გურამ ყიფიანი, ნოდარ ამაშუკელი _ „მოწესრიგებული ქაოსი“ ქართულ არქიტექტურაში


(თირის მონასტრის ღვთისმშობლის ეკლესია)

ეს წერილი ჩვენ მიერ ნაგულისხმევია, როგორც ერთგვარი მეგზური არქიტექტურული

ძეგლის შეცნობისა და შეფასებისათვის. როგორც ქვესათაურშია აღნიშნული, განვიხილავთ თირის მონასტრის ღვთისმშობლის ეკლესიას.

ბატონიშვილი ვახუშტი გვამცნობს, რომ: „კვალად ქრცხინვალს ზეით არს, ლიახვის დასავლით, თამარაშენი, მცირე ქალაქი – თამარა- შენს ზეით ერთვის თირის მონასტრის ხევი. ამ ხევზედ გორის ძირს არს აჩაბეთი, სასახლე და ციხე მეფეთა. ამის დასავლეთით არს მთაში თირის მონასტერი, უგუნბათო, არამედ ფრიად კეთილშენი, კეთილს ადგილას, ზის წინამძღუარი“.1

იოანე ბაგრატიონის (ბატონიშვილის) მიხედვით, კი: „ქ. ქრცხინვალის ხეობასა და სამაჩაბლოს ხეობას რაც სოფლები სამეფო, სათავადო, სააზნაურო და საეკლესიო და დიდის ლიახვით ირწყვის სოფლები, არიან ესენი“: და ამ სოფლების ჩამონათვალში ირიცხება „თირის მონასტერი“- ც, როგორც დასახლება და ცოცხალი ორგანიზმი.2

მონასტრის ხუროთმოძღვრებას ნუგზარ ანდღულაძის შესანიშნავიმონოგრაფია მიეძღვნა,1 და აქ მრავალ სახელოვნებათმცოდნეო საკითხთან ერთად დაწვრილებითაა აღწერილი ეკლესიის მდებარეობა და ლანდშაფტთან მისი დამოკიდებულება (სურ. 1).2 მისი კვლევა არ ისახავს მიზნად იმ საკითხის განხილვას, რომელსაც ჩვენ შევეხეთ ჯერ კიდევ 1994 წელს3, თვით ძეგლი კი 1990 წელს მოვიხილეთ.

მონასტერი თავხელისძეთა საგვარეულოს ეკუთვნოდა, მოგვიანებით კი ის მაჩაბელთა გვარმა გაისაკუთრა. ძეგლი (ღვთისმსობლის ეკლესია) მრავალ ხელმოსაკიდ ელემენტს შეიცავს საიმისოდ, რომ იგი XIII ს-ის 80-იანი წლებით დათარიღდეს.4 ეს ის ეპოქაა, როცა არქიტექტურულ ნაწარმოებს ჯერ კიდევ პროფესიული გონება ქმნის და იგი შერწყმულია შემოქმედებასთან.

სამონასტრო კომპლექსის ძირითადი ნაგებობა, ღვთისმშობლის ეკლესია (სურ. 2.), ჩრდილოეთის მხრით თითქმის კლდეს ებჯინება. ეკლესია ძნელად აღსაქმელია, როგორც დასავლეთის, ასევე აღმოსავლეთის მხრიდანაც, სამაგიეროდ, მისკენ გაშლილი, თავისუფალი ხედი იშლება სამხრეთის მხრიდან და XIII ს-ის არქიტექტორიც სწორედ ამ ფასადს (სამხრეთისას) უთმობს განსაკუთრებულ ყურადღებას. აქვე უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ დასავლეთიდან ეკლესიას კარი არცა აქვს, სამაგიეროდ, სამხრეთის მხრიდან იგი ორი, პორტალიანი ღიობითაა აღჭურვილი.

წერილის ძირითადი მიზანი თირის ღვთისმშობლის ეკლესიის ხუროთმოძღვრის, ანუ საუკუნეთა მიღმა მომქმედი ოსტატის, აზროვნების რეკონსტრუქციის ცდაა. მან ამისათვის დაგვიტოვა ყველაფერი, ანუ შემოქმედება (არ დაუტოვებია ტრაქტატი და მემუარები).

ამასთან გააზრებული გვაქვს ისიც, რომ ფართო მკითხველი ამდაგვარ კვლევებს რამდენადმე ეჭვით უცქერის და ამის მიზეზი არაერთია: ჯერ ერთი, როგორც ჩანს, მოუმზადებელ მკითხველს აბნევს გეომეტრიული სქემები, რაც აუცილებლად უნდა იყოს წარმოდგენილი შემოქმედის ქმედებათა თანმიმდევრობის რეკონსტრუქციისათვის, როგორც თუნდაც საილუსტრაციო მასალა. გარდა ამისა, არსებული კომპოზიციის სისტემის დადგენის ცდებს იგი შემთხვევითობად მიიჩნევს, არა და, „შემთხვევითობანი“ და „დამთხვევები“ არ შეიძლება უსასრულო იყოს, ანუ თუ არ არსებობს სისტემა, მას ვერავინ ვერაფერს, მიუსადაგებს. ჩვენი აზრით, ნაწილობრივ სკეფსისს ამდაგვარი კვლევების მიმართ უნდა იწვევდეს ნაკლები რწმენაც „წინა სამყაროს“ შემომქმედთა განვითარებულ სისტემურ აზროვნებაზე. და ბოლოს, და რაც მთავარია, ესაა ეჭვი იმისა, რომ მკვლევარმა, შესაძლოა, წინასწარ შემუშავებულ კონცეფციას დაუქვემდებაროს „სტატისტიკური მონაცემები“, ვთქვათ ანაზომი, დაასეთი რამ მართლაცაა შესაძლებელი, რადგან ეს პროცესი არაცნობიერადაც კი შეიძლება წარიმართოს.

უნდა აღვნიშნოთ, რომ გამოქვეყნებულ ანაზომებში5 ჩვენ არავითარი კორექტივი არ შეგვიტანია. ისინი ჩვენ მივიღეთ, როგორც „მოცემულობა“ კვლევისათვის.

ძეგლის მოხილვისას უპირველესად თვალში გვეცემა მისი „უცნაური“ სამხრეთის (და ფაქტობრივად ერთადერთი) ფასადი. აქ, ერთი შეხედვით, ვერც კი ვარკვევთ, რასთან გვაქვს საქმე – „წესრიგთან“ თუ „ქაოსთან“, მაგრამ იმაში კი შეიძლება შევთანხმდეთ, რომ მისი სახით ჩვენ წინაშე დეკორატიული პანოა.

გარეგნული ასახულობით, ეკლესია დარბაზული ტიპისაა, თითქოსდა ცალნავიანი, მაგრამ იგი ორი დარბაზისაგან შედგება: დასავლეთისა, შედარებით ვიწრო და სამხრეთიდან ჩრიდილოეთისაკენ მიმართული, ხოლო ცენტრალური, რომელიც აღმოსავლეთიდან ბემითა და საკურთხევლის აბსიდით ისაზღვრება, კვადრატული. გამოდის, რომ სამი სივცობრივი ერთეული ერთიან სისტემაში მხოლოდ სახურავის კონსტრუქციას მოჰყავს და ის არის კიდევაც ნავი (ნავის), რომელიც თავის სივრცეში ორ სივცობრივ სხეულს აერთიანებს (სურ. 3).

საკურთხევლის აბსიდა ამ ძეგლში განსაკუთრებულ ყურადღებას იქცევს. მისი ჩრდილო და სამხრეთის მორკალული გვერდების ტენდენცია იმას გვაუწყებს, რომ ისინი ნახევარწრიულობისაკენ მიისწრაფვოდნენ, მაგრამ იგი, ასე ვთქვათ, „გადაკეტილია“ სწორი ხაზით, ანუ წაკვეთილი – სახზე გვაქვს კანონიკური აბსიდის დაუსრულებელი სახე. აქ ძნელი იქნება მისი განხილვა, როგორც ძეგლთა იმ რიგის შემადგენლისა, რომლებიც სწორკუთხა აბსიდებით ხასიათდება.6 ამ ძეგლის არქიტექტორს უმტკივნეულოდ შეეძლო აღმოსავლეთით, თუნდაც 1,5 მ-ის სიგრძეზე, სტილობატი გაეგრძელებინა და სრულფასოვანი აბსიდის შექმნას ვეღარაფერი დააბრკოლებდა, მაგრამ მისი მიზანი, როგორც ჩანს (და გამოჩნდება), რაღაც თემისა და იდეის განხორციელებაა და ამიტომ იგი თავის თავს კანონიკური ნორმების დარღვევის უფლებას აძლევს.

ტაძარი სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან გვიანდელ მინაშენებსაც შეიცავს. ჩრდილოეთის მინაშენი სანახევროდ კლდის მასივში შეჭრილი სივრცეა. ცხადია, რომ როცა სამხრეთის ფასადის განხილვას შევუდგებით, მინაშენს „უკუვაგდებთ“, ანუ ფასადს თავისი თავდაპირველი „დაუფარავი“ სახით წარმოვადგენთ.

კვლავ გეგმას უნდა მივუბრუნდეთ (სურ. 3). მისი შიდა ფართობის სიგანე 6,25 მეტრია, ხოლო სიგრძე – 14 მეტრი. ამ რიცხვთა შეფარდება – 6:14=0,4, პირდაპირ გვეუბნება, რომ არქიტექტორმა ტაძრის შიდა ფართობს საფუძვლად დაუდო ისეთი სწორკუთხედი, რომელიც თავის თავში მრავალ დინამიურ თვისებას შეიცავს და მას ეწოდება სწორკუთხედი – 1 : √5 . ესაა ბოლო დინამიური სწორკუთხედი, რომელიც მიიღება კვადრატის თანდათანობითი, დიაგონალური განვითარების შედეგად. პირველ დინამიურ სწორკუთხედს ეწოდება – 1 :√2 : კვადრატის დიაგონალი უდრის √2 და თუ მისი სიგრძის ტოლი მონაკვეთით გავაგრძელებთ კვადრატის ორ პარალელურ გვერდს, მივიღებთ სხვა თვისების სწორკუთხედს, ვიდრე კვადრატია. კვადრატის გვერდს პირობითად ვუწოდოთ 1, ხოლო მის ორ პარალელურ გვერდს, და შესაბამისად, სწორკუთხედის სიგრძეს, თავისი სახელი უკვე აქვს – √2 . ამ სწორკუთხედის, ანუ პირველ დინამიური სწორკუთხედის სახელი თავისთავად გამოდის – 1 : √2 . ამ სწორკუთხედის დიაგონალი კი,

ტოლია √3 და თუ ანალოგიურად განვავითარებთ წინამორბედ სწორკუთხედს, ვღებულობთ გეომეტრიულ სხეულს, რომელსაც ეწოდება – 1 : √3 . ამ უკანასკნელის დიაგონალის სიგრძე √4 -ს უტოლდება, მაგრამ მისი სიგრძის ერთ-ერთ გვერდზე გადაზომვით მიღებული სწორკუთხედი, მიუხედავად იმისა, რომ დინამიური განვითარებითაა შექმნილი, მაინც სტატიკურ ფიგურად ითვლება, რადგან სწორკუთხედი 1 : √4 , უბრალოდ, ორი კვადრატის ჯამია. მისი დიაგონალი √5 ტოლია და მისგან წარმოებულ სწორკუთხედს კი, შესაბამისად, ეწოდება სწორკუთხედი 1 : √ 5 . ეს ბოლო დინამიური სწორკუთხედია (სურ. 4). მართალია ის, რომ დიაგონალური განვითარების მეთოდით უსასრულოდ შეიძლება განვავითაროთ კვადრატი, როგორც საწყისი ფორმა,მაგრამ არქიტეტურის თეორიამ და პრაქტიკამ ამ შეფარდებაზე დასვა წერტილი, როგორც ერთ-ერთ სრულყოფილ გეომეტრიულ სხეულზე. შეიძლება ახლა გავაცნობიეროთ თირის ღვთისმშობლის ეკლესიის არქიტექტორის დამოკიდებულება არქიტექტურის კანონიკურობასთან. მან სწორკუთხედი 1 : √5 აღარ გააგრძელა და არ შექმნა რაღაც ისეთი სწორკუთხედი, რომელიც აუცილებლად დაარღვევდა აღქმადობას, მან სწორკუთხედი არქიტექტურულ „კანონმდებლობას“ დაუქვემდებარა.

შენიშვნის სახით უნდა ვთქვათ, რომ სამივე დინამიური სწორკუთხედი და, გარდა ამისა, „ოქროს კვეთის“ სწორკუთხედი ჯერ კიდევ ძველი ეგვიპტის (ძვ. წ. IV ათასწლეულიდან მაინც) სატაძრო და სამარხეულ არქიტექტურას ედო საფუძვლად8, მაგრამ ბერძნულმა კლასიკურმა არქიტექტურამ და ხელოვნებამ სწორკუთხედს – 1 : √5 , განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიანიჭა, როგორც დიდი დინამიური შესაძლებლობების მქონეს. თუ მის ცენტრში კვადრატს წარმოვქმნით, მაშინ მისი გვერდების მოსაზღვრედ, მარჯვნივ და მარცხნივ ვერტიკალურად მდგომი „ოქროს კვეთის“ სწორკუთხედები წარმოიშობა (სურ. 5). გარდა ამისა, ეს სწორკუთხედი ორი, ჰორიზონტალურად განფენილი დიდი, „ოქროს კვეთი“-სა და მცირე, ვერტიკალურად აღმართული ამავეპროპორციის სწორკუთხედის9 ჯამია (სურ. 6). თირის ღვთისმშობლის ეკლესიის გეგმაში ამ სწორკუთხედის (1 : √5 ) თვისებები სავსებით შეუფარავადაა გადმოცემული: ავტორმა ცენტრალური დარბაზი კვადრატს დაუქვემდებარა, ხოლო კვადრატი პლუს აბსიდა „ოქროს კვეთის“ სწორკუთხედთან მიაახლოვა, ასევე კვადრატული დარბაზი პლუს დასავლეთის „სათავსო“ კვლავ „ოქროს კვეთის“ შეფარდებას წარმოქმნის.

კვლავ შენიშვნის სახით, ორიოდე სიტყვა უნდა ითქვას „ოქროს კვეთზე“ და ამ შეფარდების მქონე სწორკუთხედზეც.

გერმანელმა მკვლევარმა ცეიზინგმა ფუნდამენტური შრომა მიუძღვნა ამ შეფარდებას და განსაზღვრა მისი არსიც: „იმისთვის, რომ მთლიანი შედგენილი ორი არათანაბარი ნაწილისაგან გამოიყურებოდეს სრულყოფილად ფორმის თვალსაზრისით, მცირე და დიდ ნაწილს შორისაც ისეთივე შეფარდება უნდა არსებობდეს, როგორც დიდი ნაწილი შეეფარდება მთლიანს“10, ანუ ესაა შეფარდება, რომელიც ჰარმონიულად აკავშირებს ერთმანეთთან მთელისა და ნაწილების სიდიდეებს. ეს შეიძლება, გავიაზროთ მონაკვეთზე, რომელიც ორ არათანაბარ ნაწილადაა გაყოფილი. ა : ბ = ბ : ც (სურ. 7). ეს შეფარდება გამოისახება არითმეტიკული რიგით: …0,056; 0,090; 0,186; 0,234; 0,382; 0, 618; 1, 0; 1,618; 2,618… და ა. შ. ამ რიგში ყოველი წინა როცხვის შეფარდება მომდევნოსთან გვაძლევს 0,618. დიდისა მცირესთან კი — 1,618. ეს შეფარდება პრაქტიკული საქმიანობის შედეგად ხშირად მრგვალდებოდა, ვთქვათ, როგორც 0,62 ან 0,6. ამასთან რიგი ადიტიურია, ანუ ყოველი რიცხვი მიიღება წინა ორი რიცხვის ჯამით. თვით შეფარდება გამოხატული 0,618-ით მიახლოებითია; ზემოთ მოყვანილი რიგი ხომ მთლიანად ირაციონალური რიცხვებისაგან შედგება. პროპორცია გამოისახება ფორმულით √5-1/2 (ამ ფორმულის გეომეტრიულ გასაღებს ბოლოს დავუბრუნდებით).

ძველი ბერძნები ამ პროპორციას „კიდურა და შუალედურ“ შეფარდებას უწოდებენ (კიდურა – მაგ., 0,146 : 0,090; შუალედური კი, ვთქვათ, 0,236 : 0, 382). შუასაუკუნეებში მას „ღვთაებრივი შეფარდება“ ეწოდა, აღორძინების ეპოქამ კი იგი „ოქროს კვეთის“ ეპითეტითაც შეამკო.

იმავე (ან დაახლოებით იმავე) თვისებებითაა აღჭურვილი მთელი რიცხვების რიგიც, რომელიც XIII ს-ში იტალიელმა მათემატიკოსმა ლეონარდო პიზელმა (ზედმეტსახელად ფიბონაჩი) აღმოაჩინა11. ეს რიგიც ადიტიურია და ასე გამოიყურება: 2; 3; 5; 8; 13; 21; 34; 55; 89; 144; 233; 377… და ა. შ., და ამ რიცხვების ურთიერთშეფარდება უახლოვდება „ოქროს კვეთისას“ – ე. ი. რიცხვითი მნიშვნელობებით – 0,618-ით გამოხატულ შეფარდებას. მაგ. 8 : 13 = 0,615…; 13 : 21 = 0,619…; 21 : 34 = 0,617… და ა. შ.

„ოქროს კვეთის“ სწორკუთხედი კი ისეთი თვისებების მქონეა, სადაც მისი პატარა გვერდის შეფარდება დიდ გვერდთან გვაძლევს შეფარდებას თუნდაც მიახლოებითი მნიშვნელობით მაინც: 0,6., მაშინ დიდი გვერდი ასევე შეეფარდება „მთლიანს“, ანუ პატარა და დიდი გვერდების ჯამს. ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ ასეთი, ანუ „ოქროს კვეთის“ სწორკუთხედი, ბუნებაში ყველაზე მყარი სწორკუთხედია თავისი მექანიკური თვისებებით.

თირის მონასტრის ღვთისმშობლის ეკლესიაში დარბაზის სიგანე 6 მეტრს უდრის. სიგრძე კი – ცენტრალური კვადრატული დარბაზი პლუს აბსიდა – 9,5 მ-ის ტოლია; ან დარბაზს პლუს დასავლეთის „სა- თავსო“ ასევე 9,5 მ-ს უთანაბრდება (6 : 9,5 = 0,631… ≈0, 6). სწორკუთხედ 1 : √5 . ჩვენ ზემოთ ყურადღება დავუთმეთ და თანდათანობით უფრო გასაგები უნდა გახდეს, თუ რატომ წაკვეთა არქიტექტორმა „პროექტში“ აბსიდა. მას სწორედ სწორკუთხედი – 1 : √5 სჭირდება და მის თვისებებს იგი სამხრეთის ფასადზეც დიდი შემოქმედებითი უნარით ავლენს.

როგორც ზემოთაც მივანიშნეთ, ტაძრის ხილვისას უპირველესად მისი სამხრეთის ფასადი გვხვდება თვალში. იგი დეკორატიული პანოა და თუ მასზე დასმულ „აქცენტებს“ ლაქების სახით წარმოვიდგენთ, უკეთ გავაცნობიერებთ (სურ. 8) მის მხატვრულ მნიშვნელობას და თვით „პანოს“ დინამიურ თვისებებს. სხვა თუ არაფერი, არქიტექტორი აქ უარს ამბობს სიმეტრიის ცენტრალურ ღერძზე, ე.ი. უარს ამბობს მარტივ აღქმადობაზე12, და, ამასთნავე, საფასადე სიბრტყესაც 1: 5 სწორკუთხედს უქვემდებარებს (მისი სიგრძე 15,75 მეტრი, სიმაღლესთან,

სტილობატიდან კარნიზამდე – ქიმატიონამდე 7 მეტრი, სწორედ ამ შეფარდებას გვაძლევს, რაც ამ ბოლო დინამიური სწორკუთხედის – 1 : 5 გვერდებს ახასიათებს: 7 : 15,75 = 0,44…).

ფასადზე ლათინური ასო-ნიშნებით დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ (მარცხნიდან მარჯვნივ), მიმდევრობით აღვნიშნავთ საფანჯრე დეკორატიულ და პორტალებიან კარის ღიობებს: A – მცირე პორტალიანი კარის ღიობი; B – კარნიზისქვეშა მრგვალი სარკმელი; C – ანტროპომორფული სარკმელი; D – მრგვალი სარკმელი ფასადის ცენტრალურ არეში; E – დიდი პორტალიანი კარი; F – ნახევარსვეტებზე შესმული სარკმელი ფასადის ცენტრალურ არეში; G – აღმოსავლეთის „არე“-ს სარკმელი, გვიანდელი გადაკეთებისა და ადგილმონაცვლეობის შედეგი;1 H – აღმოსავლეთის (მარჯვენა მხრის) კიდურა სარკმელი. ფასადზე იკითხება აგრეთვე კუთხის პილასტრებიდან სიბრტყეზე გამომავალი მრგვალი კვანძები. ფასადის პანოს დანაწევრებაში ისინი არცთუ მცირე როლს თამაშობენ. დასავლეთისას „W“-თი აღვნიშნავთ, აღმოსავლეთისას კი, შესაბამისად, „O“-თი.

საფასადე სიბრტყეზე, რომელსაც პანოდაც მოვიხსენიებთ ხოლმე, „ლაქები“ ქვედა მარცხენა (დასავლეთისა) კუთხიდან გარკვეული პროგრესიით მიემართება მარჯვენა ზედა კუთხისაკენ დიაგონალურად. შესაბამისად, რამდენამდე განტვირთულია ზედა მარცხენა და ქვედა მარჯვენა არეები. ეს ნამდვილი ქიაზმია, ერთგვარი კონტრაპოსტი, რომელსაც არქიტექტორი სიბრტყეზე შეფარდებათა სისტემებით ღებულობს.

მარცხნიდან პანოზე, ფასადის სიმაღლის გადაზომვით, ანუ კვადრატის მარჯვენა ვერტიკალური გვერდით, განისაზღვრა E პორტალის ღერძი, შემდგომმა საფეხურმა კი, კვადრატის დიაგონალურმა განვითარებამ და პროპორციამ – 1 : √2 , დააკონკრეტა F სარკმლის ღერძი. პროპორციას 1 : √3 ნუ მივანიჭებთ აქ მნიშვნელობას, რადგან ამ სწორკუთხედის მარჯვენა არე ადგილმონაცვლებულ სარკმელს ეხება და ქმნიდა იგი აქცენტს თუ არა, სრული დარწმუნებით ვერ ვიტყვით. სამაგიეროდ, პროპორციამ, 1 : √4 , ანუ ორი კვადრატის ჯამმა, ბოლო, უკიდურესი აღმოსავლეთის ღიობის ღერძი დააზუსტა – H სარკმელი (სურ. 9).

ანალოგიური გზით ხუროთმოძღვარი კვადრატს მარჯვნიდან მარცხნივაცავითარებს და შეფარდებით 1 : 2 – E პორტალის დეკორატიული ჩარჩოს საზღვრებს აზუსტებს. 1 : √3 -ით ანტროპომორფული C სარკმლის ღერძი განისაზღვრა, ხოლო ორმა კვადრატმა (1 : √4) – A წერტილის ღერძი (სურ. 10).

გამოდის, რომ არქიტექტორმა საფასადე სივრცე სამ სექტორად დაჰყო. ცენტრალურში და, ამავე დროს, კვადრატულ არეში – D, E და F ელემენტები განათავსა, მარცხენა ვერტიკალურ არეში (რაც „ოქროს კვეთის“ სწორკუთხედს შეესაბამება) A, B, C ელემენტები და ამავე თვისების მარჯვენა სწორკუთხა არეში G და H „ლაქები“. მან, ანუ არქიტექტორმა, ორი ერთგვაროვანი დინამიური სწორკუთხედიც, კერძოდ, 1 : √2 ერთმანეთს დააფინა: მარცხნიდან და მარჯვნიდან – და ამით ცენტრალური აქცენტების საზღვრები დააზუსტა: მარცხენა პროპორციით F სარკმლის ღერძი და მარჯვენათი E პორტალის საზღვარი (სურ. 11). აქ აღსანიშნავია ის, რომ სწორედ 1 : √2 პროპორციით განსაზღვრა ხუროთმოძღვარმა ცენტრალური ვერტიკალური აქცენტების (E, F) მდებარეობა, რადგან მონაკვეთი √2 „ოქროს კვეთით“ შეეფარდება 5 (1,4142 : 2,2361 = 0,63…) და, შესაბამისად, ფასადზეც მანძილი მარცხენა კუთხიდან E პორტალის მარცხენა კიდემდე „ოქროს კვეთით“ შეეფარდება სიგრძის დანარჩენ მონაკვეთს. მანძილი მარჯვენა კუთხიდან F ღერძამდე იმავე პროპორციით შეეფარდება მონაკვეთს F ღერძიდან ფასადის მარცხენა საზღვრამდე (სურ. 12).

როგორც აღვნიშნეთ, სწორკუთხედი 1 : √5 თავის თავში შეიცავს „ოქროს კვეთის“ სწორკუთხედებს ანუ მაგალითად, მის ცენტრალურ კვადრატს პლუს ერთ-ერთი კიდურა „ოქროს კვეთის“ სწორკუთხედი თავისთავადაც ჰორიზონტალურად განფენილი „ოქროს კვეთის“ სწორკუთხედია. მისი დიაგონალის კვადრატის გვერდთან გადაკვეთის წერტილით, ჰორიზონტალურად საფასადე სიბრტყე ასევე „ოქროს კვეთის“ შეფარდებით იყოფა და სიბრტყეზე მას კუთხის პილასტრებიდან გამოზიდული მედალიონები აკონკრეტებს (W და O). ფასადის შემდგომი დანაწევრებაც სისტემური ხასიათისაა და ისაზღვრება B – მრგვალი სარკმლის ადგილი და ა. შ.

არქიტექტორი აქ კვადრატის სხვა შესაძლებლობებსაც იყენებს, ეს შესაძლებლობები კი იმაში მდგომარეობს, რომ თავისსავე სხეულში მას შეუძლია, წარმოშვას დინამიური სწორკუთხედების იგივე სახეები, რაც მას შეუძლია დიაგონალების საშუალებით სიგრძეში თავის სხეულის საზღვრებს გარეთ მიიღოს. ანუ, კვადრატის დიაგონალსა და მოპირდაპირე კუთხეების შემაერთიანებელი რკალის გადაკვეთაზე აგებული სწორკუთხედი პირველი დინამიური სწორკუთხედია, ე.ი. 1 : √2 . ამ უკანასკნელის დიაგონალსა და რკალის გადაკვეთაზე წარმოიქმნა სწორკუთხედი – 1 : 3 და ა. შ. (სურ. 14). არქიტექტორმა ამ მე- თოდით საფასადე სიბრტყეზე მკვეთრად გამოსახული და დიაგონალურად აწყობილი სამივე კვადრატის შიგნით კვადრატის შიდა დანაწევრების პრინციპით განსაზღვრა მცირე ელემენტთა და დეტალთა მიჯნები (სურ. 15).

ვფიქრობთ, რომ აქ ანალიზი უნდა შევწყვიტოთ, ზოგიერთი რამ აღარც კი დავაკონკრეტოთ და აღარ შევეხოთ დანარჩენ ფასადებს, ნაგებობის სივცობრივი კომპოზიციის საკითხებს და ა. შ. მკითხველმა, მითუმეტეს, თუ ის სტუდენტია, თავად უნდა შეძლოს ამ ნარკვევის გაგრძელება და დასრულება, ან რომელიმე სხვა ძეგლი უნდა მოიძიოს და აღადგინოს საუკუნეთა მიღმა მოქმედი არქიტექტორის აზროვნების სისტემა, ან არსებულ ნარკვევში, და ეს ყველაზე უკეთესი იქნება, უარყოს ავტორთა მონაცემები.

თირის მონასტრის ღვთისმშობლის ეკლესიის და განსაკუთრებით მისი სამხრეთის ფასადის, როგორც დეკორატიული პანო-ს ერთმნიშვნელოვნად განსაზღვრა ძალიან ძნელია. იგი ნამდვილადაა ხელოვნების ნიმუში. ამ ნიმუშით რომ საქმე „ქაოსთან“ გვაქვს, ეს ერთი შეხედვითაც შეიძლება რომ გავიაზროთ. „ნახატი“ შთაბეჭდილების შექმნას ემსახურება და ამ ნიშნით იგი იმპრესიონისტული პანოა. ეს სიბრტყე მთლიანად მოდელის შექმნის ცდაა, ნებიერი შემოქმედის სურვილების დაკმაყოფილება(გავიხსენოთ, რომ ამ დროს, ჯერ კიდევ რუსთაველისეპოქის „თავისუფალი ნება“ დომინირებს შემოქმედებაში), მაგრამ იგი ინტელექტით მოწესრიგებული ქაოსია, ატარებს თამაში-ს, როგორც ფსიქოლოგიურ-ესტეთიკური კატეგორიის ყველა ნიშანს.

P. S. განმარტება ფორმულისათვის √5-1/2, – მისი გეომეტრიული გასაღები: ორი კვადრატის ჯამს ანუ სწორკუთხედს 1 : √4 თუ დიაგონალით განვავითარებთ სიგრძეში ვღებულობთ სწორკუთხედს, მრავალი დინამიური თვისებების შემცველს და მას ეწოდება 1 : √5 . ეს ტექსტშიდაც არაერთხელ აღვნიშნეთ. ახლა კი ორი კვადრატის ჯამი წარმოვსახოთ ვერტიკალური დგომით და არაფერი გვიშლის ხელს, დიაგონალი გადმოვზომოთ, ვთქვათ, მარჯვნივ და ვიწრო გვერდის პირობითი გაგრძელებით ავაგოთ სწორკუთხედი. მთლიანად ეს სწორკუთხედი ცოტათი კვადრატს ჰგავს, მაგრამ კვადრატი არაა და მას ქართულად დინამიური კვადრატიც შეიძლება რომ ვუწოდოთ, მაგრამ ორი კვადრატის (პირობით აღვნიშნოთ – √2) დიაგონალის განზომილების – √5 , გადაზომვით მივიღეთ გვერდითი, ვერტიკალურად აღმართული სწორკუთხედი. √5 -ს რომ გამოვაკლოთ „1“, და უნდა გამოვაკლოთ, რადგან ისედაც გამოაკლდა კვადრატის გვერდი, მაშინ ორი კვადრატის გვერდით წარმოსახული სწორკუთხედი „ოქროს კვეთისაა“. მისი გვერდების შეფარდება სხვა გამოსავალს არ გვაძლევს. გეომეტრიული სქემა ასახავს ფორმულას:√5 (ორი კვადრატის დიაგონალი) გამოვაკლოთ 1, ანუ კვადრატის გვერდი, და ეს მონაკვეთი გავყოთ 2-ზე (ანუ ორი კვადრატის ტოლ მონაკვეთზე — სურ. 16).

სურ. 1. – თირის მონასტერი, ხედი სამხრეთ დასავლეთიდან.

სურ. 2. – თირის მონასტრის ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესია, წინა პლანზე სამრეკლო.

სურ. 3. – გეგმა.

სურ. 4. – კვადრატის დიაგონალური განვითარება და დინამიურ სწორკუთხედთა წარმოშობა.

სურ. 5. – სწორკუთხედ 1 : √5 ცენტრში წარმოქმნილი კვადრატი და გვერდითი სწორკუთხედები.

სურ. 6. – სწორკუთხედ 1 : √5 დანაწევრება „ოქროს კვეთის“ დიდ, ჰორიზონტალურად განფენილ და მცირე, ვერტიკალურად აღმართულ, ამავე თვისებების სწორკუთხედად.

სურ. 7. – მონაკვეთის დანაწევრება „ოქროს კვეთის“ შეფარდებით.

სურ. 8. – „ლაქებით“ წარმოსახული ფასადი.

სურ. 9. – ფასადის ელემენტთა განვითარება კვადრატის განვითარების შესაბამისად დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ.

სურ. 10. – ფასადის ელემენტთა განვითარება აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ. გურამ ყიფიანი, ნოდარ ამაშუკელი

სურ. 11. – ფასადზე სწორკუთხების – 1 : √2 ურთიერთდაფენის შედეგად განსაზღვრული ელემენტები.

სურ. 12. – საფასადე სიბრტყე დანაწევრებული „ოქროს კვეთი“-ს პროპორიცით.

სურ. 13. – „ოქროს კვეთის“ სწორკუთხედების დანაწილების შედეგად მიღებული მონაკვეთები სამხრეთის ფასადზე.

სურ. 14. – დიაგონალის და რკალის მეშვეობით განვითარებული კვადრატის შიდა ფართობი.

სურ. 15. – საფასადე სიბრტყის დიაგონალური დინამიკა განსაზღვრულიდა დაკონკრეტებული კვადრატის შიდა განვითარების შესაძლებლობებით.

სურ. 16. – „ოქროს კვეთის“ ფორმულის √5-1/2 გეომეტრიული გასაღები.

დანართი

სურ. 1

სურ. 2

სურ. 3

სურ. 4

სურ. 5

სურ. 6

სურ. 7

სურ. 8

სურ. 9

სურ. 10

სურ. 11

სურ. 12

სურ. 13

სურ. 14

სურ.15

სურ. 16

___________________

1 ქართლის ცხოვრება. IV, ბატონიშვილი ვახუშტი, აღწერა სამეფოსა საქართველოისა. ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ. თბ., 1973, გვ. 371.

2 იოანე ბაგრატიონი, ქართლ-კახეთის აღწერა, ტექსტი გამოსაცემად მოამზადეს, გამოკვლევა და საძიებელები დაურთეს თ. ენუქიძემ და გ. ბედოშვილმა, თბ., 1986, გვ. 40-41.

3 ნ. ანდღულაძე, თირის მონასტრის ხუროთმოძღვრული ანსამბლი. თბ., 1976, გვ. 8 და შმდ; ამ მონასტრის შესახებ იხ. აგრეთვე Р. Меписашвили, В. Цинцадзе, Архитектура нагорной части исторической провинции Грузии – Шидакартли, Тб., 1975, გვ. 127-131; შიდა ქართლი I, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, რედაქტორი ც. დადიანიძე, თბ., 2002, გვ. 191-194.

4 ნ. ანდღულაძე, თირის მონასტრის… გვ. 10 და შმდ;

5 გ. ყიფიანი, ნ. ამაშუკელი, თირის ღვთისმშობლის ეკლესიის სამხრეთი ფასადი. საქართველოს აკად. შ. ამირანაშვილის სახელობის ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმი. მოხსენებათა თეზისები (ოქტ. 1994), თბ., 1994, გვ. 12-15.

6 ნ. ანდღულაძე, თირის მონასტრის… გვ. 101 და შმდ;

7. ეკლესია ნაწილობრივ აუზომავს ლ. რჩეულიშვილს 1938 წელს, ხოლო მთლიანად კომპლექსი 1968-70-იან წლებში ნ. ალხაზიშვილსა და ნ. ანდღულაძეს. იხ. ნ. ანდღულაძე, თირის მონასტრის… გვ. 7, სქოლიო 15.

8. იხ. და შდრ. Г. Чубинашвили, Зедазени, Клилкис джвари, Гвиара, ქართული ელოვნება 7 (სერია A). თბ., 1971, გვ. 27 და შმდ.

9 В.Н. Владимиров, Пропорции в ეгипетской архитектуре. Всеобщая история архитектуры, т. 1, 1970, გვ. 138-154

10 დაწვრ. იხ. Д.Хэмбидж, Динамическая симметрия в архитектуре. М., 1936, გვ. შმდ.

11 Н. Васютинский, Золотая пропорция. М., 1990, გვ. 5-6.

12. Н.Н.Воробьев, Числа Фибоначчи. М., 1984, გვ. 8 და შმდ.; Э. Мессель, Пропорции в античности и в средние века. М., 1936. გვ. 21 და შმდ.

13. სტრუქტურული ფსიქოლოგიის ერთ-ერთი არქიტექტურული პოსტულატი გულისხმობს: „ღერძისადმი დამოკიდებულება – აღქმა ადვილდება თუ მნახველი მოსახილველ ობიექტის ღერძზე იმყოფება“. – იხ. И. Араухо, Архитектурная композиция. М., 1982, გვ. 46.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s