მარინე ივანიშვილი _ მცენარეთა სამყაროს პროტოქართველური და პროტოინდოევროპული სახელები


(წიწვოვანები: ,,ნაძვი”, ,,სოჭი”, ,,ფიჭვი”)

,,ყველა ხე ხომ მუხაა… ფიჭვის გარდა”

ჯონ ბართი

როგორც ცნობილია, უკვე ჩვენს წელთაღრიცხვამდე VI-V ათასწლეულის პერიოდიდან სამხრეთ კავკასია წარმოადგენდა ძველი აღმოსავლეთის ცივილიზაციის მიღწევების შემომტანსა და გამავრცელებელს მთელ კავკასიაში, რამაც განაპირობა ინდოევროპულ, სემიტურ და მთის კავკასიურ ენებთან უძველესი არეალური კონტაქტების კვალის არსებობა ქართველურ ენებში.

თ. გამყრელიძისა და გ. მაჭავარიანის კვლევის შედეგებმა (1965), მოგვიანებით გამყრელიძეივანოვის ჰიპოთეზამ (1984) ინდოევროპული მეტყველების წინა აზიის იმ ტერიტორიულ სარტყელში არსებობის შესახებ, რომელიც უშუალოდ ემიჯნება ქართველურ ენათა გავრცელების არეალს, კერძოდ, სამხრეთ კავკასიის რეგიონს, მატერიალური დადასტურება ჰპოვა კ. რენფრიუს (1987) მნიშვნელოვან არქეოლოგიურ გამოკვლევებში, რამაც ამ მიმართულებით კვლევის სტიმული მისცა არაერთ გამოჩენილ ლინგვისტს. ამ თვალსაზრისით, ღირებულ ნაშრომს წარმოადგენს გ. კლიმოვის ერთ-ერთი ბოლო გამოკვლევა (1994), სადაც მოცემულია ქართველურ ენებში უძველესი ინდოევროპეიზმების სისტემატიზაციისა და განზოგადების ცდა.

კვლევის შედეგად დღემდე გამოვლენილი არცთუ მცირერიცხოვანი მასალა მოწმობს ქართველურ და ინდოევროპულ ენაზე მეტყველთა არეალურ კონტაქტებს, თუმცა ამჟამად ძნელია, მკაცრად გავმიჯნოთ ერთმანეთისგან ნასესხობები და შესაძლო სუბსტრატული ზეგავლენები. ამ პრობლემის გადაჭრაში გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება ზუსტ ქრონოლოგიურ სტრატიფიკაციას, რაც თავის მხრივ, უნდა ეფუძნებოდეს ფონეტიკურ პროცესთა რელატიური ქრონოლოგიის საკითხების შემდგომ დამუშავებას.

ზოგადი კრიტერიუმი ქართველური ინდოევროპეიზმების ამა თუ იმ ქრონოლოგიური დონის განსაზღვრისათვის არის გამოხატულების პლანის შესაბამისობა იმ ფონეტიკურ პროცესებთან, რასაც ადგილი ჰქონდა ქართველურ ენათა ისტორიაში და ასევე მათი შინაარსის პლანის შესაბამისობა ეპოქის ცნებებთან და რეალიებთან.

პროტოქართველურ და პროტოინდოევროპულ მცენართა სამყაროს რეკონსტრუირებული მოდელების შედარება შესაძლებლობას გვაძლევს გამოვავლინოთ ამ სისტემათა შორის არსებული მსგავსება-განსხვავებები, დავაზუსტოთ ეტიმოლოგიები, სესხების შესაძლო გზები, უძველესი საკულტორიტუალური წარმოდგენები, რაც, თავის მხრივ, გვიხატავს შესაძლო რეალურ სურათს წინარე ქართველებისა და წინარე ინდოევროპელების პირველსაცხოვრისის ლანდშაფტის, საზოგადოების სამეურნეო ყოფის ხასიათისა და დონის, საკულტო-რიტუალური წარმოდგენების, ზოგადად, კულტურის შესახებ.

პროტოქართველური მცენარეთა სამყარო რეკონსტრუირებული ფუძეების მიხედვით გაცილებით მრავალფეროვანია, ვიდრე პროტოინდოევროპული. ეს ბუნებრივია, თუ გავითვალისწინებთ მიგრაციის იმ მასშტაბებს და მასთან დაკავშირებულ ეკოლოგიურ ცვლილებებს, რაც განაპირობებდა ლინგვისტურ ფორმათა მოდიფიკაციას, სემანტიკურ გადაწევებს და სხვა ინოვაციებს ინდოევროპულ ენათა ოჯახის წევრებს შორის.

პროტოქართველურ და პროტოინდოევროპულ მცენარეთა სამყაროს შორის გამოვლენილი პალეობოტანიკური და, ხშირ შემთხვევაში, პალეოლინგვისტური, განსაკუთრებით სემანტიკურ პლანში, იზომორფიზმი ავსებს ინფორმაციას ქართველურ ენათა ინდოევროპულ ენებთან მიმართების, მათი შესაძლო უძველესი შორეული ნათესაობის (Urverwandtschaft), არეალური ერთიანობის ფარგლებში მრავალსაუკუნოვანი კონტაქტებისა თუ უბრალო ტიპოლოგიური იზომორფიზმის შესახებ. ამ საკითხებს განვიხილავთ წიწვოვან მცენარეთა აღმნიშვნელი ფუძეების (,,ნაძვი”, ,,სოჭი”, ,,ფიჭვი”) მაგალითზე.

მონათესავე ენათა ისტორიულ-შედარებითი შესწავლის საფუძველზე შესაძლებელია არა მხოლოდ ფუძეენის წმინდა ლინგვისტური სტრუქტურების, არამედ იმ არაენობრივ ,,საგანთა სამყაროს” რეკონსტრუქციაც, რომელიც ასახულია განხილულ ენობრივ მონაცემებში.

ქართველურ ენებში მცენარეთა სახელების შედარებითი ანალიზი საშუალებას გვაძლევს აღვადგინოთ უძველესი წინარე ქართველური ფუძეები და მათთან დაკავშირებული საკულტო-რიტუალური წარმოდგენები.

ქ.ე.გ.ლ.: ნაძვი [Picea] წიწვოვანი ხე. აქვს წახნაგოვანი წიწვები და თავდაკიდებული გირჩები. ქმნის ტყეებს (იზრდება ფოთლოვან ტყეებშიც). კარგად იტანს ჩრდილს. მერქანს ხმარობენ სამშენებლოდ, მუსიკალური ინსტრუმენტების დასამზადებლად და სხვ. ნაძვნარი – ნაძვის ტყე, ნაძვიანი – იგივეა, რაც ნაძვნარი.

ლიბანის კედარი (pinus cedruს), აღმოსავლეთის ტყეების სამკაულია – მაღალი, მარადმწვანე, ფართოდ გაშლილი წიწვოვანი ტოტებით, მოწითალო გირჩებით, ანთებულ სანთლებს რომ ჩამოჰგავს. ბიბლიის მკითხველი არა ერთგზის წააწყდებოდა პოეტურ შედარებებს მცენარეთა სამყაროს ამ მართლაც დიდებულ ბინადარზე. წმინდა წერილში ის სახელის, ძალის, დღეგრძელობის სიმბოლოა (4 მეფ. 14, 9; ფსალმ. 91, 13; გამოსლ. 21, 13; ეზეკ. 17, 3, 22 და შმდ. 31, 3 და შმდ.) კედარი 2000წ. ცოცხლობს და 50მ. სიმაღლეს აღწევს (ეზეკ. 31, 3). სურნელოვანი მერქნის გამო მწერები არ ეკარებიან და ამიტომ ის ძვირფასი სამშენებლო მასალაა (II მეფ. 7, 2; 3 ნეშტ. 7, 2; 3 მეფ. 8, 9; ეზდრ. 3, 7; 3 მეფ. 6, 9; 7, 3-7; ფსლმ. 1, 16; იერემ. 22, 14) მისგან აკეთებდნენ კერპებს (გამოსლ. 44, 14), იყენებდნენ გემთმშენებლობაში ანძების დასამზადებლად (ეზეკ. 27, 5), ზეთს ხმარობდნენ ბალზამირებისათვის, კედრის ფისი მძაფრი სუნის გამო (ფსლმ. 4, 11; ოსია 14, 7) გამოიყენებოდა განწმენდის ზოგიერთი რიტუალის დროს (ლევ. 14, 4; რიცხვ. 19, 6).

ლიბანის მთები განთქმული იყო კედრის კორომებით, სოლომონის დროს იერუსალიმში იმდენი კედარი ყოფილა, რომ მისი ფასი სიკომოროსისას (ლეღუსულელის) არ აღემატებოდა. ახდა ესაიას წინასწარმეტყველება, დღეს სახელგანთქმული კედრის ტყეები გაჩეხილია (ესაია, 10, 19).

ძველი ქართული ძეგლების მიხედვით – ნაძუ, ნაძვი, კვიპაროსი, cupressus: ,,მოსცა ძელი ნაძჳსაჲ და მაშენებელნი ზღუდეთანი და ხურონი ძელისა, რაჲთა უშენონ მას სახლი” M, I ნშტ. 14, 1; ,,გარდამოიღონ ნაძჳსა ძელი ლიბანით” O, I ეზრა 4, 48; ,,მე დამკჳდრებულ ვარ სახლსა შინა ნაძჳსასა” M, I ნშტ. 17, 1; ,,მიძღუანე მე ძელი ნაძჳსაჲ, ფიჭჳ და ნაძჳლიბანით II ნშტ. 2, 8. ნაძოვანი – ,,კედრონი”; ნაძვებიანი ადგილი; ,,გამოვიდა მოწაფეთა მისთა თანა წიაღ ჴევსა მას ნაძოვანსა” DE, – ,,განვიდა მოწაფითურთ თჳსით წიაღ ჴევსა მას კედრონისასა” C, ი. 18, 1.

,,შატბერდისეული ცხორების” ცნობით, მირიან მეფემ წა ნინოს უთხრა: ,,მიყუარან მაყუალნი ეგე შენნი… არამედ არა ვჰრიდო სამოთხესა მას სამეუფოსა და ნაძუთა სიმაღლესა და ბაბილოთა მათ ნაყოფიერებასა და ყუავილთა მათ სულნელებასა”-ო (წა ნინოსი, Опис, II, 775). ამავე ძეგლში ნათქვამია: მეფის ,,სამოთხესა… ნაძუთა ქუეშეჲ ბაბილოთა ადგილი არს მცირეჲ, საყუავილედ შემზადებული”-ო (იქვე, II, 757). ამ ამონაწერებითგანაც საკმაოდ ირკვევა, რომ ,,სამოთხეჲ სამეუფოჲ”, სამეფო ბაღი, მეურნეობის მარტო ერთი დარგისა და მხოლოდ ერთი დანიშნულებისათვის არ ყოფილა განკუთვნილი, როგორც მოსალოდნელი იყო, იქ სხვადასხვა ხეები მდგარა, მგ., მაღალი ნაძვისა და ბრინჯისა და, რა თქმა უნდა, ბევრი სხვა ჯიშის ხეები, რომელნიც ადამიანის თვალის საამებლად ისევე, როგორც სხეულის დასასვენებლად და სიცხის დროს ჩრდილში გასაგრილებლად ჰქონიათ დარგული.

წა ნინოს შატბერდისეულ ცხოვრებაში აღნიშნულ ფუძესთან დაკავშირებით კიდევ ერთი საგულისხმო ცნობაა დაცული: ,,სამოთხესა შევედ, ნაძუთა ქვეშეი ბაბილოთა ადგილი არის მცირეჲ, საყუავილედ შემზადებული (Опис, II, 757)”. ბაბილო V – VI სს-ში [ხეზე] გაშვებულ ვაზსა ჰნიშნავდა” (ჯავახიშვილი ივ., 1930:121).

ალ. მაყაშვილის ბოტანიკურ ლექსიკონში: ნაძვი – (Picea) სბ. ელატი; აღმოსავლური ნაძვი – (Picea orientalis L.) Link ქვ. რჭ. ცველა, ჭან., მეგრ. ნუზუ; სვნ. ნეზვრა, ღუმირ; სბ. ელატი.

სულხან-საბა ორბელიანი: ნაძჳ (ნაძვი ZABCbqDE) (ხე) (+1, 16 ქება ZAB) ZABCDE. ელატი (ხე) ნაძვი ZABCD.

პ. ჭარაიას მეგრულ-ქართულ ლექსიკონში: ნუზუ – ნაძვი. ნუზონი – ნაძვნარი. ვ. თოფურიას და მ. ქალდანის, სვანურ ლექსიკონში: ნენზ (-იშ, – რ) ზს. ბოტ. სოჭი, დაუს ხოშა ნენზ ჩერიდ ხუღîე (ბზ. 406) – დევს დიდი სოჭი თითისტარად აქვს. ცხეკისგა ხაგ ხოშა ლაღალდ ღუმირ, ნენზ ი გ¸გიბ (ბქ. 70) – ტყეში მეტწილად არის ნაძვი, სოჭი და ფიჭვი.

კ. დონდუას სვანურ-ქართულ-რუსულ ლექსიკონში: ნეზვრა = ფიჭვი сосна.

მზია ანდრონიკაშვილის ,,ნარკვევებში ირანულ-ქართული ენობრივი ურთიერთობიდან”: ,,ნაძვის აღმნიშვნელი სიტყვა ჯერ კიდევ აქამენიდთა ძველ სპარსულ წარწერებში გვხვდება: ძვ. სპარ. nauča (ina), პართული (არშაკიდ.) nôč, რომელიც დადასტურებულია სომხურში [noč] სახით და ახალი სპარსული ფორმებით: نوژ [nûž], نوج [nûg] და نوز [nûz]. მეორე მხრივ, როგორც ჩანს, არსებობდა საშუალო სპარსულში (სასანურში) სუფიქსით გავრცობილი ფორმა nâþ-ûk, nâzûk, რომელთაც ახალ სპარსულში მოგვცეს ناژو [nâžû] და نازو [nâzû]. ამ უკანასკნელ ახალ სპარსულ ფორმასنازو [nâzû] ეყრდნობა ქართული ნაძუ-ი. შდრ. მეგრული ნუზუ, რომელიც ან ქართულიდან არის ნასესხები, ან რომელიმე ირანული დიალექტიდან“. (ანდრონიკაშვილი მ., 1966: 347-348).

ჰ. ფოგტის აზრით, ქართული ნაძვი, მეგრ. ნუზუ ქართველურ-კავკასიურ სიტყვად უნდა მივიჩნიოთ, როგორც კავკასიის მთებისათვის განსაკუთრებით დამახასიათებელი ხის სახელი, ხოლო სომხური ნოè, რომელიც ირანულიდან შეთვისებულად ითვლება, ამოსავლად გულისხმობს მეგრულ ჰიპოთეტურ ფორმას – *nuæ-i”.

ნაძუ – ფუძე შესაძლებელია აღვადგინოთ საერთო – ქართველურ დონეზე შემდეგი შესატყვისობების საფუძველზე:

*ნაძუ -: ქართ. ნაძუ – ნაძუ-ი; ნაძ-ოვ. ან-ი; ნაძვ-ი (ახ. ქართ.): მეგრ. ნაძუ -/ნუზუ- ნუძუ – ნუზუ ,,ნაძვი”: სვან. ნეზუ – ნეზუ-რა ,,ნაძვი”;

დასტურდება ძველ ქართულში: მოუძღუანა მას ძელი ნაძჳსაჲ და ფიჭჳსაჲ, II მეფ. 5, 11 O; ესე თქუა იესუ და გამოვიდა მოწაფეთა მისთა თანა წიაღ ჴევსა მას ნაძოვანსა, სადა-იგი იყო მტილი. ი. 18, 1 DE და სხვ.

ქართულ ნაძუ – ძირს კანონზომიერად შეესატყვისება მეგრული ნუძუ – (< *ნოძთუ – ო>უ ტ. გუდავას მიერ დადგენილი წესის თანახმად, იხ. გუდავა 1960, 119-19; ნუზუ < ნუძუ დეზაფრიკატიზაციის შედეგად) და სვანური ნეზუ.

ქართული და მეგრული მასალა შეაპირისპირა ჰ. ფოგტმა (Vogt, 1938, 335); სვანური ეკვივალენტი გამოავლინა ბ. გიგინეიშვილმა (გიგინეიშვილი 1984, 35; ფენრიხი ჰ.,სარჯველაძე ზ., 2000).

რაც შეეხება კავკასიურ ენებს, ბაცბურის naჳv და უდურის naჳw – ,,ნაძვი” ქართულიდან არის ნასესხები (Климов Г., Халилов М ., 2003).

,,წიწვოვანების“ აღმნიშვნელ ძირებთან დაკავშირებით საინტერესო მასალაა წარმოდგენილი სვანურში:

არს. ონიანის ლექსიკონში: ღუმურ ლეჩხ. ,,ფიჭჳი ან ნაძვი”; – ღუმულრა ლეჩხ. ,,ფიჭვის ან ნაძვის ხე”.

ტახრა ლეჩხ. ,,მამალი ფიჭვი ან ნაძვი”; ნეზჳრა ლეჩხ. ,,დედალი ფიჭვი ან ნაძვი”; ლეღმურ ლეჩხ. ,,სადაც ბევრია ფიჭვი და ნაძვი”. ღუმური ტიკ, ღუმური ჴჳემ ღუმურს ხოწიბ მურგჳა ლოლარ-ი მუჯოდრა, ღუმური ლàაში ლი ალე. კალს: ჴიშდბა (ლსგ.).

ვ. თოფურიას და მ. ქალდანის სვანურ ლექსიკონში: ღუმირ (-მრიშ ზს., -მრალ ბზ., -მრარ ბქ., -იშ, -ალ ლნტ.), ღომირ (-აშ, -ალ) ბზ., ღუმურ (-ალ) ლშხ. – ნაძვი. ლახუბად ღუმრი ლიკცხე ანცხენეხ (ბზ. 401) – ძმებმა ნაძვის გასხეპა არჩიეს. გჲერგილ ღომრა აშხლიდჟი ჩუაყურა (ბზ. 314) – გიორგი ნაძვის ტოტზე იწვა. ცხეკისგა ხაგ ღუმირ (ბქ. 70) – ტყეში დგას ნაძვი. ნაშყი ღუმურს ხოჴდენი (ლშხ. 24) – კევი ნაძვს გამოსდის. ეჩა ჟიქან ლიხ ღუმირლ აცხეკარ (ლნტ. 4) – იმის ზევით ნაძვის ტყეებია. კნინ. ღუმრილ. ეჯი კოტოლ ღუმრილ ირი (პოეზ. 308)

– ის პატარა ნაძვი იქნება.

ნეზუ (-იშ, -არ ზს., ლნტ., -არ ლშხ.) ზოოლ. – ნეზვი. ნენზ (-იშ, -არ) ზს., ბოტ. – სოჭი. დაუს ხოშა ნენზ ჩერიდ ხუღუე (ბზ. 406) – დევს დიდი სოჭი თითისტარად აქვს. ცხეკისგა ხაგ ხოშა ლაღად ღუმირ, ნენზ ი გგგიბ (ბქ. 70) – ტყეში მეტწილად არის ნაძვი, სოჭი და ფიჭვი.

ტახრა (-რაშ, -რელ) ლშხ., ბოტ. 1. მამალი ნაძვი ან ფიჭვი. მუგუალ ტახრა ღუმურს ხოხალ ი გგგგბს (ლშხ., ხორ. 17) – კვარი მამალმა ნაძვმაც იცის და ფიჭვმაც. 2. კავკასიური სოჭი.

კ. დონდუას სვანურ – ქართულ – რუსული ლექსიკონში: ღუმურ, – იშ = (წიწვიანი მცენარე (ფიჭვი, ნაძვი, სოჭი)); ნეზვ(r), -იშ, -არ – ნეზვი [დედალი ღორი]. ნეზვრა – ფიჭვი; ტახ(r) -იშ, -არ – ტახი [მამალი ღორი]. ტახრა – ნაძვი;

ი. ნიჟარაძის ლექსიკონში: ღუმირ – ნაძვი; ლეღვმირ – ნაძვნარი;

მოხმობილი მასალის ანალიზი გვავარაუდებინებს, რომ ღუმურ//ღუმირ//ომირ ფუძეები სვანურში წიწვოვანთა აღმნიშვნელი ზოგადი სახელი უნდა ყოფილიყო. ნენზ//ნეზჳრა – ,,დედალი ფიჭვი, ნაძვი ან სოჭი”, ტახრა – ,,მამალი ფიჭვი, ნაძვი ან სოჭი”. სვანურში მცენარეთა სახელების – რა დაბოლოება რომ არა, ზემოთ მოყვანილი ფუძეები ფორმითაც და მნიშვნელობითაც ემთხვევა ,,ნეზჳი” და ,,ტახი”, შესაბამისად დედალი და მამალი ღორის აღმნიშვნელ სახელებს.

ვფიქრობთ, სახელდებისას აქცენტირება ლექსიკურ სქესზე, გამოძახილია იმ შორეული წარსულისა, როდესაც ხეები და მათ შორის წიწვოვანი ხეებიც თაყვანისცემის ობიექტები იყვნენ. შდრ. ვაზის ჯიშის სქესის განმასხვავებელი სახელები (მამალი რქაწითელი, დედალი რქაწითელი, უნაყოფო ვაზი – ,,ავრეზი” სბ.) ვაზ – ყურძნის ჯიშების სქესობრივი განსხვავების გამომხატველი სახელი მარტო ფრანგულ ნომენკლატურაში მოიპოვება (ჯავახიშვილი ივ., 1986: 496).

წიწვოვან მცენარეთა სახელების ფუძეთა ზუსტი რეკონსტრუქცია გაძნელებულია ამ სახეობათა მსგავსების გამო. ამას ადასტურებს ტიპოლოგიური მონაცემებიც.

მარადმწვანე ხეებისთვის: ,,სოჭი“, ,,ნაძვი“, ,,ფიჭვი“ (the conifers: fir (-tree) silver fir; fir, pine (-tree)) კერძოდ, ,,სოჭისთვის” და ,,ფიჭვისთვის” პროტოინდოევროპულში აღდგენილია *p[h]euk[h]-/*p[h]uk[h] და *p[h]it[h]- ფუძეები სხვადასხვა სუფიქსური დაბოლოებით (Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс. 1984: 631).

სიტყვათა ამავე ჯგუფს უკავშირდება *p[h]ei-/*p[h]i- საერთო ძირიდან *-t- [h] *-k-[h] უფიქსებით ნაწარმოები *p[h]it[h] ,,ფიჭვი”, ,,სოჭი” და *p[h]ik[h] ,,ფისი” ფორმები.

ყურადღებას იქცევს *p[h]i- k[h]- ,,ფიჭვის ფისი” და საერთოინდოევროპული ზმნური ფუძეების *p[h]ei-k[h]-/*p[h]i-k[h]- ,,შეღებვა”, ,,საღებავით წერა” ფორმალური მსგავსება (Pokorny j. 1959: 794), რაც შესაძლებელია აიხსნას ,,ფისის”, როგორც ,,შავი მცენარეული საღებავის” გამოყენებით პირველად პიქტოგრაფიული ნიშნებისა და ნახატების, მოგვიანებით კი წერისთვისაც. სწორედ ეს სიტყვა გახდა საერთოინდოევროპული აღმნიშვნელი წერის და საღებავებით წერის პროცესისა (Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс. 1984: 632).

სოჭი (Abies Mill.), ფიჭვი (Pinus) და მათი სახესხვაობები გავრცელებულია კავკასიაში, წინა აზიაში, ევროპის მთიან რაიონებში, ევრაზიის აღმოსავლეთ ნაწილში.

წიწვოვან ხეთა რიგს განეკუთვნება ,,ნაძვი” (Picea) და მისი ნაირსახეობები (Picea orientalis; Picea excelsa; Picea obovata), ძველად წარმოდგენილი მხოლოდ კავკასიასა, ცენტრალურ და სამხრეთ ევროპის მაღალმთიან რეგიონებში.

,,ნაძვი” მნიშვნელობით საერთო-ინდოევროპულ დონეზე რეკონსტრუირდება ორი ფუძე: *ed[h]lo- ,,წიწვოვანი ხე”, ,,ნაძვი”, ,,ეკლიანი” მნიშვნელობებით და *el- ძირიდან ნაწარმოები ფუძეები, ძველი ბერძნული velavth (<el-n-tâ) სომხური elevin (*el-eu) ,,ნაძვი”, “კედარი” (Ачарян 1971: 18) და სხვ. (Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс. 1984, 633).

თ.გამყრელიძისა და ვიაჩ. ივანოვის მიხედვით, სხვა ინდოევროპული დიალექტებისგან იზოლირებულად მდგარი ძველი ირანული *nauèa-, ასევე სპარს. nâjû, ოსურ. næzy ფორმები სავარაუდოა, რომ ნასესხებია ქართველური ენებიდან (შდრ. Vogt H. 1938:335; ანდრონიკაშვილი მ. 1966, : 347-348; იხ. ნაშრომის თავი II: 131-136).

სესხების პირიქითა გზის დაშვების შემთხვევაში, ეს უნდა მომხდარიყო ქართველურ ენათა ერთიანობის პერიოდისთვის, არა უგვიანეს II ათასწლეულის პირველი ნახევრისა ჩვენს ერამდე.

ვფიქრობთ, ,,წიწვოვანების” აღმნიშვნელ სვანურ ძირებთან დაკავშირებული ლექსიკური სქესის გამოხატვის კვალი, აგრეთვე კავკასიურ და ინდოევროპულ ენებში ქართველურ ძირთა ნასესხობები, მოწმობს მათ უძველესობაზე და ამყარებს თ.გამყრელიძის მოსაზრებას წინარე ქართველთა საცხოვრისის სამხრეთ კავკასიის ცენტრალურ და დასავლეთ მთიან რეგიონებში ლოკალიზაციის შესახებ (Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс. 1984, 880-881).

ამრიგად, ქართველურ და ინდოევროპულ ,,წიწვოვანთა“ აღმნიშვნელი ფუძეების ეტიმოლოგიური და ტიპოლოგიური კვლევის შედეგად შეგვიძლია დავასკვნათ:

– საერთო-ქართველურ *ნაძ – ფუძესთან სვანური ენის მონაცემების მიხედვით დაკავშირებულია ხეებისადმი თაყვანისცემის უძველესი წარმოდგენები.

– ცნობილი ინდოევროპული დიალექტების ფუძეებისაგან იზოლირებული ძველი ირანული *nauèa- და უფრო მოგვიანო სპარსული nâjû, ასევე ოსური næzy, ბაცბურის naჳv და უდურის naჳw ნასესხებია ქართველური ენებიდან.

– საერთო-ქართველური და საერთო-ინდოევროპული ,,წიწვოვანების” ზოგადი და ცალკეულ სახეობათა აღმნიშვნელი ძირები გვიჩვენებენ ერთგვაროვან სემანტიკურ სპექტრს, მსგავს დისტრიბუციულ სურათს.

ჩვენი აზრით, ამ ტიპის კვლევები ავსებს ინფორმაციას წინარე ხალხების პირველსაცხოვრისის ლანდშაფტის, საზოგადოების სამეურნეო ყოფის ხასიათსა და დონეზე, მათ საკულტო-რიტუალურ წარმოდგენებზე, ზოგადად, კულტურაზე.

აკად. გ.წერეთელმა ჯერ კიდევ ორმოცი წლის წინ ზუსტად განსაზღვრა ამგვარ საკითხებთან დაკავშირებულ პრობლემათა წრე და ამ პრობლემათა გადაჭრის გზებიც : ,,პირველ ყოვლისა, საჭიროა კავკასიის ენათათვის დამახასიათებელი სტრუქტურული კანონზომიერებების დადგენა ისტორიულ-შედარებითი მეთოდის საფუძველზე და ამის შემდეგ შედარებითტიპოლოგიური შესწავლა – ანუ სტრუქტურულ-ტიპოლოგიური მსგავსებაგანსხვავებების გამოვლენა არა მარტო მთის ,,იბერიულ-კავკასიურ” ენებთან, არამედ კავკასიის ინდოევროპულ ენებთანაც, სომხურთან და ოსურთან, აგრეთვე წინა აზიის ძველ ინდოევროპულ და არაინდოევროპულ ენებთან… და ამ ენათა შორის კანონზომიერ მიმართებათა დადგენა ენობრივი იერარქიის ყველა დონეზე: ფონოლოგიის, მორფოლოგიის, ლექსიკის და სხვ. სფეროში” (წერეთელი გ.,1965). ამ მიმართულებით ლინგვისტებს, ფილოლოგებს, ისტორიკოსებს, არქეოლოგებს… კვლავაც ბევრი რამ გვაქვს გასაკეთებელი.

ლიტერატურა:

აბულაძე 1973: ი. აბულაძე, ძველი ქართული ენის ლექსიკონი, თბილისი, 1973.

ანდრონიკაშვილი 1966: მ. ანდრონიკაშვილი, ნარკვევები ირანულქართული ენობრივი ურთიერთობიდან, I, თბილისი 1966.

გამყრელიძე 2002: თ. გამყრელიძე, ,,კულტურის ეკოლოგია”, ,,ოჩხარი”, ჯ. რუხაძისადმი მიძღვნილი ეთნოლოგიური, ისტორიული და ფილოლოგიური ძიებანი, ,,მემატიანე” გვ. 113-115, თბილისი 2002.

გამყრელიძე 1965: თ. გამყრელიძე, გ. მაჭავარიანი, სონანტთა სისტემა და აბლაუტი ქართველურ ენებში, თბილისი 1965.

გიგინეიშვილი 1981: ბ. გიგინეიშვილი, მასალები ქართული ენის ეტიმოლოგიური ლექსიკონისათვის; ,,მაცნე” (ენისა და ლიტერატურის სერია) 2, თბილისი 1981.

გორდეზიანი 1985: რ. გორდეზიანი, წინაბერძნული და ქართველური, თბილისი, 1985.

გუდავა 1981: ტ. გუდავა, თ. გამყრელიძე, თანხმოვანთა კომპლექსები მეგრულში, თსუ კრებული ,,აკაკი შანიძეს”, თბილისი 1981.

დონდუა 2001: კ. დონდუა, სვანურ-ქართულ-რუსული ლექსიკონი, სპუ, თბილისი 2001.

თედეევი 1975: ო. თედეევი, მემცენარეობის ქართული ლექსიკა ოსურში, ,,მეცნიერება” თბილისი 1975.

თოფურია 1931: ვ. თოფურია, სვანური ენა I, ზმნა, სპი, ტფილისი 1931. ქართველურ ენათა სიტყვათწარმოებიდან, IV, ხომვანთავსართიანი სახელები; თსუ შრომები, XXXII თბილისი 1947.

თოფურია 2000: ვ. თოფურია, მ. ქალდანი, სვანური ლექსიკონი, ,,ქართული ენა”, თბილისი 2000.

მაყაშვილი 1961: ა. მაყაშვილი, ბოტანიკური ლექსიკონი, თბილისი 1961.

მაჭავარიანი 1950: გ. მაჭავარიანი, მასალები პურეულის ლექსიკისათვის შიგნით კახეთში, სტუდენტთა სამეცნიერო შრომების კრებული, თსუ, წიგნი V, გვ. 286-295 თბილისი 1950.

მელიქიშვილი 1965: გ. მელიქიშვილი, საქართველოს, კავკასიისა და მეზობელი აღმოსავლეთის უძველესი მოსახლეობის საკითხები, თბილისი 1965.

მელიქიშვილი 2002: ი. მელიქიშვილი, ქართველურ-ინდოევროპული გენეტური ურთიერთმიმართების საკითხისათვის, ენათმეცნიერების საკითხები, I, თბილისი 2002.

ონიანი 1917: არს. ონიანი, ხეებისა და მცენარეების სვანურ სახელთა ლექსიკონი, პეტროგრადი. (Сборник сванских названий деревьев и растений) Петроград 1917.

ორბელიანი 1928: სულხან-საბა ორბელიანი, ლექსიკონი ქართული, თბილისი 1928, 1949, 1993.

ფენრიხი 2000: ჰ. ფენრიხი, ზ. სარჯველაძე, ქართველურ ენათა ეტიმოლოგიური ლექსიკონი, სპუ, თბილისი 2000.

ფოქტი 1961: ჰ. ფოქტი, ქართული ენის ფონემატური სტრუქტურა, თბილისი 1961.

ქაჯაია 2002: ო. ქაჯაია, მეგრულ-ქართული ლექსიკინი 1-3 ტომი, ,,ნეკერი”, თბილისი 2002.

ჩიქობავა 1938: არნ. ჩიქობავა, ჭანურ-მეგრულ-ქართული შედარებითი ლექსიკონი, ტფილისი 1938. სახელის ფუძის უძველესი აგებულება ქართველურ ენებში, თბილისი 1942.

ჭარაია 1997: პ. ჭარაია, მეგრულ-ქართული ლექსიკონი, სპუ, თბილისი 1997.

ჯავახიშვილი 1986: ივ. ჯავახიშვილი, თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტ. V, თბილისი 1986.

გამყრელიძე 1984: Гамкрелидзе Т.В., Иванов В.В., Индоевропейский язык и индоевропейсы. Реконструкция историко-типологического анализа праязыка и пракультуры, т.I-II, Тбилиси 1984.

ყიფშიძე 1914: Кипшидзе И., Грамматика мингрельского (Иверского) языка с хрестоматией и словарем. Материалы по яфетическому языкознанию, С.-Петербург 1914.

კლიმოვი 1964: Климов Г.А., Этимологический словарь картвельских языков, Москва. 1973, Дополнения к этимологическому словарю картвельских языков; Этимология 1974, Москва. 1964.

კლიმოვი 2003: Климов Г. А., Халилов М. Ш., Словарь кавказских языков. Восточная литература, Москва 2003.

მარი 1915: Марр Н. Я., Яфетические названия деревьев и растений

(pluralia tantum) I-III, ИАН, Санкт-Петербург. 1915.

ნიჟარაძე 1910: Нижарадзе И. И., Русско-сванский словарь, Тифлис1910.

ფაჰნრიხი 1982: Fahnrich H., 1984, 1985, 1987, 1991, Kartwelischer Wortschatz I-V: Georgica, 5, 7, 10, 13/14, jena-Tbilissi, Konstanz, 1982.

ფრიდრიხი 1970: Friedrich P., Proto-Indo-European Trees, The University of Chicago Press. Chicago and London, 1970.

ფრისკი 1963: Frisk H., Griechisches Etimologisches Wörterbuch, Heidelberg, 1963.

გამყრელიძე 1999: Gamkrelidze T. V., On linguistic paleontology of culture, Time Deph in Historical The Linguistics, edited by Colin Renfrew, April Me Mahon and Larry Trask; Me Donald Institute for Archeological Research, Papers in the prehistory of Language, 1999.

გიგინეიშვილი 1990: Gigineischwili B., Etymologishe Untersuchungen aus dem Bereich der Lexik der Kartwel sprachen: Georgica 13/14, Konstanz, 1990/1991.

კლიმოვი 1998: Klimov G., Etimological Dictionary of the Kartvelian Languages, Berlin/New York, 1998. Proto-Kartvelian and Proto-Indo-European Plant-Names (the conifers: fir, fir (-tree), pine (-tree))

Marine Ivanishvili

Proto-Kartvelian and Proto-Indo-European Plant-Names (the conifers: fir, fir (-tree), pine (-tree))

The study of grammatical, phonological and lexical isoglosses among dialects of a proto-language makes it possible to establish extra-linguistic factors. This trend in linguistics is called ,,linguistic paleontology of culture”, since its obჟect of investigation is not only proto-language but also the proto-culture of speakers; what is reconstructed is not so much the language itself as the extra-linguistic world reflected in the linguistic data (Gamkrelidze Th. 1990).

Reconstructing elements of the extra-linguistic world of daughter-language speakers in turn gives a clearer picture of the linguistic affinities among the daughterlanguages and their development over time, i.e. of purely linguistic factors. This is particularly true of the semantic structure of languages, which simply cannot be studied in isolation from the external world that is reflected in the content plane of language.

The reconstructed forms and meanings may be grouped by lexico-semantic fields, which designate extra-linguistic classes such as animals, handicraft tolls, and others. Such a proto-linguistic lexico-semantic system can give historical reality through typological comparison with the actual culture of the past and the present and especially by the archeological facts, in verifying a reconstructed culture and, particularly, its material side (Gamkrelidze T.V., Ivanov V. V., 1986).

Today it is widely agreed that ,,culture” does not consist of things, people, behaviour or emotions, but of the forms or organization of these things in the mind of people. How can the organization of ,,these things” in the mind of people be discovered? The best way of discovery lies in the area of the language, and that there is a whole battery of linguistic tests which can be put to use to reveal different aspects of the organization of the universe in the minds of people. (Wierzbicka A., 1996).

The apparent discovery of ethnobiological universals and the ensuing debate have further stimulated interest in the conceptualization of plants and animals, and they are largely responsible for the key position of this conceptual domain in current anthropology.

At first sight, it seems that studying the corpus of plant names doesn’t give us the possibility to reconstruct models such as we have for kinship or for colour-terms systems and that only this provides a history of language with facts, or it is useful only for the identification of biological units with their names. But exactly this kind of research fills our imagination and knowledge with the events of human cognitive mechanisms to clarify the nature of the human world through categorization and so on.

As it is known, the South Caucasus was the main importer and wide spreader of all achievements of the old oriental civilization since VI-Vm. B. C. in the whole Caucasus. This fact was the reason of the oldest areal contacts of Kartvelian languages with the Indo-Europeans, Semitic and Caucasus languages.

The results of researches Th. Gamkrelidze and G. Machavariani (1965), later Gamkrelidze – Ivanov’s hypothesis (1984) about the Proto-Indo-European’s living place in the Asia Minor near by the areal of spreading Kartvelian languages, in particular, immediately of the South Caucasus region, materially has confirmed by C. Renfrew’s (1984) important archeological investigations, which has stimulated many famous linguists for further researchers in this direction. From this point valuable work is one of the latest investigation of G. Klimov (1994), where he tried to systematize and generalize the oldest Indo-European forms in Kartvelian languages.

There isn’t scanty data which certificates about the Proto-Kartvelian and Proto-Indo-European speakers areal contacts, but, now it’s very difficult to separate the borrowed forms from the substractive influence. To solve this problem the most important is the exact chronological stratification, which by its side must be based on the further elaborated questions of the relative chronology of the phonetic processes.

General criterion for the definition of the chronological level of Kartvelian Indo- Europeisms is the correspondence of expression plan of forms with the historical phonetic processes of Kartvelian languages and also the correspondence to its semantic meaning to the concepts and reality of the epoch.

The English Kartvelologist D. Reifield (1988) has written: ,,While the reconstruction of Proto-Indo-European language, the dendrology and dendronims are as well elaborated, as phuging field. The work which was made by P. Friedrich (1970) and Th. Gamkrelidze (1989) for Indo-European languages when they have gathered tree-names, would be done for Caucasian languages too… ”

Proto-Kartvelian arboreal system is more diverse than Proto-Indo-European. It’s natural, if we foresee this sale of migration and connected to it ecological modifications, which was recalling the language forms changes, semantic removes and other innovations.

While investigating Photo-Kartvelian arboreal system, we exposed the new roots, made more precise the old one, revealed the borrowed forms on the proto-level and compare Proto-Kartvelian roots with the Proto-Indo-European and Caucasian data.

Reveal paleobotanical and in many case paleolinguistical isomorphism between the Proto-Kartvelian and other Proto systems shows the similarity and differences on the basis of which these languages may be considered (or not) as the same structural – typological (or genetic) classes.

We have tried consider this questions on the basis of the results of the historicalcomparative investigations of Kartvelian languages by the example of Proto-Kartvelian names of the conifers: fir, fir (-tree), pine (-tree).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s