ხათუნა თავდგირიძე _ მითოსური სიმულაციები „მთლიანი ღმერთი” და მისი დესტრუქცია


,,რა ემართება ღვთაებრივს, როდესაც ის თავის თავს
ხატებში აღმოაჩენს?
რა ემართება მას, როდესაც ის მრავლდება
სიმულირებულებში?
თუ ის უჩინარდება სიმულირებულში,
რომელიც გადმოშლის მომხიბლავ დიდებულებას და
ძალას –
ხატების ვიზუალურ მანქანურ მოქმედებას,
რომელიც ცვლის ღმერთის მარტივ და
ინტელიგიბელურ იდეას?“
ჟან ბოდრიარი. ,,სიმულირებულები და
სიმულაციები“.

ყოვლისშემოქმედი ღმერთი, როგორც აბსოლუტუმი და ,,მთლიანი სტრუქტურა“, არის სწორედ ის ,,მთლიანი სტრუქტურა“ რომლის ..მთლიანობაც“ ხაზგასმას არ საჭიროებს. მაგრამ აღმოჩნდება, რომ ამგვარი დეფინიციის აუცილებლობაც დგება, რადგან მითის ერთ-ერთი მთავარი პრობლემა – ონტოლოგიური პრობლემა, აღნიშნული ,,მთლიანობის“ გამოხატვა//გამოსახვას უკავშირდება. ,,მთლიანი ღმერთის“ გამოსახვის შესაძლებლობათა მითოსური რეპრეზენტაციები მითისთვის არის ის ზღვარი, საიდანაც ის მოულოდნელად მეტაფიზიკურ-ფილოსოფიურიდა თეოლოგიურ-რელიგიური ამბიციების გამომჟღავნებას იწყებს (ამიტომაც მიიჩნევა, რომ მითი პოტენციური ფილოსოფია და პოტენციური რელიგიაა). როცა მითი იწყებს თხრობას, ანუაქტივობას ტექსტობრივ (ექსპლიციტურ) და წარმოდგენით (იმპლიციტურ) დონეებზე, იმ წუთიდან ის ხდება ეტიოლოგიური, რის ღრმა საზრისს ღმერთისა და ყოფიერების სტრუქტურების დალაგება და ჩვენება წარმოადგენს.

მითი ფლობს „მთლიანობის“ და „ერთი ღმერთის“ შესახებ ,,საიდუმლო ცოდნას“. ეს ცოდნა მითისთვის ძალზე „მტკივნეულია“ და ამასთანავე – არსებითი, რადგან ამ „საიდუმლო ცოდნის“ აპოფატიკური ბუნება, რომელსაც ვერსად გაექცევა ვერც ერთი სტრუქტურა (მითი, რელიგია, ფილოსოფია, ლიტერატურა, ისტორია და ა.შ.) პრინციპულად შეუსაბამოა მითოსური პარადიგმისთვის, რომელშიც ნებისმიერი გამოვლინება და მისი არსი შეიძლება არსებობდეს მხოლოდ ეტიოლოგიურ, ანუ ახსნის ფარგლებში; მხოლოდ – ვიზუალურ ხატებსა და ჰიპერრეალურ ფორმებში (ფანტასტიკურ და მეტაფორულ განსხეულებებში); მითოსური პარადიგმა მოიცავს ფანტასტიკური ვიზუალური ხატების ამოქმედებისა და მითოლოგემების გაცოცხლების მექანიზმებით ნებისმიერი მეტაფიზიკური და ემპირიული კითხვის პასუხის შესაძლებლობას და აუცილებლობას. ამიტომ ერთი ღმერთისა და საწყისი მთლიანობის მიუწვდომელ აპოფატიკურ ბუნებას ჩიხში შეჰყავს მითი. ამ ჩიხიდან გამოსვლას იგი ერთი ცენტრალური ღმერთის აღიარებით, ანუ „საიდუმლო ცოდნის“ არსებობის ღია დადასტურებით იწყებს, რითაც თავისივე წიაღში ჩასახავს ახალ ,,ეტიოლოგიურ ემბრიონებს“ – „ერთი ღმერთის“ მაძიებელ და ამხსნელ მომავლის სტრუქტურებს და პარადიგმებს – რელიგიასა და ფილოსოფიას.

მითოსური, რელიგიური და ფილოსოფიური ინტერმსოფლმხედველობრივი უძველესი აზროვნების წიაღში მუდმივად ვლინდება ცოდნა ,,ერთ ღმერთზე“. პოლითეიზმის გარემოში, განუსაზღვრელად ბევრიღვთაების თაყვანცემისა და მსახურების პირობებში ყოველთვის არსებობს ცენტრალური, ყოვლის შემოქმედი პირველი ღმერთის უზენაესობის თეოლოგიური განცდა, მისი განსაკუთრებულობის აღიარებისა და დანარჩენ ღვთაებათაგან დიფერენცირების შინაგანი სულიერი ინტენცია. უფრო მეტიც, ასეთი ყოვლისშემოქმედი ღმერთისადმი (რომელმაც სამყარო და დანარჩენი ღმერთები გააჩინა) არსებობს მკვეთრად გამოხატული ,,პირველადი მონოთეისტური განცდები“ და მეტაფიზიკურ-ფილოსოფიური დამოკიდებულებები.

„ერთი ღმერთის“ ცოდნას მითი, რელიგია და ფილოსოფია ერთად დაატარებენ.

ინდური რელიგიური ჰიმნების უძველეს კრებულ ,,რიგვედაში“ (ძვ.წ. II ათასწლეულის ბოლო), რომელიც ძველინდურ მითოლოგიას (არსებითად კოსმოგონიას) ეფუძნება, არაერთგზის ვხვდებით ერთი კონკრეტული ღმერთის ერთადერთობის, ერთარსობის აღიარებას. ჰიმნში, რომელიც ეძღვნება ,,ყოვლის შექმნელს“ – ღვთაება ვიშვაკარმანს (მანდალა 10, 81) -მიმართავენ როგორც ,,შემოქმედს“ და ,,ერთ ღმერთს“:

„აქვს ყველგან თვალი ყოვლის შემქმნელს და სახე ყველგან,
ხელები ყველგან და ფეხებიც ყველგან განრთხმული
და შემოიკრებს ფრთათა თვისთა ქვეშე ყოველთა
ცისა და მიწის „შემოქმედი“, „ის ერთი“, , „ღმერთი“ (ქრესტომათია 1990:370).

სხვა ჰიმნშიც (მანდალა 10,82) ვიშვაკარმანი ,,ერთადერთად“ და,არსთა შემქმნელად“ არის მოხსენიებული. მითოლოგიური შტრიხებით აღბეჭდილი ღმერთი აქ რელიგიურ და მეტაფიზიკურ-ფილოსოფიურ ჭრილშია გააზრებული:

„მამაა ჩვენი, და მშობელი, არსთა შემქმნელი,
ვინ უწყის ყველა არსება და მდგომარეობა.
ვინც ერთადერთი აძლევს სახელს თავად ღმერთებსაც,
მასთან მიდიან საკითხავად სხვა არსებანიც“ (ქრესტომათია 1990:371).

ღმერთის ფილოსოფიური გაგების თვალსაზრისით აგრეთვე საინტერესოა „რიგვედას“ ჰიმნი მიძღვნილი უცნობი ღვთაების – „კა“-სადმი(მანდალა 10, 121), რომელიც მთლიანადაა გამსჭვალული „პირველი ღმერთის“ ძიებით. ჰიმნს ყოველი სტროფის ბოლოს რეფრენად გასდევსერთ-ერთი მთავარი მეტაფიზიკური კითხვა, თუ ვინ არის საწყისი, ყოვლისშემოქმედი ღმერთი რომელიც უნდა ,,ვადიდოთ მსხვერპლშეწირვით“:

„ვინ აძლევს ძალას, და პირველი ვინ ქმნის სიცოცხლეს,
ან ვის ბრძანებას მორჩილებენ ყველა ღმერთები,
ვის ჰყავს აჩრდილად უკვდავება და ვის – სიკვდილი, –
ღმერთი რომელი, ვინ ვადიდოთ ჩვენ მსხვერპლშეწირვით?
…..
დაკშას ჩამსახველთ, დამბადებელთ პირველი მსხვერპლის,
ვინც ერთადერთი იყო ღმერთი ყველა ღმერთების….“ (ქრესტომათია 1990:372-373).

აპოფატიკური განაზრებებით ცნობილ რიგვედას ჰიმნში – ,,კოსმოგონია“ (მანდალა 10, 129) – ,,ღმერთები“ ითვლებიან მეორადი შესაქმის შედეგად წარმოქმნილებად, ხოლო მთავარ კრეაციულ ძალად გამოცხადებულია აპოფატიკური საწყისი – „რაღაც ერთი“: ,,რაღაც ერთი, და არიყო არაფერი მის გარდა“ (რიგვედა 1995) . მისი ნებით და აზრით არარადან ჩნდება ყოფიერება.

,,ერთი ღმერთის“ თეოლოგიურ-მეტაფიზიკური განცდა დამახასიათებელია ძალიან ადრეული ეგვიპტური ღვთისმსახურებისათვის. ამონ-რასადმი მიმართულ ჰიმნში (რომლის ტექსტიც თარიღდება დაახლოებითძვ.წ.1600 წლით) ჩვენ ვხვდებით აბსოლუტური მონოთეისტური განცდებით გამსჭვალული სულის გამოხატულებას:

„შენ – ერთი ხარ შემქმნელი ყოველივესი:
ერთი ერთადერთი, შემქმნელი ხმელეთისა;
ის, ვისი თვალებიდანაც გამოვიდნენ კაცნი;
ის, ვისი სიტვითაც გაჩნდნენ ღმერთები.
……………………
სალამი შენდა, ყოველივე ამის შემოქმედო,
ერთო-ერთადერთო მრავალი ხელებით….. „(ასსმანი 1999:96)

აშკარაა ამ ტექსტის მონოთეისტური ხასიათი და ბიბლიურ ჰიმნებთან მისი ლიტერატურული სიახლოვე. მაგრამ მიუხედავად ამისა, იგი მაინც ვერ სცილდება პოლითეიზმის ჩარჩოს: საგალობელში ხაზგასმულია ამონ-რას ერთადერთობა, მაგრამ, იმავდროულად, მოხსენიებულია ღმერთების ენეადა (ღმერთების კრებული) და ღმერთი ატუმი. უძველესი პოლითეისტური რელიგიების თანმხლები მონოთეისტური ტენდენციები მაინც რჩება ადამიანის სულის ძალიან ღრმა და უკიდურესად ენიგმური უბნის გაუცნობიერებელ ემანაციად, რომელიც თავისი ინტენსივობის წყალობით ლიტერატურული ტრადიციის სახეს იღებს. ამიტომ ძველეგვიპტური მიმართვაერთღვთაებისადმი – „ერთადერთო ღმერთო, სხვა მსგავსი რომლის არ არსებობს“, ეგვიპტური ზოგადრელიგიური და ლიტერატურული ტრადიციის გამოხატულებაა. ამ ფორმას ვხვდებით სხვადასხვა დიდი ღმერთის – ამონის, რას, ატუმის და ა.შ. მიმართვებში. ამ მიმართვას გაიმეორებს ფარაონი ამენხოტეპ IV (ძვ.წ. 1367-1350), იგივე – ეხნატონი თავის ცნობილ ჰიმნში – „დიდი ჰიმნი ატონს“. სწორედ აღნიშნულიტრადიციის კვალზე შეიქმნა ფარაონ ეხნატონის „დიდი ჰიმნი ატონს“ და მისი ლიტერატურული ,,მემკვიდრე“ – ბიბლიური 103-ე ფსალმუნი(ბიბლიოლოგთაუმრავლესობა აღიარებს 103-ე ფსალმუნის ძალიან ღრმა ლიტერატურულ კავშირს ,,ატონის დიდ ჰიმნთან“ (აკიმოვი 2007)).

ტრადიცია, რომელიც ღვთაებას ხოტბას ასხამს მის მიერ შექმნილზე (ყოველგვარი შესაქმე) მითითებით და ასეთ ღვთაებას აღიარებს ,,ერთადერთ ღმერთად“ -არის უძველესი ზოგადრელიგიური და ლიტერატურული ტრადიცია და არა – რომელიმე კონკრეტული რელიგიური სისტემის დოგმა. ეს ტრადიცია არსებობდა ჯერ კიდევ ეხნატონის ამარნის ეპოქამდე ათასი წლით ადრე და მან ფარაონ ეხნატონის რელიგიურ რეფორმაში მხოლოდ დამატებითი თეოლოგიური (უფრო კი მონარქიული თეოლოგიის -რომელიც ფარაონს აცხადებს ღვთაებად) შტრიხები შეიძინა. ეხნატონის ,,ატონისტური მონოთეიზმის“ (ეხნატონს მონოთეისტური რელიგიის ფუძემდებლადაც განიხილავენ) თეოლოგიური არსი გულისხმობდა ატონის, რომელიც მთლიანად ვლინდება მზის დისკოს სახით, გამოუხატავი, დაფარული ღმერთის მეტაფიზიკურ განაზრებას. ატონის თეოლოგიურ ცენტრალიზაციამდე ამონი იყო „დაფარული ღმერთი“, ხოლო ღმერთი -რა მე-18 დინასტიის ტექსტებში აღიწერება, როგორც ღმერთი, რომლის ,,სახე დაფარულია“ და რომელიც ,,იმალება სხვა სამყაროში“. მოგვიანებით სწორედ რას ენიგმური ბუნება და მისი უხილაობა იმემკვიდრევა ღმერთმა ატონმა (მზის დისკო) ეხნატონის რელიგიური რეფორმის დროს (ელიადე, რწმენის ისტორია… 2002:57).

ღმერთები, ჩვეულებრივ, ატარებენ ენიგმურ, დაფარულ ბუნებას და სახეს, ისინი წარმოადგენენ ,,ერთი საიდუმლოს“ მრავალ იპოსტასს, ერთი „მთავარი“ საიდუმლოს მრავალ ფორმას – მომდინარეს ერთი საწყისი მთლიანობიდან. ფრანგი ეგვიპტოლოგი კ.ჟაკი მიუთითებს ეგვიპტური რელიგიის არადოგმატურ ხასიათზე და აღნიშნავს, რომ „ეგვიპტელებს არ სწამდათ ერთი ღმერთის, -არც მრავალი ღმერთის. ისინი ფლობდნენ განსაზღვრულ ცოდნას ღვთაებრივ ძალებზე და ექსპერიმენტების გზითცდილობდნენ ამ ცოდნის გაფართოებას. ეგვიპტური ,,რელიგია“ არის რაღაც, რომელიც ინდივიდს აკავშირებს საკრალურ სამყაროსთან სხვადასხვა გზით, რომელთაც მივყავართ ერთ ცენტრამდე“ (ჟაკი 1999:116).

* * *

ერთი ღმერთის „დაფარული“ და „უხილავი“ საწყისი, რომელსაც შეუცნობელს ტოვებს რელიგია (აპოფატიკურობა ღმერთის ატრიბუტია რელიგიებში) მითისთვის ღია, „შემეცნებითი“ უნდა იყოს. მითისთვის პრინციპულად მიუღებელია საწყისი მთლიანობის, ღმერთისა და ყოფიერების აპოფატიკურობა. ონტოლოგიური საიდუმლოს „გამარტივება“ და გამოწვლილვითიგამოხატვა, ისევე როგორც ამ საწყისი მთლიანობიდან კოსმოგონიის განხორციელება, მითის მთავარი შინაგანი ინტენციაა. ამიტომ მითი საგანგებოდ ქმნის და ამუშავებს შიდა-სტრუქტურებს და სპეცმექანიზმს საწყისისა და ღმერთის ასახვისათვის.

მითისა და ერთი „მთლიანი ღმერთის“ დაპირისპირებულობა ატარებს მეტაფიზიკური (ფილოსოფიური), რელიგიური (თეოლოგიური) და პარადიგმული (სტრუქტურული) დაპირისპირების ხასიათს. ამ დაპირისპირებულობაში ავლენს მითი თავის ნამდვილ ბუნებას, „დაშლისა“ და ,,დანაწევრების“, მთლიანობის რეპრესირების უნარს. ამგვარი რეპრესია მიუთითებს მითის დესტრუქციულ პოტენციალზე (შესაძლებლობაზე), მაგრამ

არავითარ შემთხვევაში არ გულისხმობს მითის თვისობრივ, იმანენტურ დესტრუქციულობას. ყოველგვარ დესტრუქციულობას, როგორც ,,ქაოსის“თანაფარდ მოვლენას, მითი უპირისპირდება თავისი საყოველთაო „მომაწესრიგებელი“, ღრმად კოსმოგონიური ინტენციით.

მაშ, რატომ ჯიუტობს წესრიგისა და კოსმოსის მთლიანობის მოყვარული მითი, როცა თავის სტრუქტურაში აბსოლუტის, „მთლიანი ღმერთის“ შემოყვანას იწყებს? რატომ ეწინააღმდეგება მითი „მთლიანობის“ ტრანსცენდენტურ სტრუქტურას, სადაც სრულიად გამოირიცხება ღმერთის ინტელიგიბელური იდეა? საწყისი ღვთაებრივი მთლიანობის საპირისპიროდ რატომ მუშაობს მითში „დამშლელი“ მექანიზმი? ეს არ არის მარტივი და მით უფრო მითისთვის სასურველი ვითარება (რადგან, როგორც ვთქვით, მითი არ არის დესტრუქციული ძალა). მითი იძულებულია, იყოს დესტრუქციული, მითი იძულებულია, მოგვევლინოს ამ ტიპის ნეგატიურ ძალად, რადგან არც ერთ სტრუქტურაში საგანგებომანევრირების გარეშე არ თავსდება მასზე დიდი სტრუქტურა. სხვა სიტყვებით რომ ითქვას, მითი ვერ იტევს „მთლიან ღმერთს“, მითში ვერ თავსდება „მთლიანობა“, „საწყისი“, საიდუმლოს ტრანსცენდენტური შემოქმედი – ღმერთი. სწორედ ამიტომ მითი იწყებს საწყისი მთლიანობის შემოყვანის, თავსებისა და ასახვისათვის ოპტიმალური გზების ძიებას. მითი ქმნის იმ მექანიზმს, რომლითაც აღნიშნული მეტაფიზიკური დაბრკოლება გადაილახება.

გარდა საწყისი მთლიანობის დაშლისა მითის სტრუქტურაში არ არსებობს სხვა მექანიზმი ამ მთლიანობის შემოყვანის, თავსებისა დაასახვისათვის. მაგრამ ამ გზით ასახული მთლიანობა უკვე აღარ არისსაწყისი მთლიანობა, რადგან „დაშლილი“ არ შესაბამება „დაუშლელს“ (ანუ „მთლიანს“).

აღმოჩნდა, რომ საბოლოოდ მითი ვერ ძლევს საწყისი მთლიანობის შემოყვანისა და ასახვის მეტაფიზიკურ პრობლემას და ,,დაშლის“ მექანიზმითაღნიშნული პრობლემის გადალახვა მის მიერ მხოლოდ მოჩვენებითი, სიმულაციურია.

მითში საწყისი მთლიანობის შემოყვანისა და ასახვის სიმულაციით სახეზეა საწყისი მთლიანობის ტოტალური დესტრუქცია.

ღმერთი, როგორც საწყისი „მთლიანი ღმერთის“ სტრუქტურა, ყოველთვის მითის გარეთ რჩება. საწყისი მთლიანობა საბოლოოდ მაინც დაფარულია მითისთვის. ბოდრიარი ფიქრობს, რომ „შეუძლებელია გამოიხატოს ღვთაებრიობა, რომელმაც ბუნებას სული ჩაჰბერა“ (ბოდრიარი1997:53); „მთლიანი ღმერთის“ გამოხატვა შესაძლებელია მხოლოდ „დანაწევრებულად“, „ნაწილ-ნაწილ“, ხატებსა და ნიშნებში. მითს მხოლოდ „დანაწევრებული“, საკუთარსავე სხვადასხვა ღვთაებრივ ძალებად ემანსიპირებული ღმერთის გამოხატვა ძალუძს. აქედან მოდის მითოსური პანთეიზმი და პოლითეიზმი, რომლის დიფერენცირებულ იერარქიულ სისტემაში ჩვენ შეგვიძლია ვიხილოთ მითის მიღმიერიდან გამომჭოლი „მთლიანი ღმერთის“ აჩრდილები. წარმართული პანთეონი მითისთვის დაფარული „მთლიანი ღმერთის“ ნაცვლად, მისთვის მისაწვდომი ღმერთის უთვალავი სიმულაკრით – „მცირე ღმერთებით“ არის დაკომპლექტებული. ისინი საწყის ღვთაებრიობას იმდენად ასახავენ, რამდენადაც არიან ამ ღვთაებრიობის მაუწყებელი (მიმთითებელი) წარმოდგენები, ფანტაზმები და უკიდურეს შემთხვევაში – ნიშნები; ისინი გამოცალკევდებიან „მთლიანი ღმერთის“ ტრანსცენდენტური საწყისიდან, ტრანსფორმირდებიან ღმერთის ინტელიგიბელურ სახეებად და მრავლდებიან უსასრულოდ მითის წიაღში საგანგებოდ მოწყობილ ხელოვნურად განოყივრებულ სათბურებში. და თუ ამგვარი დანაწევრება-გამოცალკევების გზით მაინც შესაძლებელი ხდება, გამოიხატოს ღვთაებრიობა, მაშინ რა ემართება ღვთაებრივს, რომელიც დანაწევრდა და გამოისახა? ბოდრიარი სვამს კითხვას: „რა ემართება ღვთაებრივს, როდესაც საკუთარ თავს ხატებში აღმოაჩენს? რა ემართება მას, როდესაც ის მრავლდება სიმულირებულებში? თუ ის უჩინარდება სიმულირებულში, რომელიც გადმოშლის მომხიბლავ დიდებულებას და ძალას – ხატების ვიზუალურ მანქანურ მოქმედებას, რომელიც ცვლის ღმერთის მარტივ და ინტელიგიბელურ იდეას?“ (ბოდრიარი, 1997:53).

როდესაც ღვთაებრივი გადმოიშლება ,,ხატების ვიზუალურ მანქანურ მოქმედებაში“, როდესაც ღვთაებრივი მეტასტაზურად ვრცელდება თავისსავე ფერმკრთალ ორეულებში, როდესაც ღმერთი უსასრულოდ გადამრავლდება საკუთარსავე სიმულაკრებში, ამ დროს ის სიმულირდება და ხდ სიმულირებული ღმერთი, რომელიც ძალიანაა დაშორებული საწყის მთლიანობას. ასეთი ღმერთი ბოდრიარისთვის არის „გიგანტური სიმულირებული“, რადგან დავიდა იმ ნიშნებზე, რომლებიც ამტკიცებენ მის არსებობას. „გიგანტური სიმულირებული“ არის „არა არარეალური, არამედ სიმულირებული, რომელიც ჩაენაცვლება არა რეალურს, არამედ საკუთარ თავს“ (ბოდრიარი, 1997:54).

და ამ ზღვარზე ჩნდება კიდეც სიმულაციის მთვარი საფრთხე: გაუჩინარება. სიმულაციისას უჩინარდება სიმულირებული, რადგან საწყისიდან გამოყოფის, დანაწევრების ყოველ ჯერზე, სიმრავლის მატებასთან ერთად იკლებს, მცირდება საწყისი მთლიანობა. მთლიანობის დაშლის კვალზე კივუალირდება და თანდათან უჩინარდება ტრანსცენდენტური საწყისი – ,,მთლიანი ღმერთი“.

ამგვარად, მითი რომელიც ცდილობს ასახოს (გამოხატოს) ღმერთი, სინამდვილეში კარგავს, აუჩინარებს მას.

ამ შემთხვევაში სიმრავლის ოდენობა გაუჩინარების პირდაპირპროპორციულია, ხოლო ცნება „მრავალი“ (უთვალავი, უამრავი, ათასი და ა.შ.) ხდება „გამქრალის“ ეკვივალენტური. შესაძლოა აქედანად მოდიოდეს ის ღრმა მითოსურ-თეოლოგიური საზრისი, რამაც ხეთების უძველესი ცივილიზაცია „ათასი ღვთაების ქვეყნად“ აქცია („ათასი ღვთაება ხათისქვეყნისა“ – ასე აღნიშნავნდნენ ხათურ და ხეთურ პანთეონს) და ამავე მსოფლმხედველობრივ წიაღში წარმოშვა კიდეც უპრეცედენტო სიმრავლის „გამქრალი და დაბრუნებული“ ღმერთის პლეადა(თელეფინუ, ანცილი, ცუქი, ინარა, ხანახანა, მზის ღვთაება, მთვარის ღვთაება, ანონიმური ღვთაება…). ხეთურ მითოსში გამქრალი და დაბრუნებული ღვთაების მითოლოგემა უნივერსალურია და გამქრალის როლში ნებისმიერი ღვთაება შეიძლება მოგვევლინოს. ხეთურის მსგავსად უკიდურესად გადატვირთულია ეგვიპტური პანთეონიც – ღვთაებათა რიცხვი აქ ორიათასს აღწევს. იგივე მითოსურ-თეოლოგიურ საზრისზე შეიძლება საუბარი სხვა უძველეს კულტურებშიც, სადაც რელიგიური პანთეიზმი და თეოგონიური მითოსი ერთმანეთის პარალელურად უკიდურესად განვითარებული ჩანს. ქართულ ლოკალურ თუშ-ფშავ-ხევსურულ (აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის) პანთეონში მცირე ღვთაებების – ღვთიშვილების საერთო რაოდენობა დაახლოებით სამიათასით განისაზღვრება, თუმცა მათი სახელები უცნობია.

აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის მითოლოგიაში „მითი“ იძენს დამატებით რელიგიურ („რჯულის“) დატვირთვას და ყალიბდება რელიგიური „ანდერძების“, ადგილობრივი ტერმინოლოგიით – „ანდრეზების“ სისტემად. ქართული ანდრეზული სივრცე აგებულია უზენაესი – „მორიგე ღმერთის“, მისი ხელქვეითი ღვთიშვილებისა და მათი საყმოების (მათ მფარველობაში მყოფი მოსახლეობა) ურთიერთმიმართებაზე. ეს არის ..მთავარი ღმერთისა“ და მისი უამრავი სიმულაკრის ტიპური სამყარო, სადაც ერთმანეთის იდენტური თითოეული სიმულაკრი არის კონკურენტი დანარჩენი სიმულაკრისა. ამიტომაც არის, მსგავად ოლიმპოს ღმერთებისა, ღვთიშვილთა შორისაც ქიშპობა და მტრობა, რასაც სიუჟეტურად აფორმებს ანდრეზი. ხევსურულ ანდრეზში პირდაპირაა ნათქვამი, რომ „თერგვაული და კოპალა მტრები არიან, არ შეიძლება ერთის მლოცველმა მეორე ილოცოსო“(პოეზია 1972:298).

უზენაესი მორიგე ღმერთის ერთიანი საწყისიდან უამრავი ხვთიშვილი, იგივე ჯვარ-ხატი „გამოცალკევდა“ (მათი რიცხვი სამიათასს აღწევს). ღვთაებრივი საწყისის ამ გადმოშლა-ემანაციაში ძნელი არ არის მთლიანობის დამშლელი მითოსური მექანიზმის „გამოჭერა“. მორიგე ღმერთის წიაღიდან გამოსული „შვილები“ – ღვთიშვილები არიან თავად მორიგე ღმერთის რეპრესირებული, კლონირებული და სიმულირებული ორეულები, ხატები, იკონური ასახვები. ამ თვალსაზრისით საყურადღებოა აჭარის მთიანეთის სხვადასხვა ტერიტორიაზე მოფენილი საკულტო ძეგლები,სალოცავი კერპები, რომელთაც ,,ქვა-კაცებს“ უწოდებენ. აქაც ,,სიმრავლეში“ სიმულირებული და ქვა-კერპებში გაუჩინარებული ღმერთის კვალის დანახვა შეიძლება.

ფშავ-ხევსურული ღვთიშვილები რამდენადაც მორიგე ღმერთის სიმულირებული ორეულები, ხატები, იკონური ასახვები არიან, ანდრეზებშიც ამიტომაც მოიხსენიებიან შესატყვისი ტერმინებით -„ხატი“, „ნასახი“ (გამოხატული, დასახული, გამოსახული). აქ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია „ხატად“ – ანუ „ვიზუალურ გამოსახულებად“ დასახული ღვთიშვილის არა იკონური, არამედ ცოცხალი – მის ცოცხალ არსებად განცდა. ,,ხატს“, რომელიც ჩვეულებრივ, ღვთაების უსულო ვიზუალურ-მხატვრულ ასახვად, ასლად უნდა გაგვეგო, ანდრეზი „ცოცხლის“ საზრისს ანიჭებს.ანდრეზის ჯვარ-ხატები არიან ღვთაების ფარდი ცოცხალი, აქტიური არსებები, რომლებიც უშუალოდ, ფიზიკურად მონაწილეობენ ფშავ-ხევსურულ მიკროკოსმიურ მოვლენებში. ამის შესახებ გრიგოლ რობაქიძე თავის ნარკვევში ,,საქართველოს სათავენი“ წერს: ,,რაც ბარში ,,ისტორიად“ იქცა, მთაში დარჩა მითოსად… ბარში ხატი ნიშნავს სათაყვანო სურათსრომელიმეწმინდანისა, ხოლო მთაში მას ჯერაც არ დაუკარგავს თავისი პირვანდელი მნიშვნელობა: მითიური: ხატი მთაში სახელია სალოცავისა; ხშირად მის მაგიერ „ჯვარი“ იხმარება… „ხატი“ მითიური ხილვაა უხილავი არსის – მთაში ჯერ კიდევ ცოცხალია. ბარში ეს სიტყვა უკვე დაკარგულია“( რობაქიძე 1991).

მართლაც, ხატი მითიური ხილვაა ღვთაებისა, მისი ფანტასმაგორიული გამოსახვა და განცდა, რომელიც გადმოიშალა მორიგე ღმერთის ენიგმური საწყისის უსასრულოდ დანაწევრებულ სიმრავლეში.

მორიგე ღმერთის გამომსახველობისთვის მითოსში მუშაობს ,,დაშლის“ მექანიზმი. მორიგის საწყისი ,,სიტყვა“ აისახა//გამოიხატა მისავე ,,დასახულ“//,,ნასახ“ ხატებსა და ნასახებში. ამ გზით მორიგე ღმერთი საბოლოოდ გაუჩინარდა – ,,გამიწვრილდა“ ღვთიშვილთა სიმრავლეში. „გამიწვრილება“ – ,,მეტაფიზიკური გაუჩინარების“ შესატყვისი ფშავ-ხევსურული ანდრეზული ტერმინია, რომელიც ჯვარ-ხატის საიდუმლო ენამ შემოინახა და ანდრეზული განმარტებით, ,,ხილული არსებობიდან უხილავ არსებობაში გადასვლას“ ნიშნავს. ანდრეზებში ამ ტერმინს რატომღაც მხოლოდ დევ-კერპთა//დემონურ ხატთა(ისევ ხატები!) გაუჩინარებას უკავშირებენ, სინამდვილეში კი, ,,გამიწვრილება“ გაცილებით ფართო ტერმინია და უკავშირდება ნებისმიერ ტრანსცენდენტურ ძალას (როგორც დადებითს, ისე – უარყოფითს); ,,გამიწვრილება“ არის მითის ის მთავარი,,დამშლელი“ (ეტიმოლოგიურადაც ,,გამიწვრილება“ -დაწვრილება, დაპატარავება, დანაწევრებას უნდა უკავშირდებოდეს) მექანიზმი, რომლითაც ღმერთი და მისი მთლიანობა სიმულირდება.

,,გამიწვრილებით“ ანდრეზი მითოსური სიმულაციის პროცესებს, მთლიანი ღმერთის სიმულაკრებში სიმულირების ვითარებას ასახავს. იგი გაუჩინარებული და სიმულირებული ღმერთის მითში მყოფობის სრულიად სხვაგვარ მდგომარეობას გვამცნობს:

ეს არის ღმერთის ვერბალური ემანაციის მდგომარეობა, რომელიც მითში ,,მთლიანობის დამშლელი“, მარგინალური მექანიზმის პარალელურად მუშაობს.

ღვთიშვილების დასახვასთან ერთად, საკუთარ ხატებსა და ნასახებში, მათ სიმრავლეში გაუჩინარებული მორიგე ღმერთი მითოსის პასიური მონაწილეა. მორიგე ღმერთი ანდრეზებში განიცდება მხოლოდ ვერბალური სტრუქტურის – ,,მეტაფიზიკური სიტყვის“ დონეზე, ონტოლოგიური ,,ბრძანების“ ასპექტში. მორიგე ღმერთი, როგორც არაერთი მითოლოგიური ღვთაება და ბიბლიური ღმერთი, აქტივობს მხოლოდ ,,ვერბალურად“. როგორც ანდრეზი გვეუბნება – მორიგე ღმერთი ,,ძრავს თავის ოქროს ბაგეებს“. სწორედ ,,ოქროს ბაგეებით“ აწესრიგებს კოსმოსს: ,,მორიგე რიგს და წესს აძლევს ქვეყნიერობას, მაგრამ თვითონ ქვეყნის მართველობაში არ ერევა და ბრძანების მეტს არას აკეთებს“ (ჯავახიშვილი 1979:102). ეს კი სხვა არაფერია, თუ არა ღმერთის ვერბალური ემანაცია. ონტოლოგიური სიტყვა-ბრძანება არის ის ,,სიტყვა“, რომელიც ჩაენაცვლება ღვთის ხატს.

,,მორიგე ღმერთი“ რეალურად მითოსში არ ყოფიერობს, აქტივობს მხოლოდ მისი ვერბალური ნაწილი. მორიგე ქმნის და ,,სახავს“ სამყაროს და ღვთიშვილებს თავისი ოქროს ბაგეებიდან გამომავალი ღვთაებრივი სიტყვით, რომელიც სხვა არაფერია, თუ არა სიტყვაში გამოვლენილი (და არა განსხეულებული და გამოსახული) ღმერთი -მისივე საწყისი და ,,თვითობა“. მხოლოდ სიტყვა იყო პირველთაგანი. ეს ნიშნავს: სიტყვა ,,იყო პრველთაგან“ და ,,ღმერთი იყო სიტყვა იგი“.

ამდენად, აღმოსავლეთ საქართველოს ანდრეზულ მითოლოგიურ სისტემაში უკვე მოცემულია სამყაროს შესაქმისა და მოწყობის ვერბალურმეტაფიზიკური მოდელი. როგორც უძველესი კოსმოგონიური სისტემები ადასტურებენ, საწყისის მეტაფიზიკური ვერბალიზაცია ძველი აღთქმის ბიბლიურ თეოლოგიამდე გაცილებით ადრე, ჯერ კიდევ უძველეს მითოლოგიებსა და რელიგიებში, წარმართული პანთეიზმის წიაღში ჩნდება.

ერთი უზენაესი ღმერთის აღიარებისა და მისი საწყისის თეოლოგიური განცდის ფარგლებში შემოდის კიდევ ერთი უძველესი ტრადიცია – ცენტრალური ღმერთის ვერბალიზაცია და ამ მექანიზმის ჩართვა კოსმო გენეზისის აქტში. ღვთაების ვერბალური პარადიგმა მთლიანად ეფუძნება მენტალურ – გონით ასპექტს, რაც მომავალში ქრისტიანული ლოგოსის თეოლოგიის საფუძველი ხდება. უძველეს პოლითეისტურ რელიგიებსა და მითოლოგიებზე დაკვირვება გვიჩვენებს, რომ პირველად მონოთეისტურ ტენდენციებთან ერთად ისახება ,,აზრის“ – ,,ღვთაებრივი გონის“ კრეაციული მეტაფიზიკურ-თეოლოგიური განაზრებები, რაც მეტ-ნაკლებად ჩამოყალიბებულითეოლოგიური სისტემების სახესაც იღებს ცალკეულ მითორელიგიურ დოქტრინებში (მაგ. ეგვიპტის ჰელიოპოლისისა და მემფისის კოსმოგონიური სისტემები). ამ კოსმოგონიურ დოქტრინებში შესაქმე ღვთაებრივ სიტყვასა და აზრზე(გონებაზე) გავლით დაიყვანება ერთ ღმერთამდე:

ღვთაება (ერთი ღმერთი): – გონება-აზრი-სიტყვა-შესაქმე ,

„რიგვედას“ ჰიმნში (,,კოსმოგონია“, მანდალა 10,129) აღწერილი კოსმოგენეზისი ვერბალურ-მენტალურ მოდელს ასახავს და თავდაპირველად არსებულის – ,,რაღაც ერთის“ აპოფატიკურობასთან ერთად, ამ საწყისის ,,გონით“ სუბსტანციაზე მიუთითებს:

,,თავდაპირველად (მასში) გაჩნდა სურვილი,
რაც იყო აზრის პირველი თესლი.
ყოფიერების ქმნა არარადან ამოხსნეს ბრძენთა
თავიანთ გულებში აზრების ძებნით“ (რიგვედა 1995).

ძველ ინდურ რელიგიურ ჰიმნებში გადმოცემული ონტოლოგიური მოვლენები ინდური მითოსის ფარგლებში რჩება. ინდური მითოსი კი იმთავითვე აღიარებს ღვთაების ვერბალურ-კრეაციულ შესაძლებლობებს. პირველკაცი პრაჯაპატი, რომელიც ოქროს კვერცხიდან დაიბადა, სწორედ ღვთაებრივი სიტვით ქმნის სამყაროს:

„მან გამოამტვრია ოქროს კვერცხი. არ იყო მაშინ არავითარი საყრდენი და დაცურავდა ეს ოქროს კვერცხი, სანამ ერთი წელი არ შესრულდა. ერთი წლის შემდეგ ინება ლაპარაკი პრაჯაპატიმ. მან თქვა: ,,ბჰუჰ!“ და წარმოიქმნა ეს დედამიწა. თქვა მან: ,,ბჰუვაჰ“! და წარმოიქმნა ეს სივრცე. თქვა მან ,,სვარ“! და წარმოიქმნა ის ცა….. ასე შექმნა პრაჯაპატიმ სამი სიტყვით სამყარო“(მითოლოგია 2000 :27).

სიტყვა და აზრი, როგორც გაუმიჯნავი კრეაციული ,,ოპერატორები“, მუდმივად მონაწილეობენ ეგვიპტურ კოსმოგონიებში. ,,ის, ვისი სიტყვითაც გაჩნდნენ ღმერთები“ (ასსმანი 1999:96) – ნათქვამია ამონ-რასადმი მიმართულ ეგვიპტურ ჰიმნში და ღმერთების შემქმნელი ,,სიტყვაც“ არაერთგზის გამოჩნდება ძველი ეგვიპტის სახელმწიფოებრივ ოფიციალურ რელიგიებში – ჰელიოპოლისისა და მემფისის კოსმოგონიურ სისტემებში.

ჰელიოპოლისის კოსმოგონიური სისტემის მიხედვით, სამყარო და ყოველივე მასში არსებული წარმოიშვა შემოქმედის ,,პირით“ (ანუ სიტყვით) და ,,აზროვნებით“. ამის შემდეგ კი სხვა ღვთაებათა შექმნა განსრულდა ბრძანების, სიტყვის წართქმით:

„მე ვარ ის, ვინც წარმოიშვა, როგორც ჰეპრი. მე წარმომივიშვი და წარმოიშვნენ არსებულები, და მრავალი არსება გამოვიდა ჩემი პირიდან.ჯერ კიდევ არ იყო ცა და მიწა. ჯერ კიდევ არ იყო ხმელეთი, არც გველი.გადაჭიმულიყო თვალუწვდენელი ნუნი. მისგან გამოსულმა ვერ ვპოვე ადგილი, სადაც დავიყუდრებდი და ამიტომაც შევქმენი მარადიული ხომლი ბენ-ბენი. მასზე შემდგარმა ვიაზრე (//ვიაზროვნე) საკუთარი სახის წინაშე და შევქმენი ყოველი ქვეყნიერი. მარტომყოფმა პირიდან გამოვდევნე შუ და ტეფტუნი. და მამამ ჩემმა წარმოთქვა: ,,დაე, დაიზარდნონ ისინი!“ (ნემიროვსკი 2000: 6).

მემფისის კოსმოგონიურ სისტემაში კიდევ უფრო იხვეწება და უფრო ძლიერ თეოლოგიურ დატვირთვას იძენს ვერბალურ-მენტალური კრეაცია და მისი ცალკეული ასპექტები. აქ კოსმოგონია და თეოგონია ხორციელდება ერთი ღმერთის (პტახის) ღვთებრივი სუბსტანციით – გონებით, რომლის ადგილად და ეკვივალენტად ,,გულია“ მიჩნეული. „მემფისის გული“ იმეორებს უძველეს მსოფლიო მითოლოგიურ ტრადიციას კოსმოგონიისსამყაროს ცენტრში, ,,შუაგულში“ განხორციელების შესახებ. მემფისის რელიგიურ დოქტრინაში არსებითად შერწყმულია ,,შუაგულის“ მითოლოგემა და სრულიად ახალი თეოლოგიური – ,,აზრის“, ,,ლოგოსის“ ფილოსოფია. ამგვარი შერწყმით მემფისში იქმნება სრულიად უნიკალური კოსმოგონიური სისტემა, რომელიც თანაბრად არის მორგებული როგორც მითოსურ, ისე – რელიგიურ მსოფლმხედველობას.

„დიდი პტახი – ენეადის გული და ენაა …

წარმოიშვა გულით და ენით ატუმის სახე. დიდია პტახი, რომელიც ქმნის ღმერთებს და მათ კას ამ ენით, ამ გულით. წარმოიშვა ხორი მისგან – პტახისაგან. წარმოიშვა თოტი მისგან – პტახისაგან. გული და ენა ბატონობენ ყველაფერზე, რადგან იგი (პტახი) არის ყოველ სხეულში, ყოველ ღვთაებაში, ყოველ ადამიანში, ყოველ მწერში, რომლებიც ცოცხლობენ მისი იდეით და ბრძანებით. მისგან წარმოიშვა ენეადა… იგი (პტახი) – ყოველი გადაწყვეტილების მიზეზს წარმოადგენს… ენა იმეორებს გულის აზრს. ასე შეიქმნა ყველა ღვთაება და დასრულდა მისი ენეადა… ასე მიეცა სიცოცხლე კეთილს და მიეზღო სიკვდილი დამნაშავეს. ასე შეიქმნა სამუშაოები და ხელოვნება, ხელით შრომა, ფეხით სიარული… პტახის შესახებ ამბობენ: ,,ყოვლის შემქმნელი, რომელმაც დასაბამი მისცა ღმერთებს… ყოველი მისგან წარმოიშვა: მსხვერპლშესაწირავები და საკვები, ღმერთების მსხვერპლშესაწირავი და ყოველი სიკეთე. ასე დადგინდა, რომ იგი (პტახი) ყველა ღვთაებაზე უფრო ძლევამოსილია. ასე დაკმაყოფილდა პტახი, მას შემდეგ რაც შექმნა ყოველი ნივთი და ყოველი ღვთაებრივი სიტყვა…“ (ქრესტომათია 1990:135).

აქ ყოვლის შემოქმედი ღმერთი პტახი თავის კოსმოგონიურ აქტებს ახორციელებს ენით და გულით (,,გული და ენა ბატონობენ ყველაფერზე“), ხოლო მთავარი ღვთაებრივ-შემოქმედებითი, კრეაციული სუბსტანციაა

იდეა – ,,იდეა“, როგორც ყოველივე არსებულის არსი, პირველსახე (შდრ. პლატონიზმის ,,იდეა“ და ,,საგნის“ ურთიერთმიმართება);

ბრძანება – სიტყვის ნება და ძალაუფლება;

საზრისი – გონება, ,,გულის აზრი“ რომელსაც ,,ენა იმეორებს“;

პირველთაგანი სიტყვა – ,,ყოველი ღვთაებრივი სიტყვა“ (ბიბლიური ,,პირველთაგანი სიტყვა“).

ამგვარია მემფისის რელიგიურ-თეოლოგიური დოქტრინა ღმერთების თეოგონიის, სამყაროს შესაქმესა და ზოგადად – ყოფიერებასა და მის ონტოლოგიაზე. ამგვარია სამყაროს შესაქმის ვერბალურ-მენტალური მოდელი- სიტყვისა და მისი საზრისის – ღვთებრივი გონის კრეაციული სუბსტანციის უნივერსალური პარადიგმა, რომელიც საბოლოო სრულყოფას ბიბლიაში აღწევს.

ფაქტობრივად, ძველეგვიპტურმა თეოლოგიურმა მსოფლმხედველობამ (ისევე, როგორც ძველინდურმა) მნიშვნელოვანწილად დაძლია წარმართული თეოლოგიური საწყისები. ამიტომ სწორედ ეგვიპტეში გადაილახა მნიშვნელოვანწილად პოლითეისტური პანთეიზმი და მაშინდელი მსოფლიოსათვის უპრეცედენტო – ეხნატონის ,,ატონის მონოთეიზმი“ – მონოთეიზმთან ძალიან მიახლოებული რელიგიური სისტემა ჩამოყალიბდა. და მიუხედავად წინარე მონოთეისტური ტენდენციებისა და ერთი ღმერთისადმი ღრმად თეოლოგიური განცდებისა, რომელიც ლიტერატურული ტრადიციითაც იყო გამყარებული, ეხნატონის ლოკალური ,,მონოთეიზმი“, ისევე, როგორც „რიგვედა“, ჰიმნების ,,ერთღმერთიანობის“ შინაგანი, ღრმად სულიერი ინტენციები, მაინც ამოვარდნაა მაშინდელი მსოფლიოს საერთო რელიგიურ-კულტურული პარადიგმიდან. ეს არის დროში წინსწრება, რომელიც არღვევს საერთო კოსმიურ და სოციალურ წესრიგს. მითების ეპოქაში, სადაც შეუძლებელია რელიგიის მკვეთრი გამიჯვნა მითოსისაგან, მონოთეისტური ტენდენციების განვითარებისა და გამყარებისათვის არ არსებობს არანაირი რეალურად ხელმოსაჭიდი სტრუქტურული მექანიზმები. მონოთეიზმს მომავალი ჰქონდა მხოლოდ მითის ცხედარზე გადაბიჯებით.

წინააღმდეგობის არსი, უპირველესად, პარადიგმათა და სტრუქტურათა შეუსაბამობაშია, მონოთეისტური ტენდენციები – ერთი ღმერთის ავტონომიური გაგება თვისობრივად ეწინააღმდეგება, ერთი მხრივ, მითოსურმსოფლმხედველობას – კულტუროლოგიურ ასპექტში; და მეორე მხრივ, მითის შინაგან მორფოლოგიურ სტრუქტურას – მითოსური თხრობის, ფართო გაგებით – მითოსური ნარატივის ტექსტობრივ-წარმოდგენითი (ექსპლიციტურ-იმპლიციტურ) სტრუქტურული მექანიზმების დონეზე. ამიტომ, „ერთი ღმერთისკენ“ ლტოლვა არა მითოსური, არამედ, მითის წიაღში წარმოშობილი პირველადი რელიგიისა და პირველადი ფილოსოფიის გამოვლინებებია. „ერთი ღმერთის“ აღიარება და მისი ვერბალიზაცია მითის მხრივ იყო ერთგვარი „დათმობა“, გარკვეულად სტრატეგიული უკანდახევა ინტუიციურად განცდილი მომავალი დომინანტის – მონოთეისტური თეოლოგიურ-რელიგიური სტრუქტურ(ებ)ის წინაშე.

ამიტომ, მითისთვის, რომელიც ,,დაშლის“ მექანიზმის პარალელურად გვთავაზობს საწყისი მთლიანობის – ,,მთლიანი ღმერთის“ გამოსახვის კიდევ ერთ, სტრუქტურულად სულ სხვა – ვერბალური ემანაციის მოდელს, რომელშიც ღმერთი ასახულია „მთლიანობით“, მაგრამ ასახულია ,,სახის“, ,,ხატის“ გარეშე, ეს მექანიზმი რჩება. იგი მაინც ყოველთვის ისეთ სტრუქტურებში იჩენს თავს, სადაც მითოსი რელიგიად იწყებს ტრანსფორმირებას, ანუ მითის იმ ,,დაუმუშავებელ“ და ,,აუთვისებელ“ წიაღში, მითის საკუთარსავე ,,გადაულახავ“ უბანზე, სადაც პირველადი თეოლოგიური განცდა ჩნდება (ასეთია ჰელიოპოლისის, მემფისის და ქართული ანდრეზული კოსმოგონიური სისტემები).

საბოლოოდ, მხოლოდ ბიბლიაშია გადაჭრილი ღმერთისა და საწყისი მთლიანობის ასახვის მეტაფიზიკური პრობლემა: – ასახვა ასახვაზე უარის თქმის გზით. მხოლოდ სიტყვაში შეიძლება მოვიაზროთ ღმერთის საწყისი მთლიანობა, მხოლოდ სიტყვა შეიძლება ასახავდეს საწყის მთლიანობას სწორედ ასახვის შეუძლებლობით, რადგან სიტყვას არ გააჩნია მატერიალური სტრუქტურა და ყოველთვის გამორიცხავს თავსსავე ვიზუალურ ასპექტს. სიტყვა ბოლომდე ახშობს თავისი საზრისის გამომსახველობით პოტენციალს და ამ გზით საზრისს ტოვებს აბსოლუტურად მოუხელთებელ ტრანსცენდენტურ მდგომარეობაში.

ამდენად, მითი მხოლოდ ნაწილობრივ ეთანხმება ღმერთისა და საწყისის ვერბალიზაციას, როგორც ,,არაასახვითი ასახვის“ მექანიზმს, რადგან მითიური სამყარო, უპირველესად, ვიზუალის სამყაროა, რომელშიც ყოველივე ტრანსფორმირდება ფორმად და საგნად, ვიზუალურ ხატებად;სადაც სულს იდგამენ და ხორცს ისხამენ აბსტრაქტული ძალები და მეტაფორები სახეებად ცოცხლდებიან; სადაც მითის ენა (მეტაენა) ძალადობს სიტყვაზე; სადაც მითი თავისი მეტაენით იტაცებს ენას, მის საზრისს და რეალობას, რომელსაც გარდაქმნის თავის ,,სხვა“ რეალობად – ფორმებად, საგნებად, ხატებად, იკონებად. . .

ამიტომაც მითი ჯიუტად არ თანხმდება საწყისის, ღმერთის გამოსახვის შეუძლებლობას და ამ წინააღმდეგობის გადასალახად სიმულაციების გზას ირჩევს.

ამგვარად, მითი ორგანულადაა დაკავშირებული სიმულაციებთან. მითის წიაღში რა ზღვართანაც იწყება ღმერთის გამოხატვის მცდელობა, იმ ზღვარზევე იწყება სიმულაციებიც.

მაშ, ვინ არის მითში ის პირველი უზენაესი შემოქმედი, ვინც სამყარო და დანარჩენი ღმერთები შექმნა? თუ მითი ვერ იტევს „მთლიან ღმერთს“, რომელიც მხოლოდ დანაწევრებისა თუ ვერბალიზაციის შემდეგ (ვერ) აისახება, თუ მითი ღვთაებრივის გამოხატვის მარგინალური მექანიზმით მხოლოდ აუჩინარებს ღმერთს, მაშინ ვინ არის ის ,,შემოქმედი ღმერთი“ (ვთქვათ, ქართული მორიგე ღმერთი, ეგვიპტური პტახი, ინდური პრაჯაპატი და ა.შ.), რომელიც მითოსში საწყისი უზენაესი ღმერთის სახელით აქტივობს და თავისივე წიაღიდან გამოაცალკევებს უთვალავ ,,მცირე ღმერთს“ (სიმულაკრებს)?

ის არის ნამდვილი ღმერთის პირველი სიმულირებული – ,,პირველასლი“, რომელიც უშუალოდ მოსდევს ,,ორიგინალს“. ,,პირველი სიმულირებულია“ პლატონისეული „ასლი“ (რომელიც ყველაზე ახლოს დგას ორიგინალთან („იდეასთან“); დელიოზისეული – „ჭეშმარიტი პრეტენდენტი“(დელიოზი 1998:332-335) და ბოდრიარისეული – „გიგანტური სიმულირებული“ (ბოდრიარი, 1997:54).

ამდენად, მითში, არც ერთ მის კოსმოგონიურ სისტემაში, არ არსებობს და არც შეიძლება არსებობდეს ნამდვილი, მთლიანი ღმერთი და საწყისი პარადიგმულობა.

მითი ღმერთისა და საწყისის სიმულაციების სამყაროა – უთვალავი სიმულაკრის სამყარო: მითიური დრო – სიმულაციების დრო; ღმერთის ნაცვლად – სიმულირებული და მისი უთვალავი სიმულაკრი; არქეტიპების ნაცვლად – ისევ სიმულაკრები. აქ საუბარიც კი არ შეიძლება იყოს პარადიგმულობაზე.

ლიტერატურა

აკიმოვი 2007: Акимов В., Проблема происхождения 103-го псалма, Труды Минской Духовной Академии №5 , M. 2007.

ასსმანი 1999: Ассман Я., Египет: теология и благочестие ранней циви- лизации. M.1999;

ბოდრიარი 1997: J.bodriari, simulirebulebi da simulaciebi, Jurn. „პარალელური ტექსტები“, გამომც. „ნეკერი“,1997, №1.

დელიოზი 1998: Ж. Делез, Логика смысла, М.: “Раритет”, Екатерин- бург: “Деловая книга”, 1998.

ელიადე, რწმენის ისტორია… 2002: Элиаде М. История веры и религиозных идей. Том первый: от каменного века до элевсинских мистерий, М.: Критерион, 2002;

მითოლოგია 2000: მითოლოგია (8), ავტორ-შემდგენლები ზ.კიკნაძე,ნ.ტონია, გამომც.,,ლოგოსი“, თბ.2000.

ნემიროვსკი 2000: А.Немировский, Мифы и легенды древнего востока, Р.2000.

პოეზია 1972: ქართული ხალხური პოეზია, I, თბ.1972.

ჟაკი 1999: Жак К. Нефертити и Эхнатон. М.,1999.

რიგვედა 1995: РигВеда 1995: РигВеда. Мандалы. Перевод выполнен Т.Я. Елизаренковой по изданию: Aufrecht Th. Die Hymnen des Rigveda. З. Auflage. Berlin, 1955. Т. I, II.http://sss.vn.ua/vedas/rigveda.htm

რობაქიძე 1991: გ.რობაქიძე, საქართველოს სათავენი, ჟურნ. „ლიტერატურა და ხელოვნება“, თბ., 1991,№ 2.

ქრესტომათია 1990: ძველი აღმოსავლეთის ხალხთა ისტორიის ქრესტომათია, თბ.1990.

ჯავახიშვილი 1979: ი.ჯავახიშვილი, ქართველების წარმართობა, იხ: მისივე, თხზულებანი თორმეტ ტომად, I, თბ.1979.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s