ირაკლი მჭედლიშვილი _ რენესანსული „ადამიანური განზომილება“, პროექცია და მოდერნული პროექტი


შუა საუკუნეების ქრისტიანული მსოფლხედვა აბსოლუტის, ანუ ზეგანზომილებისა და წარმავალ-მიწიერი სინამდვილის ურთიერთმიმართებას სივრცობრივად, ნეოპლატონიზმიდან მომდინარე, ემანაციური მოდელის მიხედვით მოიაზრებდა. ამგვარი წარმოდგენის მიხედვით, უმაღლესი და ჭეშმარიტი სინამდვილის, ანუ აბსოლუტური არსების, ღმერთის სისრულე და მადლი ემანაციურად, ზემოდან ქვემოთ ვრცელდება. მიწიერი განზომილება ემანაციური განფენის მოდელის თანახმად, ჭეშმარიტი წესრიგის დამდაბლებულ, სუსტ და ფერმკრთალ ანარეკლად (ან, ანაბეჭდადაც) მიიჩნეოდა.

ამის გამო, თავიდან, საწყის ეტაპზე, ქრისტიანული მსოფლხედვა წარმავალ და ფუჭებად მიწიერ სინამდვილეს თითქმის სრულად უგულებელყოფდა. ყველაფერი ამ დროის თეოლოგიური ნორმით, „ზემოდან“, ზღვრული დონის, ჭეშმარიტი და მარადიული რეალობის „გადმოსახედის“ თვალსაწიერისა და აბსოლუტურ ღირებულებაზე დაყუდნებული მენტალური პოზიციის მიხედვით აღიქმებოდა და ფასდებოდა.

ასეთი მიმართება მხოლოდ სულიერებაზე ორიენტირებული ქრისტიანული დოქტრინის მკაცრ მოთხოვნათა გამო არ ჩამოყალიბებულა. შეიძლება ითქვას, რომ ქრისტიანული მოძღვრება, დიდწილად, სწორედ გონის ძალასა და გასულიერებულ ბუნებას მინდობილი და შესაბამისად, სხეულის ჭარბ თაყვანისცემაზე მომართული ანტიკური სამყაროს დაღლილობისა და ღირებულებათა თუ ვნებათა აღრევის შედეგიც იყო. ანტიკური პერიოდის ბოლოს, ადამიანის სასიცოცხლო გარემოსა და მენტალურ რეალობაში, თუ ჩესტერტონის სიტყვებს მოვიხმობთ, „არც ერთი წმინდა ყვავილი, არც ერთი შეუბღალავი ვარსკვლავი აღარ დარჩა“.1 უდაბნო, სადაც ყვავილი არ ხარობს და გამოქვაბული, საიდანაც ზეცა არ ჩანს, ადრეულ ქრისტიანთა ამქვეყნიურ ცდუნებათგან გარიდების ჩვეული ადგილები იყო. ყოველ ბუჩქსა და ნაკადულში ჩაბუდებულ, ხორციელ ვნებათ აყოლილ წარმართულ ღვთაებათა და მისტიკურ არსებათა უარყოფა, მათი გავლენის დაძლევა უდაბურ ადგილას გასვლითა და განსაკუთრებული ძალისხმევით, ასკეზით მიიღწეოდა. რადგან, როგორც დაიწერა, ქვეყნიერებას დაპატრონებულ ეშმაკეულთა „ეს მოდგმა … მხოლოდ ლოცვითა და მარხვით განიდევნება“ (მათ. 17:21). გრძნეულებათა მოზღვავების შეჩერება და სამყაროს უბიწოების აღდგენა მხოლოდ ნამდვილად „არამიწიერ რელიგიას“ შეეძლო.

ქრისტიანობის პირველსავე წლებში გავრცელებულ „გნოსტიციზმს“, მძლავრ რელიგიურ დინებას მისტიკურ-ზებუნებრივი საფუძველი ნამდვილად ჰქონდა, მაგრამ რამდენიმე საუკუნეს გამწვდომი მისი სიცოცხლისუნარიანობა ხსენებულთან ერთად, სხვა მიზეზსაც უნდა განეპირობებინა. ქრისტიანული ეკლესიის წიაღსა და მის გარეთ წარმოშობილი თითქმის ყველა ერესი თუ ერეტიკული მოძღვრება სწორედ იმ არეალში ისახებოდა,სადაც წინმსწრებ ცივილიზაციურ ფესვთა და საკრალურ ტრადიციათა ხანიერება უკვე ათასწლეულებს ითვლიდა.

ეზოთერულ სწავლებათა, მხოლოდ განდობილთა წრისათვის განკუთვნილი გნოსისი (ბერძ. gnōsis – ცოდნა) თანადროულ, განსხვავებულ რელიგიურ განაზრებათა სინკრეტული გაერთიანებისა და როგორც ჩანს, უფრო ადრეულ მისტიკურ ტრადიციათა „ახალ ტიკებში“ გადასხმისმცდელობაც იყო. დუალისტური ხედვის, სამყაროში ორი დაპირისპირებულისაწყისის, ანუ სიკეთისა და ბოროტების მარადიული თანაარსებობის უშუალო აღიარება თუ ნაგულისხმევი დაშვება ყველა გნოსტიკურ მიმდინარეობასა და რელიგიურ სექტას წინააღმდეგობრივ მსოფლხედვით კონტექსტსა და არაერთმნიშვნელოვან რწმენით საფუძველს უქმნიდა.

ორი საწყისის, სინათლისა და სიბნელის, სიკეთისა და ბოროტების დაპირისპირებისა და განსაკუთრებით კი, სულიერ ღმერთთან ერთად, მატერიის შემოქმედი მეორე ღმერთის, დემიურგოსის არსებობის დაშვებას ერთიან განცდაზე დაფუძნებულ ნებისმიერ რწმენით წარმოდგენაში გაურკვევლობის წყვეტითი ბიჯის შეტანა შეეძლო. ამგვარ მოძღვრებათა მთლიანობა მხოლოდ ავტორიტეტს „მიწერილი“ ცოდნითი წარმოდგენით, ორ საწყისს შორის სულიერ არსებათა გრადაციული დონეების დაშვებით თუ მოაზრებით მიიღწეოდა, რაც, არსობრივ გაუკვევლობასა და მოურგებლობასკიდევ უფრო აღრმავებდა.

რადიკალ გნოსტიკოსთა (მანიქეველების), ასევე, მეორე, მატერიალური საწყისის დაქვემდებარებულად მაღიარებელი, „შერბილებული ვარიანტის“ (სეთიანელების) მიმდევართა, ტერმინულ დონეზე კი, მონისტ გნოსტიკოსთა (ვალენტინიანელთა) მოძღვრების მიხედვითაც, ადამიანები არასრულყოფილი ღმერთის, დემიურგოსის მიერ შექმნილი, ბნელ, მატერიალურ სამყაროში „გამოკეტილი“, სრულყოფილი ღმერთისგან, სინათლისაგან დაცილებული სულები არიან.

ადვილი დასანახია, რომ ანტიკური „მემკვიდრეობის“ გამო წარმოშობილი, „შერყვნილი“ მატერიალური სინამდვილის უგულებელმყოფი ადრექრისტიანული დამოკიდებულება სამყაროს შექმნისა და მისი ღვთის მიერ განწესების წმინდა წერილით მოცემულ წარმოდგენაში გნოსტიკურ ერესთა შეღწევისა და, მთლიანობაში კი, რწმენითი განცდის ეზოთერული ცოდნის განდობად თუ გადაცემად მოძღვრებამდე დასვლა-დაყვანის საშიშროების პირობასაც მოიცავდა. ამიტომაც, მრავალფეროვან გნოსტიკურ მიმდინარეობათა ძლევის საკითხი იმ პერიოდის ქრისტიანული ეკლესიის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანა გახდა.

IV-V საუკუნათა მიჯნაზე, ამ ბრძოლას ქრისტიანად მოქცევამდე მანიქეველთა სექტასთან ახლო მყოფი, მათ ქადაგებათა მსმენელი და შესაბამისად, რადიკალურ-გნოსტიკურ მოძღვრებათა ავკარგიანობაში კარგად გარკვეული ავრელიუს ავგუსტინეც (Aurelius Augustinus) შუერთდა. ფარული მატერიალიზმი, სუბსტანციური დუალიზმი და ზნეობრივი წინააღმდეგობრიობა – აი, ის ხინჯი და შეუსაბამობა, რომელიც, ნეტარი ავგუსტინეს აზრით, მანიქეველთა მოძღვრებას ქრისტიანთათვის მიუღებელს ხდიდა.

ავგუსტინესეული კრიტიკის თანახმად, თუ ორ საწყისს, სინათლესა და სიბნელეს, შესაბამისად, სიკეთესა და ბოროტებას, თანაბარი სუბსტანციური თანაარსებობა მიეკუთვნება და თუ ბნელ მატერიაში გამომწყვდეული ადამიანის სული სინათლის ნაწილად მიიჩნევა, მაშინ, ქრისტიანული დოქტრინის ძირეულ, შემოქმედსა და ქმნილებას შორის მიმართებას არაერთმნიშვნელოვანი და გაურკვეველი სახე ეძლევა. ამავე დროს, საეჭვო ხდება თავისუფალი არჩევანისა და ზნეობრივი პასუხისმგებლობის საკითხიც – ვის ან რას, ანდა, რა წილად მიეწერება ბოროტ ქმედებაზე პასუხისმგებლობა? – ბნელი მატერიის მიერ მიტაცებული სინათლის ნაწილს, ინდივიდუალურ სულს თუ მატერიალურ სხეულს, რომელშიც, გნოსტიკური ხედვის ლოგიკით, თავადაც კვაზი-მატერიალური სულია გამომწყვდეული?! ავგუსტინეს „აღსარებანიდან“ ვიგებთ, რომ მის ადრეულ წარმოდგენებს ჩვეული, „საღი აზრის“ (ცომმონ სენსე) მატერიალიზმი განსაზ- ღვრავდა და რომ, არამატერიალური სუბსტანციის არსებობის დაშვებას თუ აზრს ნეტარი მამა პირველად პლატონიკოსთა წიგნების საშუალებით ეზიარა. ონტოლოგია, რომელიც შეგრძნებად-ფიზიკურისა და ინტელიგიბელურ-სულიერის ძირეულ განასხვავებას აღიარებს, ავგუსტინეს აზრით, გნოსტიკურ, ორმაგ მორალურ ალტერნატივას სულაც არ გულისხმობს. დაყოფა ან განსხვავება, პლატონის მიმდევართა მიხედვით, იმგვარი ყოვლისმომცველი და ერთიანი იერარქიული განფენის (ემანაციის) წიაღში ან გასწვრივ მოიაზრება, რომელიც დასაბამს ერთი აბსოლუტური საწყი სიდან იღებს და მზარდი მრავლობითობისა და მრავალფეროვნების თანმიმდევრულ საფეხურთა გავლით გამიჯნულ და განცალკევებულ მატერიალურ ობიექტთა უმდაბლესი დონით სრულდება. აბსოლუტური საწყისი, ანუ ღმერთი კი, ავგუსტინესათვის, ისეთი მარადიული და უცვლელი სისრულეა, რომელიც თავისივე განზრახვით, რაციონალური იერარქიის მიხედვით განწესებულ, თავის შემდგომ და ქვემოთ არსებულ ყოველივეს აერთიანებს.

რაციონალური მიდგომა, რომელიც ადამიანური სულის წყობას, მის არსობრივ ბუნებასაცა და ნეოპლატონურ ონტოლოგიასაც მოიცავს, ავგუსტინეს ბოროტების პრობლემის გადაწყვეტის თუ გადააზრების საშუალებას აძლევს. გრძნობადი, მატერიალური სამყარო არც თავისთავად ბოროტება და არც რაიმე ცუდის თუ უარყოფითის გამოვლენაა. გაურკვევლობა, რომელიც ადამიანურ არსებობას ამძიმებს, ხილულ, მატერიალურ სამყაროში გამომწყვდეულობის შედეგი არ არის, ის მგრძნობელობისა და ნების უფრო ფაქიზი და ძნელად გარჩევადი პრობლემიდან მომდინარეობს. რადგან მიწიერი სინამდვილის დონიდან უფრო ფართო და მაღალი ერთიანობის დანახვა შეუძლებელია და რადგან, ჩვეულებრივ, ჩვენი შემეცნებითი სწრაფვა ამავე, მიწიერ დონეს არ სცილდება, შედეგად, ნებელობითი ძალისხმევის „მოდების არე“ მხოლოდ წარმავალ და ეფემერულ მატერიალურ წარმონაქმნთა თითქოს თვითკმარ და განცალკევებულ სფეროს ფარგლებშივე რჩება. არამდგრად და გარდამავალ მატერიალურ ობიექტთა სინამდვილეს მიპყრობილ თუ მიდრეკილ ადამიანურ ნებას კი, არც მორალურ წინააღმდეგობათა გადალახვა, არც წარუვალი ერთიანობის ჭვრეტა და არც მისკენ აღმასვლის გზის დანახვა თუ დასახვა შეუძლია. ნეტარი ავგუსტინეს აზრით, სასაზღვრო მდებარეობის თუ მიჯნაზე მყოფობის გაცნობიერება, ანუ სულის გრძნობად სამყაროში ჩართულობისა და ინტელიგიბელურ სფეროსთან, მაღალ იერარქიულ დონეებთან ბმულობის ერთდროული აღიარება სწორედ აღნიშნული გაუგებრობის თუ ცდომის დაძლევის პირობას ქმნის. გრძნობადი სინამდვილე, ამგვარი ხედვით, ჩვენი სულიერ-ნებელობითი ყურადღების მის მიღმა და მაღლა არსებულზე მიმმართველად უნდა იყოს მიჩნეული. თავად არამდგრადი, გარდამავალი და ეფემერული ბუნების მატერიალური გარემო კი, ავგუსტინეს შეხსენებით, სწორედ ღვთიური ერთიანობის ნაწილია და ის, ჭეშმარიტი სინამდვილის რაღაც, თუნდაც მცირე მარცვალს ან ფერმკრთალ „ანაბეჭდს“ ყოველთვის უნდა მოიცავდეს.

უსხეულო ჭეშმარიტების ძიების, უხილავის ხილულ-შექმნილის მიხედვით წვდომის შესაძლებლობა ავგუსტინეს, როგორც მისი „აღსარებანი“ გვამცნობს, სწორედ პლატონიკოსტთა წიგნების კითხვამ ჩააგონა. მაგრამ, ასეთი მისწრაფება, ასეთი მხოლოდ ცოდნიდან მომდინარე ხედვა, ანუ „თავმომწონე სწავლულობა“ უსიცოცხლო და უნაყოფოა თუ თვინიერებისა და მორჩილების იმ საფუძველს არ დაენდო, რომელიც არის იესო ქრისტე.

რწმენითი საყრდენის მქონეთა და არმქონეთა შორის, ავგუსტინეს შედარებით, ისეთივე განსხვავებაა, როგორიც კურთხეული სამშობლოსკენ ჭეშმარიტი გზის მხილველთა და მისკენ ბრმად მავალთა შორის. ანდა, სხვანაირად, უფრო გაშლილად, კურთხეული ან მარადიული სოფლისკენსწორი გზით სვლას მოხილვა-დანახვის გარდა, დავანების თუ დამკვიდრების გულში ჩაბუდებული მისწრაფებაც უნდა განაპირობებდეს. ამგვარი მუხტით გაჯერებული გზნება კი, ავგუსტინემ ღვთიური სულის ნებით შექმნილი წმინდა წერილებიდან, უპირატესად, პავლე მოციქულის ეპისტოლეთაგან მიიღო.

პლატონიკოსთა სწავლებისა და წმინდა წიგნების გავლენათა შესაჯერებლად ავგუსტინე სივრცულ-ტოპოლოგიურ შედარებას მიმართავს: „ერთია – ტყიანი მთის წვეროდან დაინახო თანხმობის მიწა და მაინც ვერ შეძლო მისასვლელი გზის მოძიება, ამაოდ ეცადო, ლომისა და ურჩხულის მოთავეობით ჩასაფრებულ მოღალატეთა მიერ დაგებულ მახეთა და ხაფანგთა არიდება, გაუვალი გზის გავლა. მაგრამ სულ სხვაა – იქითკენ სვლისას დაადგე იმ გზას, რომელსაც ზეციური იმპერატორი იცავს ასეთი აზრები საოცარი გზით ილექებოდა ჩემს გულში, როდესაც „მოციქულთა შორის უმცირესს“2 ვკითხულობდი.“3

მიწიერი ცხოვრების გზის ნახევრის (ოცდათხუთმეტი წლის) გამლევი დანტეც ცდომათა და ცოდვათა „უსიერი ტყიდან“ თავის დაღწევასა და სათნოებისკენ სვლის სწორი მიმართულების მოხილვას გორაკისა თუ მთის წვეროდან იმედოვნებს. მაგრამ, უდაბურ ბილიკზე ჩასაფრებული ალეგორიული პერსონაჟები – ლომი, ფოცხვერი და მგელი, გადმოსახედის მიღწევის, თანხმობის მიწის დანახვის შესაძლებლობას მას არ აძლევენ.

გარდაცვლილი სატრფოს, ბეატრიჩეს მზრუნველი სულის წყალობით, შემწედ და გზამკვლევად დანტეს ვერგილიუსის აჩრდილი ევლინება… ანტიკურ სიბრძნესა და ქრისტიანულ სიყვარულს დანტე, ავგუსტინეს დარად, შთაგონებისა და გადარჩენის ორ მთავარ საყრდენად მიიჩნევს. თუმცა, ამ საწყისთა წარმდგენ თუ აღმნიშვნელ, ნეტარი მამისა და დანტესეულ სიმბოლურ ფიგურათა ორ წყვილს შორის (ერთგან, პლატონი და მოციქული პავლე, მეორეგან, ვერგილიუსი და ბეატრიჩე) სიმეტრიული თუ თანასწორი მიმართების დაშვება შუა საუკუნეებში დადგენილ წარმოდგენას ვერ უნდა მორგებოდა. ანტიკურ კულტურასთან ადვილად გაიგივებადი კლასიკოსი პოეტის, ვერგილიუსის „მეწყვილედა“ და მოციქული პავლეს პროპორციულ ფიგურად ბეატრიჩეს დასახვა მიწიერი ქა ლის ხატის ლამის ქრისტიანული სიყვარულის სიმბოლოდ მიჩნევის შესაძლებლობასაც წარმოშობდა.

ადრეული ქრისტიანული ტრადიციის მიხედვით, ამგვარი „ამჩატება“ ერესს, მწვალებლობას შეიძლება გატოლებოდა. მაგრამ დანტეს დროისათვის (XIII საუკუნის მიწურულს), ამაღლებულ-საკრალურის მიწიერთან დაახლოების სტიქიურ პროცესს ფესვი უკვე გადგმული ჰქონდა. ჯერ კიდევ XI საუკუნეში წარმოშობილი, კეთილშობილ რაინდთა და პოეტთა მიჯნურობის კოდექსად ქცეული „კურტუაზული სიყვარულის“ (ფრ. Amour courtois) გაგება ტრფობით გზნებას სწორედ ღვთიურთან მიმართების ჭრილში მოიაზრებდა.

ხალხურ, იტალიურ ენაზე დაწერილი „ახალი ცხოვრება“ (La Vita Nuova), ავტორის მიჯნურობის ამბისა და სასიყვარულო განცდის, ნეტარების იმედისა და გარდაცვლილი სატრფოს გლოვის ემოციათა გადმოცემის, პოეტურ და პროზაულ სიტყვაში ასახვის ცდა იყო. სასიყვარულო განცდას დანტე, ამ ნაწარმოების მიხედვით, გონით წვდომადი ჭეშმარიტების ღვთიური ნებით შექმნილ სამყაროში გამოვლენის, სულის კურთხევაამაღლებისა და ღმერთთან მიახლოების გზად და საშუალებად მიიჩნევდა.

დანტეს ფაქიზი მგრძნობელობა ხალხურ სიტყვიერებაში უკვე საცნაურად გამოვლენილ მკრეხელურ განწყობათა უკან და სკაბრეზული ელფერის სტიქიურ დინებათა მღვრიე ზედაპირს მიღმა სწორედ რომ დროთა ნებით მოტანილ სიღრმისეულ ძვრებს ჭვრეტდა. ამგვარ, ჯერ დაფარულ ძირეულ ცვლილებებს, დანტესა და მის თანამედროვეთა მოლოდინით, რა თქმა უნდა, ახალი ცხოვრება, ახალი, გაფართოებულ შესაძლებლობათა სინამდვილე და განახლებული მსოფლგანცდა უნდა მოჰყოლოდა. პოეტური ნაწარმოები, რომელსაც ავტორმა „კომედია“ უწოდა და რომელიც სათაურში დამკვიდრებული ბოკაჩოს შეფასებითი ეპითეტის წყალობით დღემდე „ღვთაებრივად“ მოიხსენიება, სწორედ ხსენებული მოლოდინის ერთ-ერთი ადრეული გამართლება, ადამიანურ შეზღუდვათა გადალახვისა და ძლევის, ახალი განცდის პოეტური წინათგრძნობა გახლდათ.

„ანაბეჭდის“ პრინციპის ფარგლებში, მიწიერი, „ბრტყელი“ სინამდვილის ცვალებადობის, ანუ დროითი მიმდევრობის, პლატონის განსაზღვრებით კი, „მარადისობის მარადმედინი ხატების“ სვლის სიმბოლური წარმოდგენა გზის მეტაფორით, ანუ, ადგილთა დამაკავშირებელი და გამაერთიანებელი სივრცობრივი ფორმის საშუალებით, ხერხდება. ავგუსტინესთან დრო, რომელიც მხოლოდ ადამიანის სულში შეიძლება არსებობდეს, მართალია, მიმდინარე, ამწამიერი მომენტის მოუხელთებელობის გამო სამი სახის „დროდ“ – „წარსულის აწმყო“, „აწმყოს აწმყო“ და „მომავლის აწმყოდ“ – იყოფა, მაგრამ დანაწევრების თუ წყვეტის გადაფარვა, ამ შემთხვევაშიც, კვლავ გზის თანმიმდევრული ფორმის სიმბოლური წარმოდგენის საშუალებით მიიღწევა.

„ღვთაებრივ კომედიას“ მნიშვნელოვანი სიახლე სწორედ დროით წარმოდგენაში, მის „ტოპოლოგიაში“ შემოაქვს. წუთისოფლიდან, ანუ წარმავალ- მიწიერი განფენის ზედაპირიდან და შესაბამისი, დროთა სვლის თა რაზული კალაპოტიდან მოკვდავთათვის აკრძალურ ზონაში, მარადიულ სოფელში გასვლა აქ, „კომედიაში“, შვეული მიმართულებით ხორციელდება. მთის წვეროდან „დაცული გზის“ მოხილვის ნაცვლად, დანტე ვერგილიუსის აჩრდილს მიჰყვება და მთის ფრიალოთი ქვემოთ, ჯოჯოხეთის უფსკრულში ეშვება. ასეთი, როგორც მამარდაშვილი იტყოდა, დროით ღრეჩო- ში, დინების გარდიგარდმო, ვერტიკალში გასვლის დანტესეული პოეტური სიმბოლო ახალი მიმართების, ახალი მსოფლგანცდის მაუწყებელი იყო… სიღრმისეული ძვრების გამოვლენა, ანუ, „ანაბეჭდის“ მოდელით დადგენილ ჩარჩოთა გახსნა, ადამიანურ შესაძლებლობათა ახალ ჰორიზონტზე გაყვანა და ცნობიერების ახალ განზომილებაში მოაზრება უფრო თვალსაჩინოდ და უფრო მრავალმხრივ, უკვე დანტეს შემდგომ, რენესანსულ საუკუნეებში მოხდა. თუმცა, ახალი განწყობის შემზადება ადრეც, ავგუსტინედან დანტემდე განვლილ ცხრა საუკუნის განმავლობაშიც მიმდინარეობდა. ამქვეყნიური, მიწიერი სინამდვილის მნიშვნელობის ან სტატუსის ამაღლების მცდელობა „ხატთმებრძოლეობის“ ცთომის ძლევასთანაც იყო დაკავშირებული. VIII საუკუნეში იოანე დამასკელი აშკარა და მკაცრი მუნათით მიმართავდა იმ ქრისტიანებს, რომლებიც სიზანტისა და დაუდევრობის გამო ბუნების შესწავლის მნიშვნელობას უარყოფდნენ. ბუნებისმეტყველება, მისი აზრით, ღვთისმეტყველებას სწორედ რომ ასაბუთებს და ადასტურებს. თუმცა, ამავე მიზეზის, ანუ ბუნებისმეტყველების თეოლოგიურ კორპუსში ჩართვის გამო, მეცნიერული ხედვის თავისთავადი მნიშვნელობისა და ავტონომიურობის საკითხი დამასკელთან კვლავ კონტექსტს მიღმა რჩება.

მატერიალურსა და სულიერს შორის მიმართებას იოანე დამასკელი „ხატის თეორიის” შექმნისას, საკულტო გამოსახულების მართებულობის დასაბუთებისას განიხილავს. „არეოპაგიტიკური“ ანტინომიური აზროვნებისა და სიმბოლური თეოლოგიის მოშველიებით, დამასკელი, ხატთმებრძოლეთა საპირისპიროდ, ამტკიცებს, რომ ყოველი ქრისტიანული ხატი დაფარულის გამოვლენა და ჩვენებაა.

მისი აზრით, თვალით დანახულის მსგავსად, გამოვლენილი და ნაჩვენები უსხეულო, „სულიერი არსებანიც“ შეიძლება იყოს. ამგვარ არსებათა, ანგელოზების, დემონების, ანდა სულის მათივე „ბუნების შესაბამისად“ გამოსახვისას, სხეულოვანი ხატი სწორედ უსხეულო, გონით ჭვრეტას ავლენს. გამოსახულება, საკუთარი მატერიალურობით, დამასკელის „ხატის თეორიის“ თანახმად, მაყურებლის ყურადღებას კი არ ზღუდავს, არამედ, ცნობიერების სხეულოვანი აღქმიდან სულიერ ჭვრეტამდე აღმასვლას უწყობს ხელს.

კოსმოლოგიას, რომელიც ადრე, ანტიკურ აზროვნებაში სამყაროს ახსნის მთავარი სააზროვნო მოდელი იყო, იოანე დამასკელი, ქრისტიანობის ადრეულ აპოლოგეტთა მსგავსად, მისტიკურ საბურველს აცილებს. სტიქიათა გასულიერებას, წარმართულ მითოლოგიასა და მეტაფიზიკას ის სრულიად უარყოფს, რადგან, ბუნების მოვლენები, მისი აზრით, მხოლოდ ბუნებრივი მიზეზებით შეიძლება აიხსნას. ამგვარი, მიწიერ მოვლენათა დემისტიფიკაციის პრაქტიკული მიზანდასახულობის, როგორც ავერინცევი უწოდებს, „თვინიერი რაციონალიზმი“ ცნობისმოყვარეობის თუ ცოდნისმოყვარეობის დონეს არ სცილდება.

„ცოდნათა და ცნობათა გულმოდგინე შემკრები დამასკელი ნაშრომში „მართლმადიდებელი რწმენის ზუსტი განმარტება“ გვამცნობს, რომ ზეცას, ჩვეულებრივ, ისეთ სფეროდ მიიჩნევენ, რომელიც დედამიწას გარს ერტყმის. ზოგიერთი კი გვასწავლის რომ ის, ზეცა ჰემისფერულია. გადმოგვცემსრა ორივე წარმოდგენას, დამასკელის დასკვნა მიგვითითებს, რომ ნებისმიერ შემთხვევაში ზეცა შექმნილი და მოწყობილია ღმერთისმიერ, მისი ნების შესაბამისად. წმინდა თეოლოგიური თვალთახედვით, ზეცის გეომეტრიულ ფორმას მნიშვნელობა არ აქვს.“4

განსაკუთრებულ ყურადღებას გეომეტრიულ ფორმას თითქოს არც უფრო გვიანდელი, სქოლასტიკური ხედვა აქცევს. მაგრამ, თუ ღმერთმა „ყოველივე ზომით, თვლითა და წონით“ განაწესა (სიბრძ. 11:20) ან, თუ ღვთიური წესრიგი გამოვლენილია მატერიალურ ბუნებაშიც (in rerumnatura), მაშინ, როგორც ბონავენტურა თვლის, აქტუალურ, მიწიერ საგანთა ფორმას თუ აღნაგობას თანხმობა ან მსგავსება სწორედ იდეალურ (პლატონური სახის) წესრიგთან უნდა ჰქონდეს.

ბონავენტურას მიხედვით, ღმერთის შეცნობის თუ წვდომის (contemplatio) პირველ, „სიმბოლური თეოლოგიის“ საფეხურზე ცოდნითი ამაღლება სხეულოვანი დონიდან, იმ კვალთა აღქმით (per vestigia) იწყება, რომელსაც უზენაესის სისრულე და მადლი გრძნობად საგნებში ტოვებს.

ადამიანის გონს ყველა კვალის ერთდროულად და ერთად, არამატერიალურ მთლიანობაში განხილვის სურვილი უჩნდება. კვალთა ერთობლიობა, ასეთ შემთხვევაში, ერთგვარ სარკმელს ემსგავსება, საიდანაც ქვეყნიერების სილამაზე იხილება.

ორი საუკუნის შემდეგ ლეონ ბატისტა ალბერტი პერსპექტივის მეთოდის ახსნისას კვლავ სარკმლის სიმბოლოს მიმართავს – „…სურათი თითქოს სარკმლად იქცევა, რომლის საშუალებითაც ჩვენ სივრცეში ვიხედებით“5. ეს უკვე რენესანსია – სარკმლიდან დანახული „სამყაროს სილამაზე“ სწორი გეომეტრიული ან მათემატიკური წყობით არის გადმოცემული, რადგან, როგორც ალბერტი თვლის, უმაღლესი სილამაზე მთლიანობის ნაწილთა სწორი თანაფარდობა, ანუ ჰარმონიაა. თავად ჰარმონია კი გამსჭვალული და წარმოქმნილია რიცხვით, რომელიც ღვთიური ან ადამიანური გონის პროდუქტია. ხელოვნების ნაწარმოები, იოანე დამასკელის ხატის მსგავსად, ალბერტისათვის სწორედ ასეთი მთლიანობა-ჰარმონიის ან იდეალური კონსტრუქციის სიმბოლური წარმომჩენია ღვთიური ერთიანობა და მისი სამყაროს კონკრეტულ საგნებად განფენა, აღორძინების პერიოდის სქოლასტიკოსის, ნიკოლოზ კუზანელის მიხედვით, ყველა ქმნილებაში ვლინდება – ადამიანი მას, ამ ერთიანობას მხოლოდ გონებით შეიძლება მიუახლოვდეს. ბუნებაში ჩაგდებულ „ღვთიურ თესლს“, ადამიანის გონებას, მასში თავდაპირველად და ჩანასახობრივად ჩადებულის განვითარება შეუძლია. ადამიანურ გონებასა და ღვთიურ გონს შორის მიმართების კუზანელისეული წარმოდგენა აღორძინებისეული მსოფლაღქმის ძირეული და სახასიათო მოდელია.

ღმერთს, როგორც კუზანელი თვლის, ერთდროულად ყოვლისა და ერთიანის მოცვა შეუძლია, რადგან მას უსასრულო თავისუფლება და ძალა აქვს. მართალია ადამიანის გონება ცხოველურ ბუნებასთან არის შეერთებული, მაგრამ, ცხოველური ბუნების ან სხეულის მსგავსად, ადგილითა და დროით შეზღუდული არც ის არის. მასაც შეუძლია „…ლოცვით ამაღლდეს ცაში, იმოგზაუროს რომში, შეაღწიოს ხეში, დაინახოს ის ხატი, რომელიც სკულპტორს უნდა ამ ხისაგან გააკეთოს…“6. განსხვავება, შეზღუდვა ისაა, რომ ორ ან რამდენიმე საგანზე ყურადღების ერთდროული მიპყრობა ადამიანს არ ძალუძს. ამიტომაც, თუმცა ჩვენი გონება, წერს კუზანელი, „…გარკვეულ სივრცესა და დროზე მიმაგრებული არ არის, მაგრამ სრულად თავისუფალი არც ადგილისა და დროის რაოდენობრიობისაგანაა -ის თითქოს ჰორიზონტზე, იქ იმყოფება, სადაც კონკრეტული განფენა იწყება და სადაც აბსოლუტური თავდება“7.

ჰორიზონტი კი ისეთი გამყოფია ან საზღვარია, სადაც ორ სუბსტანციას, კონკრეტულსა და აბსოლუტურს შორის მყოფი გონება, თავისი გარდამავალი ბუნების წყალობით მათ, ამ სუბსტანციათა შორის კავშირის განპირობებას ახერხებს. განსაკუთრებულ ყურადღებას აღორძინება სწორედ შუამავლურ ფუნქციას ანიჭებს. გონების ფუნქციონირება კუზანელთან „შემაგრებული“, ასევე სასაზღვრო, ხედვითი აღქმის ანალოგიით აიხსნება – სხვადასხვა ხილული საგნის დანახვის არჩევანში მზერა თავისუფალია, მაგრამ ორ ან მრავალ ხილულ საგანზე აქტუალური ყურადღების ერთდროული მიმართვა მასაც არ შეუძლია.

ხედვით აღქმას გამორჩეული მნიშვნელობა ჯერ კიდევ რენესანსის წინა პერიოდში, თვით „არაპლატონიკურ“ სქოლასტიკაშიც მიენიჭა. თომა აქვინელს, ნეოპლატონიზმისკენ მიდრეკილ ბონავენტურას მსგავსად, მიაჩნია, რომ ინტელექტუალური შემეცნება გრძნობადი აღქმით იწყება და ყოველგვარი ცოდნა შემცნობისა და შესაცნობის მსგავსების წყალობით, ე.ი. ანარეკლის ან ანაბეჭდის პრინციპის მიხედვით წარმოიშვება. ხოლო, შემეცნებითი უნარი გრძნობად აღქმათა შორის ყველაზე კარგად, მისივე აზრით, სმენასა და ხედვაში ვლინდება. ამათგან, აქვინელი, არისტოტელეს დარად, უპირატესობას ხედვას ანიჭებს, უფრო „კეთილშობილად“ მიიჩნევს მას, რადგან თვლის, რომ გრძნობადი სიყვარულის საწყისი, სხეულოვანი მზერა სულიერი სილამაზის ჭვრეტის ანალოგიურია.

ამრიგად, შეიძლება ითქვას, რომ ნეოპლატონისტური ემანაციის მოდელიდან მომდინარე, სამყაროს ჰარმონიული ერთიანობისა და სილამაზის, ანუ, ღვთიური გონიდან წამოსული იდეის ბუნებაში, მეცნიერების თუ ხელოვნების სფეროში „განფენის“ აღორძინებისეული, სივრცული წყობის წარმოდგენა ვიზუალურ-ხედვით მომენტს თავისთავად მოიცავდა. კონკრეტულ საგანთა მიღმა თუ მათში არსებული ღვთიური სინათლის (კუზანელის ტერმინით, თეოფანიის) გამომვლენი, სამყაროს ერთიანად მომხილავი ახალი ხედვა სწორედ იდეალურ წარმონაქმნთა, გეომეტრიულ ფორმათა და ფიგურათა ჭვრეტითი აღქმის დაშვებას ეფუძნებოდა.

მარადიულისა და წარმავალის ერთდროულად მწვდომი, მიჯნაზე მყოფი სულის თუ „გონითი თვალის“ ხედვის, ანუ ზედროულისა და ცვალებადის სისტემური ერთიანობის ფარგლებში მომქცევი განაზრებისა და შესაბამისი წარმოდგენის, სივრცულ-გეომეტრიულ ფორმათა წესრიგის, სამყაროს ჰარმონიული წყობის გამოვლენა, უპირატესად და პირველ რიგში, რა თქმა უნდა, ვიზუალურად უნდა მომხდარიყო. ნახატის სივრცის აგების პროექციული ხერხი, რომელსაც „ცენტრალური ან ხაზოვანი პერსპექტივის მეთოდი“ ეწოდა, სწორედ მხედველობის სასაზღვრო, ადამიანურ „მე“-სა და სამყაროს შორის მყოფობის გაცნობიერებას ეფუძნება. ამიტომაც, რენესანსული ნახატში ორი ერთდროული ტენდენცია თანაარსებობს. სისტემურ-მათემატიკურად მოწესრიგებული სუბიექტურიმანენტური ხედვა, ერთი მხრივ, ადამიანის ფსიქო-ფიზიოლოგიური სივრცის, ანუ სუბიექტურის გაობიექტურების, ადამიანური “მე”-ს გაფართოების შესაძლებლობასაც უშვებს და ამავე დროს, მეორე მხრივ, ზუსტი და მუდმივი მათემატიკური წესრიგით განსაზღვრული ობიექტური სამყაროს დამოუკიდებელი არსებობის აღიარების მეცნიერულ საფუძველს თუ პირობასაც გულისხმობს.

პერსპექტივის მეთოდით აგებული გამოსახულება, რომელსაც უფრო გვიანდელი, ზოგჯერ დღევანდლამდე აქტუალური „მეცნიერული მიდგომა“ სინამდვილის ასახვად თუ „ანაბეჭდად“ მიიჩნევს, არაცალსახად და განსხვავებულად თავად აღორძინების ეპოქაშივე აღიქმებოდა: იტალიელები მას, უფრო ხშირად ობიექტურ, ხოლო ჩრდილოეთის აღორძინება -სუბიექტურ ინტერპრეტაციას აძლევდნენ.

ალბრეხტ დიურერის აზრით, მხატვრული ინდივიდუალობა ხელოვნების ნაწარმოებს ყოველნაირი მატერიალურისაგან დამოუკიდებლად, ღვთიური მადლის წყალობით ქმნის. ლეონარდო და ვინჩი პირიქით, მხოლოდ უშუალოდ მოცემული ბუნების შესწავლითა და ემპირიულად ნაპოვნი ფიგურებით იფარგლება. იგი მხატვრებს სურათში საკუთარი ინდივიდუალობის ცნობიერად შეტანისგან თავის არიდებას ურჩევს, რადგან, გონითი საგანი, რომელსაც შეგრძნება არ გაუვლია, ცარიელია, მას ჭეშმარიტების ნაცვლად მხოლოდ გამონაგონის წარმოშობა ძალუძს.“8

საიდანაც უნდა მოდიოდეს თანაზომადი ნაწილების სწორი ფორმები, კონკრეტულ-ემპირიული ბუნებიდან თუ გონებიდან, მათი სურათის ერთიან სივრცეში განლაგება და ურთიერთმორგება არითმეტიკულ-გეომეტრიული თანაფარდობის თანახმად, პერსპექტივის მეთოდით ხორციელდება. ეს მეთოდი კი, მეცნიერული გამოკვლევის, სინათლისა და ხედვითი აღქმის ბუნების, ანუ ოპტიკის შესწავლის თუ გადააზრების შედეგადა და მიხედვით არის შექმნილი.

ლათინურ ენაში სიტყვა პერსპექტივა (perspectiva) სწორედ ოპტიკას აღნიშნავს. ტერმინის გენეზისის გათვალისწინებამ კი, სიტყვიერი კონცეპტის უფრო ფართო მოცვის არე შეიძლება გამოავლინოს. Perspectio – გონით წვდომას, გაგებას ნიშნავს, ხოლო, კიდევ უფრო ღრმად – საწყისი თუ წარმომქმნელი ძირეული ნაწილის, სპეც-ის მნიშვნელობა სიტყვა specio-სთან, ანუ ხედვასთან არის დაკავშირებული. ასე რომ, ტერმინი პერსპექტივა, ხედვითი აღქმიდან მომდინარე პროეცირების ძირითად და ცალსახა მნიშვნელობასთან ერთად გონითი წვდომის კონოტაციურ მიმართებას ყოველთვის უნდა მოიცავდეს ან გულისხმობდეს. სინათლის სხივის სვლის ხაზოვან-გეომეტრიული წარმოდგენის, ანუ პროექციული მეთოდის თანახმად აგებული ნახატის სივრცის კონკრეტული, ხილული სამყაროს ფრაგმენტულ ანაბეჭდად ან ვიზუალურ ასლად მიჩნევა აღორძინებისეული განწყობის თუ ხედვის მხოლოდ მეცნიერულ მიდგომასთან ცალსახა გაიგივების გამო ხდება. მეცნიერული ხედვის საფუძველზე მდგომი, მატერიალური სამყაროს პრიორიტეტის მაღიარებელი რეალიზმის მიმდევარნი, ხშირად, საკუთარ მსოფლხედვით მიმართებათა სისწორის თუ მართებულობის დასტურსა და გამართლებას უპირატესად მიწიერ სინამდვილეზე ორიენტირებულ აღორძინების შემოქმედთა განაზრებაში თუ შემოქმედებაში „პოულობენ“. ამგვარ მცდელობათა მიღმა, თუ დავიწყებას გამოვრიცხავთ, ან „არცოდნა“ დევს (რაც „არცოდვას“ არ უნდა უტოლდებოდეს), ანდა შეგნებული მიჩქმალვის სურვილი იმალება. ღვთიური ერთიანობის ქვეშ მოაზრებული, სისტემურად ერთიანი სამყაროს რენესანსული ხედვა ადამიანური გონის თუ სულის იმგვარ, სასაზღვრო ან გარდამავალ მდებარეობას გულისხმობს, სადაც სხეულოვანი ხედვაცა და გონითი ჭვრეტაც თანაბრად უფლებამოსილნი არიან. ეს კი, არჩევანს გულისხმობს – ადამიანი სხეულოვანსა და სულიერს შორის ისეთ, ყოვლისმომხილავ წერტილს თუ ცენტრს „პოულობს“, სადაც, პიკო დე ლა მირანდოლას სიტყვებით, საკუთარი ადგილის, სახისა და მოვალეობის მოხილვაცა და დადგენაც თავადვე შეუძლია. რენესანსული განწყობა და სწრაფვა სამყაროს ერთიან სურათში თავისუფალი არჩევანის ერთგვარ მენტალურ ქვესივრცეს, „ადამიანურ განზომილებას“ ამკვიდრებს.

„ადამიანური განზომილება“ „ანაბეჭდის“ მოდელის შეზღუდულ არეალს თუ საზღვრებს აფართოებს, წარმავალი და გრძნობადი სინამდვილის მნიშვნელობას ამაღლებს და ამით, ყველაფერ მიწიერს თითქოს უპირატეს დანიშნულებასაც ანიჭებს. მაგრამ, თავად ეს განზომილებაცა და მასშივე აღმოცენებული ბუნების მეცნიერული კვლევის მისწრაფებაც მხოლოდ უზენაესი ერთიანობის განფენად წიაღში მოიაზრება და მისივე მეტაწესრიგის ანალოგიურად თუ თანახმად ყალიბდება.

მეცნიერების სამყაროს წესრიგის ამომცნობ და თვითკმარი სახის განაზრებად მიჩნევა, მისი მეტაგანზომილებიდან მოწყვეტა უფრო გვიან მოხდა. ამ მოვლენას კი, ხშირადაც და უშუალოდაც, სეკულარიზაციისა და კულტურის სფეროს დიფერენციაცია-განცალკევების, თითქოს რენესანსიდანწამოსულ ახალევროპულ პროცესთან აიგივებენ. ისტორიულ-თანმიმდევრული ხედვა, პროცესთან ბმული შედეგის ცალსახა ლოგიკა ამგვარი დაშვების დამაჯერებლობას, რა თქმა უნდა, ამაგრებს. მაგრამ ამგვარი შეხედულების ან ქრონოლოგიურ-ხაზოვანი მიმდევრობის მიღმა ერთგვარი წყვეტა, გადასვლა თუ პარადიგმული მონაცვლეობა იმალება.

როგორც ჩანს, ცვლილება XVIII საუკუნეში ჩასახულ, ადამიანთა საყოველთაო ერთიანობისა და კაცობრიობის მოდერნული განვითარების კონცეფციასთან არის დაკავშირებული. XX საუკუნის სამოცდაათიან წლებში „მოდერნული პროექტის“, მოდერნული განვითარების დასრულება-არდასრულების საკითხზე („მოდერნი თუ პოსტმოდერნი?“) აღძრული ცხოველი დისკუსია სწორედ აღნიშნული წანაცვლების გაუცნობიერებლობის თუ უგულებელყოფის შედეგიცა და გამოხატულებაც უნდა იყოს.

ამ მხრივ, საინტერესო მინიშნებას ტერმინ „პროექტის“ მიმართებათა განაზრება გვთავაზობს. ლათინური სიტყვა projectum, „წინ გდების“ ქმედების აღმნიშვნელი, ლათინური ზმნა, proicere-დან მოდის. თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ ზმნის წინსართი, pro-რაღაცას ქმედების (iaceres, გდების) წინმსწრებად გულისხმობს, მაშინ, წარმოებული სიტყვა „პროექტი“ თავდაპირველად, „რაღაცას, რაც რაიმეს მოხდენამდე გვაქვს თუ გვევლინება“, უნდა ნიშნავდეს.

ტერმინ „პროექციის“ წარმომავლობაც კვლავ ზმნა proicere-ს უკავშირდება. მაგრამ, ძირეული ზმნიდან წამოსულის გარდა, ეს ტერმინი უშუალო წინამორბედ სიტყვა projectio-დან მიღებულ განფენა-გაჭიმვის მნიშვნელობასაც მოიცავს. აქედან, ამ ბოლო მნიშვნელობიდან, ტერმინის ერთ-ერთი ძირითადი, თანამედროვე გაგება უნდა მომდინარეობდეს: პროექცია სხეულოვან საგანთა ფორმის სიბრტყეზე „განფენა“, ანუ ვიზუალური გამოსახვა თუ ასახვაა. იმავეს რენესანსის ეპოქაში „პერსპექტივა“ ეწოდებოდა. სხეულოვან ფორმათა ანალოგიით, „გონითი საგნების“, წარმოსახულ ფენომენთა გამოვლენა-ასახვასაც და შინაგან, სულიერ განწყობათა გარეშე ობიექტებზე გადატანასაც ხშირად „პროექციას“ უწოდებენ. ტერმინებს შორის ერთი და იგივე წარმომავლობის გამო არსებულ სინონიმიას სიტ ყვა „პროექციის“ ასეთი გაფართოებული გაგება „პროექტის“ მნიშვნელობათა არეალშიც გადააქვს.

სამი ტერმინის -„პერსპექტივის“, „პროექციისა“ და „პროექტის“ – სიახლოვისა და მათ შორის არსებული, წყვილ-წყვილი სინონიმური მიმართების გამოვლენა-ჩვენების მნიშვნელობა „ლინგვისტური შტუდირების“ ფარგლებს სცილდება. ეპოქათა და ჩვეულებათა ნალექ, გაქვავებულ გარსთა მოცილება, ცალსახა საზრისთა სამოსელთაგან განძარცვა სიტყვათა ან ტერმინთა უფრო ცხოველ, ორგანულ კავშირებსა და ნაწევართა ველს, ანუ მათ ლოგოსურ არსს ააშკარავებს. სიტყვა „პერსპექტივა“, როგორც ზემოთ აღინიშნა, ვიზუალურ აღქმასთან ერთად გონითი წვდომის შესაძლებლობასაც გულისხმობს, რაც აღორძინებისეულ მსოფლგანცდას თუ განწყობას სრულად შეესაბამება.

რენესანსულ და შემდგომ განაზრებათა მიხედვით კი, ეს ტერმინი, პერსპექტივა, სასაზღვრო, სულიერსა და მატერიალურს შორის მყოფობის, ჭვრეტისა და ხედვის ერთიანად მომცველი რენესანსული პოზიციის ანუ „ადამიანური განზომილების“ მხოლოდ ვიზუალურ ასახვად თუ პროექციად მიიჩნევა. არადა, ამ სიტყვის მოცვის არე, როგორც ითქვა, ცალსახა, ვიზუალურ მნიშვნელობას სცილდება. იმავე არსობრივ თუ საზრისულ მიმართებას „პერსპექტივის“ სინონონიმურ სიტყვათა რიგი – „პროექციაცა“ და „პროექტიც“ გულისხმობს.

ასე რომ, აღორძინებისეული მსოფლგანცდისა და შესაბამისი მიმართების, უპირატესად და პირველ რიგში, სივრცობრივი ფორმით გამოვლენილი ახალი, „ადამიანური განზომილების“ პროექტად მოხსენიება სრულიად მართებული უნდა იყოს. ამ გაგებით, „ახალევროული პროექტი“, ანუ „მოდერნი“, რა თქმა უნდა, რენესანსიდან იწყება -თანამედროვეობის ახალი განცდა, devotio moderna ხომ სწორედ იმ პერიოდში წარმოჩნდა მაგრამ, როგორც ჩანს, მოგვიანებით, იერი, სახე თუ ხასიათი თავად ამ „განცდამ“, ანუ ძირეული კონცეფციის თუ მენტალური წარმოდგენის „ტოპოლოგიამ“ იცვალა. და ალბათ, აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ „ცვლილება“ სწორედ ხსენებული განზომილების ცოდნითი ფორმის სახით საზოგადოებრივ სივრცეში დანერგვის მცდელობას მოჰყვა. თუმცა, ეს საკითხი ცალკე, განსაკუთრებულ განხილვას საჭიროებს, რაც, ალბათ, უკვე შემდგომ განხორციელდება…

_________________

1 Честертон Г. К. – Святой Франциск Асизский. В кн. «Вечный человек», М, 1991, стр. 25

2 „რადგანაც უმცირესი ვარ მოციქულთა შორის, და არცა ვარ ღირსი იმისა, რომ მოციქულად ვიწოდებოდე, ვინაიდან ვსდევნიდი ღმრთის ეკლესიას“ (1 კორ. 15:9). მოციქულ პავლესა და ნეტარ ავგუსტინეს შორის, რწმენითი მემკვიდრეობითობის გარდა, საინტერესო ბიოგრაფიული პარალელიც შეიძლება მოინიშნოს: ანტიკური კულტურის წიაღში აღზრდილი, რომის მოქალაქე და ქრისტიანობის მიღებამდე მანიქეველთა მიმდევარი ავრელიუს ავგუსტინე და ასევე, რომის მოქალაქე და მოქცევამდე ფარისეველი სავლე…

3 Saint Augustine – Confessions, VII.21.27

4 Аверинцев С. С. – Философия VIII-XII вв. В кн. «Культура Византии», М., «Наука», 1989, стр. 42

5 ციტატა აღებულია წიგნიდან, Лосев А. Ф. Эстетика Возрождения, «Мысль», М., 1982, 303

6. იქვე, გვ. 303

7.იქვე.

8.Леонардо да Винчи. Избр. произведения. Т I, С-П, М., 2000, 89

Advertisements

კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s