რუსუდან მირცხულავა _ სიმბოლოს „ ნამდვილობა“ არტ-სესიაზე


       სიმბოლოს  „ ნამდვილობა“ არტ-სესიაზე  (არტ-თერაპიასა და ფსიქოლოგიურ  არტ-   თრეინინგში)

ხელოვნების სიმბოლური ენის აღმოცენებას მაგიასთან აკავშირებენ. გავრცელებული შეხედულებით, ნიღაბი, როგორც სამონადირეო მაგიის ატრიბუტი, ბუნების მიბაძვის, ბუნებათან გაიგივების სწრაფვას უკავშირდება; ირგებდა რა ნადირის ნიღაბს, მონადირე თავის მსხვერპლს და  გლობალურად, ბუნებას ერწყმოდა. ეს მისტიკური იდენტიფიკაცია, სხვა მიზნებთან ერთად, სრულიად პრაგმატული საფუძვლის მქონე იყო და მსხვერპლის სისხლის უფლების მოპოვებას, სისხლის „გამოთხოვას“ ითვალისწინებდა.

მაგრამ ნიღაბი  არა მხოლოდ ბუნების მიბაძვის, არამედ ასევე, მისგან  განცალკევების, მისი დაუფლების  და, შესაბამისად, არაბუნებრივის, ხელოვნურის გამოხატულებადაც იქცა. ხელოვნებისმიერი რეალობა ბუნებრივი  რეალობის ანტაგონისტად ჩამოყალიბდა.  ეს ანტაგონიზმი,  ტრადიციულად, რეალურისა და ფსევდო-რეალურის (მაგიურის ან წარმოსახულის) დაპირისპირებად აღიქმება, ხოლო ნიღაბი და ზოგადად, სიმბოლო –  როგორც ობიექტური რეალობის ვუალირების,  შენიღბვისა და ილუზიებით თამაშის ინსტრუმენტი.

“რეალობის ვუალირების“ ცალსახა მიდგომას საფუძველი ეცლება, თუკი გათვალისწინებით, რომ ნიღაბსა და სიმბოლოს პოლისემანტიკა, შინაარსობრივი სიღრმე ახასიათებს და რომ  პირველყოფილი რიტუალებიც არა ერთმნიშვნელოვანი, არამედ მულტირაკურსულია. სიმბოლოსა და რიტუალის პოლიფუნქციურობა, მათ მიერ რელიგიური, იდეოლოგიური,  სოციალური, ფსიქოლოგიური თუ  სამედიცინო ფუნქციების  გამთლიანება  ფსევდო-რეალობის იდეას ეჭვის ქვეშ აყენებს და მას  „ნიღბის უპირატესობის“ იდეით ანაცვლებს; „ნამდვილობა“ (აუთენტურობა) არა  რეალურ (ჩვეულ და ყოველდღიურ) ობიექტთა შორის ვლინდება, არამედ  მხოლოდ ხელოვნებისა და სიმბოლოთა „ ი-რეალობაში“.

ე.წ. ფსიქოლოგიური არტ-ტექნიკების (არტ-თერაპიის, არტ-თრეინინგის)  ფენომენი  სიმბოლოს აუთენტურობის („ნამდვილობის“) საკითს ახალ მნიშვნელობას ანიჭებს. ფსიქოლოგიური არტ-ტექნიკა  სიმბოლოსა და ზოგადად, ხელოვნების ფუნქციებს პრაქტიკული და კერძოდ, ფსიქო-კორექციული მიზნებისთვის გამოიყენებს.  შესაბამისად,  ფსიქოთერაპიის ეს მიმდინარეობა სიმბოლოს „ნამდვილობაზე“  დაკვირვებისა და მისი შესწავლის უნიკალურ  შესაძლებლობას იძლევა.  განსაკუთრებით საინტერესოა, ამ მხრივ, არტ-სესიის (არტ-თერაპიის, არტ-თრეინინგის)  ფარგლებში მიმდინარე  კომუნიკაციის საკითხი; არტ-სესია მხატვრული ნიშნებით კომუნიკაციაა და მისი თერაპიული ეფექტი ბევრადაა დამოკიდებული მის პროცესში „გამდინარე“ კომუნიკაციური არხებისა და დამყარებული სოციალური კავშირების აუთენტურობაზე. ჯ. მორენომ მის მეთოდს, თანამედროვე არტ-თერაპიული არსენალის ერთერთ უმნიშვნელოვანეს მონაპოვარს,  „ფსიქოდრამას“ (ან „შექსპირისეულ ფსიქიატრიას“)  შეხვედრა უწოდა და ამით მეთოდის სწორედ სოციალურ ფუნქციას გაუსვა ხაზი.  ფსიქოდრამის ე.წ. ტრიადულ სისტემაში (სოციომეტრია, ფსიქოდრამა, ჯგუფური თერაპია) გამორჩეული მნიშვნელობა ენიჭება თერაპიული ჯგუფის სოციალური კავშირების გამოვლენას, მათ  შესწავლას და მართვას (ან მათზე კონტროლს) როგორც დიაგნოსტიკური, ასევე თერაპიული თვალსაზრისითაც. ფსიქოდრამა, როგორც შეხვედრა, ადამიანებს შორის  „ნამდვილი კომუნიკაციის“ არენაა, სადაც სიმბოლო და ნიღაბი არა შენიღბვას, არამედ შინაგანისა და ფარულის გარეთ გამოტანას, ობიექტურ რეალობაზე პროეცირებასა და მის გაზიარებას (არ არის შემთხვევითი, რომ  ფსიქოდრამის ფინალურ ეტაპს „ გაზიარება“shering ეწოდება) ემსახურება. შეიძლება ითქვას, რომ ფსიქოდრამა (და საზოგადოდ, არტ-თერაპია) ხელოვნების სოციალური ფუნქციის ერთგვარი ჰიპერბოლაა.

რა განიხილება მხატვრულ ნიშნად ან სიმბოლოდ არტ-სესიის მანძილზე? – პრაქტიკულად ყველაფერი. კერძოდ, 1. წარმოდგენილი სივრცე; ის, თუ სად ვითარდება მხატვრული მოქმედება და სად იქმნება მხატვრული პროდუქტი (ოთახი, დარბაზი, ეზო, ბაღი, ქუჩა) , 2. მონაწილენი (კერძო პარტიციპანტი, მთლიანად  ჯგუფი, ფსიქოთერაპევტი, თრეინერი), 3. ქმედება  – რას სახის, როგორ აქტივობას (ზოგადად) და მხატვრულ აქტივობას (კონკრეტულად) აქვს ადგილი, 4. ურთიერთქმედება – რა სახის სოციალური მიმართებები ვლინდება  ჯგუფის წევრებსა და ფსიქოთერაპევტს (თრეინერს) შორის.

არტ-სესიის  პროცესში სიმბოლური ტექსტის სახით გაიგება არა მხოლოდ მხატვრული პროდუქტი (ნახატი, ინსტალაცია, დრამატული კომპოზიცია და სხვ.),  არამედ, ასევე,  მხატვრული აქტივობა (ხატვის პროცესი, ინსტალაციის დამზდების პროცესი, დრამატული მოქმედება და სხვ.),  საზოგადოდ აქტივობის ნებისმიერი ფორმა (როგორ მოძრაობენ და ურთიერთქმედებენ ჯგუფის წევრები სესიის პროცესში, მხატვრული აქტივობისგან დამოუკიდებლად) და არტ-სესიაც  მთლიანობაში (როგორ მიმდინარეობს სესია და რა სპეციფიკა გამოარჩევს).  მაგალითად, სემიონია არა მხოლოდ ნახატი, არამედ ხატვის პროცესი, პარტიციპანტის მთლიანი მოქმედება და ხატვითი-სესია. ასევე, სემიონია არა მხოლოდ შესრულებული როლი, არამედ ასევე, მისი შესრულების ფორმა, პარტიციპანტის მოქმედება სესიის მანძილზე და დრამა-სესიაც მთლიანობაში.

მაგალითი: ჯგუფისა და არტ-სესიისადმი საკუთარი დამოკიდებულების გამოსახატად პარტიციპანტი სკამებისგან „კედელს“ აღმართავს, იატაკზე ჯდება „კედლის“ მიღმა და თავს მუხლებში ჩარგავს. ნიშნის ფუნქციას იძენს არა მხოლოდ პარტიციპანტის პოზა თუ „კედელი“,  არამედ  ასევე, მთლიანად სესიის სივრცე და ჯგუფის წევრებისა და ფსიქოთერაპევტის (თრეინერის) უკუკავშირიც. მხატვრულ სიმბოლოს ქმნის ჯგუფის ურთიერთქმედება, რომელშიც განმსაზღვრელ ფუნქციას პარტიციპანტის პოზა და „კედელი“ ასრულებს; ეს ერთგვარი „ჩამრთავი მექანიზმებია“, სტიმულატორებია, რომლებსაც მოქმედებაში მოჰყავთ ჯგუფი და სესია.

ფსიქოლოგიური არტ-ტექნიკა მხატვრული ნიშნებით მანიპულირებას და უფრო კონკრეტულად, სიმბოლოებით კომუნიკაციას  ეფუძნება; აქ იგულისხმება თვითკომუნიკაცია, ასევე, ჯგუფის წევრებთან, ფსიქოთერაპევტთან და ზოგადად, გარემოსთან კომუნიკაცია. არტ-სესიის მონაწილე „პირდაპირ“ არ ამხელს სათქმელს (საკუთარ განცდას, შეხედულებას, დამოკიდებულებას) და მას  სიმბოლოს სახით  წარმოადგენს.

    ვერბალიზებას  არტ-სესიის ბოლო საფეხურებზე მიმართავენ;  მას შემდეგ, რაც უკვე შეიქმნება მხატვრული პროდუქტი და განხორციელდება მხატვრული ქმედება. ვერბალიზება შემოქმედებითი პროცესისა და  მისი „პროდუქტის“ ობიექტივირებას, სახელდებასა და კატეგორიზირებას ახდენს. ვერბალიზება  და, მასთან დაკავშირებული, ინტერპრეტაცია კომუნიკაციისა და თვითკომუნიკაციის პროცესებშია ჩართული.  სიმბოლოსათვის მნიშვნელობის მინიჭებას (აზრდებას) პარტიციპანტი ჯგუფთან და საკუთარ თავთან აქტიური და ზოგჯერ მტკივნეული კომუნიკაციის საფუძველზე ახდენს.

არტ-სესიაზე განხორციელებული სიმბოლიზირების  4 მაგალითი:

მაგალითი 1: ზერკა მორენოს ცნობილ ფსიქოდრამატულ სესიაზე პარტიციპანტი (პროტაგონისტი-მთავარი მოქმედი პირი) საკუთარი ბავშვობისადმი დამოკიდებულებას   თეატრალიზებული სცენის საშუალებით გაითამაშებს (სპონტანურად, თავისუფალი იმპროვიზირებით); „პატარა-მე“ და „დიდი-მე“ ავტომანქანაში სხედან და დავობენ, თუ რომელი მათგანი მიუჯდება საჭეს და თავის თავზე აიღებს მანქანის მართვას. სცენა ავტომანქანაში  სიმბოლოა, რომელიც პარტიციპანტის საკუთარი ბავშვობისადმი ან ბავშვის როლისადმი დამოკიდებულებას ნიღბავს და იმავდროულად, ასახავს. უფრო მეტიც, სცენა მანქანაში ასახავს (და ნიღბავს) საზოგადოდ, აქტუალურ  მე-კონცეპციას, მისი სამომავლო ცვლილებისა თუ პარტიციპანტის პიროვნული ზრდის პერსპექტივასაც. ვინ დაიკავებს ადგილს საჭესთან („დიდი“ თუ „პატარა“ მე), როგორ მოხდება მათ შორის შეთანხმება, რა სახის რეაგირებას მოახდენს პარტიციპანტი უკვე შესრულებული სცენის მიმართ  –  ეს ყოველივე სემიონია, რომლის „ამოკითხვის“ პროცესში მონაწილეობას პარტიციპანტთან ერთად მთელი ჯგუფი და ფსიქოთრაპევტიც (როგორც ჯგუფის წევრი) იღებს. სიმბოლოს წაკითხვისას ჯგუფი და ფსიქოთერაპევრი შესაძლოა „შეტევაზეც“ გადავიდნენ (მორენოს პერიფრაზირებით, დუელში გამოიწვიონ პარტიციპანტი), რათა მან  გულახდილად (უპირველეს ყოვლისა, საკუთარ თავთან გულახდილად)  შეძლოს სიმბოლოს დევუალიზირება და ამით თერაპიული ეფექტის მიღება.

    მაგალითი 2:  სოციომეტრული სავარჯიშოს მონაწილენი მათი ნება-სურვილით  სხვადასხვა ცხოველებს გაითამაშებენ. არჩეული როლი (ცხოველის გათამაშება) სიმბოლოა, რომელიც სესიის მონაწილეთა სოციალურ როლებსა და სოციალურ მიმართებებს ერთდროულად  ნიღბავს და ასახავს. მაგალითად, ლომის, კურდღლის, ბუს, თუთიყუშის, თაგვის და ა.შ. როლები მნიშვნელოვან ფსიქო-სოციალურ ინფორმაციას ატარებენ. სიმბოლოთა ინტერპრეტაციის ეტაპზე არტ-სესიის მონაწილენი მსჯელობენ, თუ კონკრეტულად რას შეიძლება გულისხმობდეს მათ მიერ შერჩეული როლი და მისი შესრულების მანერა. მაგალითად: რატომ აირჩია პარტიციპანტმა ლომის როლი, რატომ ცდილობდა სესიის სივრცეში ცენტრალური ადგილის დაკავებას, რატომ მიმართავდა მხოლოდ მგლის როლის შემსრულებელს და რატომ ცდილობდა ჯგუფზე ზემოქმედებას მგლის როლის შემსრულებლის დახმარებით?

    მაგალითი 3: პარტიციპანტი თვითპრეზენტაციას ახდენს შერჩეული ან  მის მიერ შექმნილი მუსიკალური კომპოზიციის (ერთი ნოტის, რამდენიმე ნოტის ან შედარებით რთული მუსიკალური ჩანახატის)  საშუალებით. მუსიკალური კომპოზიცია პიროვნების სიმბოლური გამოხატულებაა; ის ერთდროულად პიროვნების (და არა მხოლოდ მისი აქტუალური ემოციური ფონის) გამხელაა და, ამავე დროს, თავის არიდება პირდაპირი  გამხელისგან. მნიშვნელობას  იძენს ის, თუ თვითპრეზენტაციისას რომელი მუსიკალური ინსტრუმენტი შეირჩა, რა მელოდია შესრულდა და რა რითმსა თუ ტემპში.

   მაგალითი 4: სახვითი არტ-სესიის მონაწილენი თავისუფალი არჩევანით, ფერებისა და ფორმების მანიპულირებით ანტაგონისტურ  კომპოზიციებს („დღე“ და“ ღამე“) ქმნიან. სახვითი კომპოზიციები („დღე“ და „ღამე“) სიმბოლოებია, რომლებითაც პარტიციპანტთა   დამოკიდებულება (მათი განწყობები, განცდები, შეხედულებები)  თითქმის ნებისმიერი ანტაგონისტური წყვილების (სიცოცხლე-სიკვდილი, სიკეთე-ბოროტება, სილამაზე-სიმახინჯე და სხვ.)  მიმართ გამოიხატება და, ამავე დროს, შეინიღბება.

კონკრეტულად რას უნდა გულისხმობდეს ფსიქოლოგიურ არტ-ტექნიკებში სიმბოლოს აუთენტურობა? მის განცდასთან (და საერთოდ, ფსიქიკურ შინააარსებთან) მიმართება-კავშირს თუ  მის ექსპრესიულ, სოციალურ, კოგნიტურ და თერაპიულ პოტენციალს?  ალბათ, ყველაფერს ერთად.

სიმბოლოს ზემოქმედებაში (ანუ მის აუთენტურობაში)  განმსაზღვრელ როლს  სიმბოლოს მიერ შენიღბვა-ასახვის ანტაგონისტური წყვილის გამთლიანება (ერთგვარი „ასახვა- შენიღბვით“) უნდა  ასრულებდეს.  სიმბოლო-პარადოქსი სხვა შინაარსებსაც დიალექტიკურად ამთლიანებს. მ.ანდერსონ-უორენი და რ. გრეინჯერი  (დრამა-თერაპიაში მომუშავე ავტორები) ნიღბისა და დრამის პარადოქსზე მსჯელობისას, მათ სტრუქტურაში ისეთ წინააღმდეგობებს ასახელებენ, როგორიცაა თვითასახვისა  და „შეუმჩნევლად დარჩენის“ მოთხოვნილებები, ინდივიდუალობისა და მასაში აღრევის მოთხოვნილებები, მძაფრი განცდებისა და უსაფრთხოების მოთხოვნილებები, ახალი გამოცდილების მიღებისა და სიახლისგან განრიდების მოთხოვნილებები. ეს ჩამონათვალი სიმბოლოს, როგორც „განზოგადებულ ნიღაბსაც“, უნდა მიეწეროს. ნიღბის-სიმბოლოს მაინტეგრირებელი, გამამთლიანებელი პოტენციალი ფსიქოლოგიურ არტ-ტექნიკებში თერაპიული ზემოქმედების სახით ვლინდება.

სიმბოლო-პარადოქსი არა  მხოლოდ დუალურია, არამედ პოლისემანტურიც; მნიშვნელობათა გარკვეული, ფიქსირებული ჩამონათვალის მიუხედავად (რომელიც თვალსაჩინოდ არის ხოლმე წარმოდგენილი სიმბოლოთა ლექსიკონებში), სიმბოლოს მახასიათებელია  შინაარსობრივი სიღრმე და დიალექტიკური მთლიანობა. ასე მაგალითად, ცეცხლის სიმბოლოში გამთლიანებულია დაპირისპირებული წყვილები: სიცოცხლე-სიკვდილი, შენება- ნგრევა, სიყვარული- მრისხანება, უცოდველობა- ცოდვა, სიწმინდე-ვნება. ანტაგონისტების ამ ჩამონათვალის გაგრძელება „თითქმის უსასრულოდაა“  შესაძლებელი. ფსიქოლოგიური არტ-ტექნიკა (არტ-თერაპია, არტ-თრეინინგი) ცდილობს გამოიყენოს სიმბოლოს დიალექტიკა შინაგანი თუ გარეგანი კონფლიქტების გადაწყვეტისა  და წინააღმდეგობრივ, კონფლიქტურ ფსიქიკურ შინაარსებზე (როგორიცაა დაპირისპირებული განცდები, აზრები, ამბივალენტური ემოციები, ე.წ. კოგნიტური დისონანსი) მუშაობის პროცესში.

სიმბოლოს მრავალმნიშვნელოვნება  ინტეგრაციულსა (სოციალური მთლიანობის) და თვით-ინტეგრაციულ (ფსიქოლოგიური მთლიანობის) პროცესებს აღძრავს, ხელს უწყობს ფსიქოლოგიური თუ სოციალური შინაარსებისადმი მულტირაკურსული ( რელატივისტური, „შემწყნარებელი“) მიდგომის ჩამოყალიბებას. ფსიქოთერაპიულ ჯგუფში „სიმბოლოზე მუშაობა“

(მისი ქმნა და გაგება) ტოლერანტობის  (როგორც სხვა ადამიანებისადმი, ასევე საკუთარი თავისადმი ტოლერანტობის) სტიმულად იქცევა; მრავალმნიშვნელოვანი სიმბოლო განსხვავებული შეხედულებების (აზრებისა თუ გრძნობების) გაზიარება –  მიღებას  ოპტიმალურ  პირობებს უქმნის. სიმბოლოსა და არქეტიპების ძირეულ მახასიათებელთა შორის კარლ იუნგი მათ  თერაპიულ პოტენციალს ასახელებდა; კოლექტიური არაცნობიერის იდეამ, რომელშიც ენერგეტიკული მუხტის შემცველი არქეტიპები და პოლისემანტური სიმბოლოები იგულისხმება, კ. იუნგი „ლოგიკურად“ მიიყვანა არტ-თერაპიამდე.

ფსიქოლოგიური არტ-ტექნიკების  ზემოქმედებაში გამოყოფენ  გრძნობად, აზრობრივ და სოციალურ კომპონენტებს. ეს სამი კომპონენტი, ერთის მხრივ,  არტ-ტექნიკის „იარაღია“; ფსიქოლოგიური არტ-ტექნიკა ზემოქმედებს გრძნობით, აზრითა და სოციალური მიმართებებით.  აქტიური სოციალური ურთიერთქმედების პროცესში  ის ახდენს გრძნობებისა და იდეების სტიმულირებას. ამავე დროს,  აღნიშნული კომპონენტები არტ-ტექნიკის ზემოქმედების შედეგშიც ამოიცნობა; თერაპიულ ეფექტს ის გრძნობად, აზრობრივ და სოციალურ სფეროებში ცვლილებების სტიმულირებით ახდენს.  სხვა ფსიქოთერაპიული მიმდინარეობებისგან განსხვავებით, ფსიქოლოგიური არტ-ტექნიკა აღნიშნულ სამ-სახოვან შედეგს საკუთრივ სიმბოლოთა, მხატვრულ ნიშანთა  რესურსით აღწევს.

სიმბოლური ქმედებების (და კერძოდ, რიტუალების, ცერემონიების) შესრულებას  არტ-სესიის ჯერ კიდევ საწყის („მოთელვით“, მორენოს ტერმინოლოგიით – „შეხურების“ warming-up) ეტაპზე  ენიჭება  დიდი მნიშვნელობა. მათი მიზანია  ნდობისა და თანაგრძნობის ატმოსფეროს ჩამოყალიბება, ემპათიური პროცესების  სტიმულირება, ხელისშემშლელი დაცვითი მექანიზმების მოხსნა  და მხატვრული აქტივობისადმი მზაობის ფორმირება.  ჯგუფის ფსიქო-სოციალური მომზადების უმნიშვნელოვანესი (და ალბათ, განმსაზღვრელი) კომპონენტია იმ მხატვრული გარემოს ან, უფრო სწორედ,  გარემოსადმი “ მხატვრული დამოკიდებულების“  სტიმულირება, რომელშიც ნებისმიერი ფაქტი და მოვლენა სიმბოლურ დატვირთვას შეიძენს.  მოთელვით ეტაპზე ფორმირებულ მხატვრულ განწყობას ან „თამაშის ნებას“  ჯ. მორენომ  ხატოვნად „მაგიური ვითომ“ უწოდა.

არტ-სესიის მოთელვით ეტაპის რიტუალებია:  წრეში ხელჩაკიდებით ტრიალი, ფიცის დადება, მისალმება, „პრობლემებისგან გათავისუფლება“, „ბავშვობაში დაბრუნება“ და სხვ. თითოეული ეს ქმედება სიმბოლურ დატვირთვას იძენს მაშინაც კი, როდესაც პარტიციპანტები მისი მნიშვნელობის  ობიექტივირებას არ ან ვერ ახერხებენ. მაგალითად, წრიული ტრიალი და წრის სიმბოლიკა მაშინაც უწყობს ხელს ჯგუფის წევრების გამთლიანება-გაერთიანებას, როდესაც მისი შესაბამისი ინტერპრეტირება არ ხდება. ფერხული (წრეში ცეკვა), როგორც სიმბოლო, მოქმედების პროცესში ან მოქმედების საშუალებით ზემოქმედებს; ამთლიანებს ჯგუფს და  მას ერთობლივი მხატვრული აქტივობისთვის ამზადებს. ასევე, აუცილებლად მიიჩნევა შესაბამისი სიმბოლური ქმედებების („დამშვიდობების რიტუალების“) შესრულება არტ-სესიის ფინალურ ეტაპზეც. ამ დასკვნით ცერემონიას ჯ. მორენოს სკოლაში „თერაპიული სიყვარულის რიტუალი“ ეწოდება.  

      თამაშის გარემო (საგულისხმოა, რომ არტ-სესიას ზოგჯერ იწყებენ მოწოდებით: “მოდით, ვითამაშოთ!“) პარტიციპანტისა და მთლიანად ჯგუფის „დაცულობის“ გარანტად იქცევა; რეალობა-ირეალობის ზღვარზე მომდინარე მოქმედება („მაგიური ვითომ“), სიმბოლოთა მიერი შენიღბვა-ასახვა და თავისუფალი თამაშის ატმოსფერო ფსიქოთერაპიულ პროცესს ერთგვარად, უმტკივნეულოს ხდის. სავსებით სერიოზული და, უფრო მეტიც, მტკივნეული მოვლენები, ჯ. მორენოს სიტყვებით,  „წარმოსახვის დამცავ ველში ექცევიან“ და ამით პათოგენური ზემოქმედების უნარს კარგავენ. ამ ველში მიმდინარე სიმბოლოებით კომუნიკაცია კონკრეტულს, პირადულსა და კერძო პიროვნულს სცილდება; ის ტოვებს  ორ  (ან მეტ) რეალურ ინდივიდს შორის რეალური სივრცით-დროითი კავშირის ვიწრო ფარგლებს და ზოგად, უნივერსალურ, სხვა სიტყვებით, სიმბოლურ დატვირთვას იძენს. კომუნიკაციური არხის ეს ზოგადობა სულაც არ გულისხმობს ემოციონალურ სიმშრალეს; პირიქით, მხატვრული ნიშანი კომუნიკაციას აფექტურად მუხტავს და კომუნიკანტებს აფექტური,  ემოციურად დამუხტული კრეაციის პროცესში რთავს.

სიმბოლოს  პოლისემანტიკას  ისეთი თვისებები უკავშირდება, როგორიცაა  დინამიურობა და მუდმივი ქმნადობა. სიმბოლოს ღიაობა-გახსნილობა ან „კომუნიკაბელობა“ მისი შემოქმედებითი მანიპულირებისა და  თავისუფალი ინტერპრეტირების შეუზღუდავ შესაძლებლობებს იძლევა. ანალიზური ფსიქოლოგიის მიხედვით, სიმბოლო ენერგიის წყაროა და ფსიქიკური დინამიკის (აქტივობის, ქმნადობის) სტიმულატორი. ეს თავისუფლება (როგორც ქმედითი, ასევე განცდისეული)  არტ-სესიაზე სიმბოლოთა შექმნისა და ინტერპრეტაციის პროცესებს თამაშის სახეს ანიჭებს, რაც კიდევ უფრო ამძაფრებს ანალოგიას მხატვრულ სტუდიასთან.

სიმბოლოს თერაპიულ ეფექტში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკუთვნის პროექცია-ობიექტივაციის პროცესებსაც.  სიმბოლო დისტანცირებული, „გარეთ გატანილი“ ფსიქო-სოციალური შინაარსია. შესაბამისად, ის ფსიქიკურ და სოციალურ შინაარსებზე გარედან  დაკვირვების, მათი შესწავლის, კორექციისა და მართვის საშუალებას იძლევა. ე.წ. პროექციული ნახატისმიერი ტესტები (ჰ. რორშახის „მელნის ლაქის მეთოდი“, გ. რიდის „თავისუფალი ნახატის ტესტი“, ა. ვენგერის „ნახატისმიერი ტესტები“ და სხვ.) სწორედ აღნიშნულ კანონზომიერებას ეფუძნება. ამ ტესტებში ნახატი პროეცირებული ან მასზე გადატანილი და ასახული ფსიქიკური შინაარსის (განცდის, მიდრეკილების, განწყობის და სხვ.)  სახით გაიგება. სწორედ ამიტომაც ენიჭება  პროექციულ ნახატისმიერ ტესტებს დიაგნოსტიკური მნიშვნელობა.

მხატვრული ნიშნებით ეფექტური მანიპულაციისა და მათი ზემოქმედების გაზრდის მიზნით ფსიქოლოგიური არტ-ტექნიკა სახვითი, დრამატული და მუსიკალური ხელოვნების მრავალფეროვან შესაძლებლობებს მიმართავს.  თანამედროვე არტ-თერაპიასა და არტ-თრენინგში უკვე ტრადიციული მეთოდების გვერდით (როგორიცაა ფსიქოდრამა, სოციოდრამა, ფორუმ-თეატრი, მუსიკო-თერაპია, ხატვით-თერაპია) შედარებით ახალი მეთოდებიც გამოიყენება ; ასეთია ინსტალაციით-თერაპია, პანტომიმა-თერაპია, პერფორმანს-თერაპია, თოჯინებით-თერაპია, ზღაპრით-თერაპია, სიმბოლო-თერაპია და მითოდრამა. მაგრამ ნებისმიერ შემთხვევაში, არტ-სესიის პრინციპები და  მექანიზმი უცვლელი რჩება. ნებისმიერ შემთხვევაში  ფსიქოლოგიური არტ-ტექნიკა  სიმბოლოთა კოდირება-დეკოდირების პროცესებს  ან სემიოსისს ეფუძნება.

არტ-ტექნიკებში სიმბოლოთა კოდირება-დეკოდირება  სოციალურ, ექსპრესიულ, ინტელექტუალურ ფუნქციებს ატარებს. ფუნქციების  განხორციელება მათ  ეფექტურ ურთიერთკავშირზეა დამოკიდებული. ფუნქციათა ამ სისტემაში გამორჩეული მნიშვნელობა  სოციალურ, კომუნიკაციურ ფუნქციას უნდა მიენიჭოს. ჯ. მორენოს ცნობილი, ლაკონური  გამონათქვამით, „ფსიქოდრამა – შეხვედრაა!“ ის  ორი ადამიანის, ადამიანთა ჯგუფის და, ასევე, საკუთარ თავთან შეხვედრაა!  შეიძლება ითქვას, რომ საზოგადოდ, ფსიქოლოგიური არტ-სესიის პროცესში  სწორედ კომუნიკაციურ არხებშია  „ჩანერგილი“ აღნიშნული მეთოდის ექსპრესიულ-აფექტური და კოგნიტურ-შემეცნებითი ფუნქციები;  კომუნიკაცია კოგნიტურ და აფექტურ ფუნქციებსაც მოიცავს. უმბერტო ეკოს პერიფრაზირებით: „მხატვრული ფენომენი – კომუნიკანტია!“ თვით მხატვრული ექსპრესიის, მხატვრული ნიშნებით თვითგამოხატვის ფუნქციაც სოციალურ დატვირთვას ატარებს; ის გაიგება, როგორც კომუნიკაცია საკუთარ თავთან.

ფსიქოლოგიურ არტ-ტექნიკებში (არტ-თერაპიასა და არტ- თრეინინგში)  ნიღბის-სიმბოლოს აუთენტურობა  („ნამდვილობა“) ამ მეთოდების  ფუნქციებსა და შედეგში ვლინდება; სიმბოლოთა კოდირება-დეკოდირების გზით მიღწეული თერაპიული ეფექტი ემოციონალური, კოგნიტური და სოციალური აპექტების რეგულირებას ეფუძნება. ასპექტთა ამ ტრიადაში გამორჩეული მნიშვნელობა მხატვრულ კომუნიკაციას უნდა მიენიჭოს, რადგანაც სწორედ ის ქმნის საფუძველს სხვა (ექსპრესიული თუ კოგნიტური) ასპექტების აქტივაციისთვის.

ფსიქოლოგიური არტ-ტექნიკა და მისი ეფექტურობა  ემპირიული არგუმენტია იმ პოზიციის სასარგებლოდ, რომლის მიხედვითაც ხელოვნება – ჭეშმარიტი კომუნიკაციაა!  არტ-თერაპიასა და არტ-თრეინინგში სიმბოლო-ნიღაბი  არა თუ ნიღბავს რეალობას ( კერძოდ, რეალურ ფსიქო-სოციალურ მოვლენებს) და არათუ ამახინჯებს რეალურ სოციალურ მიმართებებს,  არამედ პირიქით, ქმნის ოპტიმალურ პირობებს მათი გამოვლენისა და რეალიზებისათვის. ილუზიებით თამაში ილუზიებისგან განთავისუფლების ან ილუზიათა რეალობად ქცევის მისტერიად იქცევა.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s