგან მათი კოსნტრუქცია და აგებულება პასიურობას მოითხოვს, მაშინ როცა მამაკაცს აქტიური როლი აქვს და გასცემს. აქედან გამომდინარე, სტატიის ავტორი ასკვნის, რომ „ქართლის დედა“ სრულიად შეუსაბამოა მებრძოლი ქალის მითურ საწყისებთან, რომელიც თავისი ფალიკური ატრიბუტებითა და ქალწულობით არ იკარებს და იგერიებს მამაკაცს, მაშინ როცა თბილისის მებრძოლი ქალის სიმბოლოს დედა განასახირებს.  მაისურაძე „ქართლის დედას“ გარეგნულად ანდროგინულ, ჰერმაფროდიტ არსებად მოიაზრებს. მაისურაძე განიხილავს რა საქართველოს ისტორიას, მასთან აკავშირებს ფალიკური, ძლიერი სიმბოლოს მოლოდინს, რომელშიც ქვეყანამ გაატარა მთელი თავისი ისტორია და „ქართლის დედას“ აღიქვამს როგორც უმამოდ დარჩენილი ბავშვების დედად, რომელიც „უმანკოებას“ იცავს ხმლით. სწორედ მას უნდა წაართვას ხმალი ძლიერმა, ფალიკური სიმბოლოს მატარებელმა, რომლის დეფიციტიც აშკარადა შეინიშნება. სტატიის ავტორი ამას სხვანაირად კასტრაციის კომპლექს უწოდებს, რომლის გამოც ფსიქოზურ დონეზე ხდება მუდმივად ხაზგასმა საკუთარი სქესის და ამის მაგალითად მოჰყავს წვერ-ულვაშის გაზრდა, ხმის აწევა, ოჯახში მთავარი როლის შეთავსება, ხოლო ქალებში კი „ქალწულობის კომპლექსით“, რომელიც შვილზე გადამეტებულ ყურადღებასა და მზრუნევლობაშია გადასული. სწორედ „ქართლის დედის“ მონუმენტს მიიჩნევს მაისურაძე ფსიქოზური ფანტაზიის ნაყოფად, რომელიც სრულიად ეთნო-კულტურულ მოვლენას წარმოადგენს.

საინტერესოა ასევე ის გამოხმაურება, რომელიც ზურაბ ჭიაბერაშვილსი სტატიამ „ფიალა და მახვილმა“ გამოიწვია.  ჭიაბერაშვილის ინტერპრეტაციას, რომლის თანახმადაც „ქართლის დედის“ მიერ დაჭერილი მახვილი, იგივე ფალიკური სიმბოლო დაკნინებულია ფიალის ზე აღმართვით, რომელიც ამ შემთხვევაში საშოს სიმბოლიკას ატარებს. ლევან ბრეგაძემ მას ფროიდის ვულგარიზატორი უწოდა, ვინაიდან „ქართლის დედაში“ როგორც ბრეგაძე განმარტავს, ომში წასული შვილის მომლოდინე დედაა აღბეჭდილი, სადაც აქცენტი გაკეთებულია დამარცხებული და გატანჯული ქვეყნის ბედ-იღბალზე. ბრეგაძე მიიჩნევს, რომ არსებობს ტრადიციული სიწმნიდეები და ეროვნული სიმბოლიკები, რომელთა გაშარჟებაც  და უხამსად მოხსენიება შეურაცხყოფაა ისტორიის მეხსიერების მატარებელთათვის. თუცა საინტერესოა, რომ მაისურაძე ზემოთ ხსენებულ სტატიაში სწორედ ამ ისტორიული და კოლექტიური მეხსიერების ნიმუშად მიიჩნევს „ქართლის დედას“.

დასკვნა

„აღვმართოთ ძეგლი, ქალაქის გრძელი ქუჩის ბოლოს. ანდა დიდი მოედნის ცენტრში, ძეგლი რომელიც მოერგება ნებისმიერ არქიტექტურას, რადგან იქნება ცოტაოდენ კონსტრუქციული და ძალიან რეალისტური.. აღვმართოთ ძეგლი სიცრუისა“,- წერს ცნობილი პოეტი იოსიფ ბროდსკი და მართლაც, მონუმენტები, რომლებიც ამა თუ იმ იდეოლოგიურ სიმბოლიკას ატარებს, შეუძლებელია არ შეიცავდეს თავის თავში სიცრუეს და ამავდროულად, სიმართლესაც, რადგან მითები რომლებსაც ადამიანები ვქმნით რეალისტური ფორმებიდან ამოდის პირველ რიგში, ცოტა მოგვიანებით კი ისინი პროფანაციულ, დამახინჯებულ ფორმებს იღებენ.

„ქართლის დედა“, მსგავსად იმ მონუმენტებისა, რომლებიც როგორც ზემოთ ვახსენეთ პოსტსაბჭოთა სივრცეში გაჩნდნენ, სოციალისტური იდეოლოგიური მითის ნაწილს წარმოადგენენ, რომლის რწმენასაც ეროვნულ და ისტორიულ ფესვების სიღრმეში აქვს შეღწეული, ამიტომაც არის და შეიძლება მომავალშიც იქნეს, ადვილი მსგავსი სიმბოლიკების რომელიმე პოლიტიკურ თუ რელიგიურ იდეებზე დამყნობა ისე, რომ ადამიანებს ჰქონდეთ შეგრძნება იმისა, რომ ეს მათი ეთნოსისა და კულტურის განუყრელი ნაწილია და გლობალური მაშტაბის კონტექსტის სრულიად უცხო სიმბოლიკაც კი შეიძლება ძალიან ვიწრო ეროვნულ იდეად გარდაიქმნას.

გამოყენებული ლიტერატურა:

გამოყენებული ლიტერატურა ქართულად:

  • გორდეზიანი, რისმაგ, ბერძნული მითების სამყარო, პროგრამა ლოგოსი, თბილისი, 2005.
  • ბრეგაძე, ლევან, „უსამართლოდ დასჯილი უჩვეულო ქალბატონი“, რუბრიკა „სადღეისო პრობლემები“, თბილისი.
  • მაისურაძე, გიორგი, „ხმალამოწდვილი დედა და დაბლაგვებული უქარქაშო ხმლები, ქართლის დედა და დედის კომპლექსი საქართველოში“, ესსე, 16 იანვარი 1997 წელი.

გამოყენებული ლიტერატურა ინგლისურად:

  • LLeshaj, Sashenka, THE “NATIONAL MOTHERS” OF SOCIALISM: FROM MOTHER ALBANIA TO THE MOTHER OF GEORGIA, analysis magazine, june 14, 2015.

გამოყენებული ლიტერატურა რუსულად:

  • Мирча Элиаде, Мифы современного мира, сновидения, мистерии. — М., 1996.

ნანა აბლოთია _ ილიაუნის მაგისტრანტი

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s