გიგი თევზაძე _ თამაში და ზღაპარი (წიგნიდან: მომავლის ნიშნები (1995 წელი)


როგორც აღვნიშნეთ, თამაშის არსობრივი მონიშვნა შეიძლება, თუკი წარმოვიდგენთ თამაშს, რომელიც არაფერს იმეორებს და არაფერს ხვეწავს. ანუ, იმ შემთხვევაში, თუკი ვეცდებით თამაშს ყოფიერების არსებული გაგების ნიშნები მოვაშოროთ.

ასეთი “რაღაცის” წარმოდგენა უბრალოდ არ ხდება. მართალია ენა, როგორც ყოფიერების ნებისმიერი გაგების “უნივერსალური ველი” გვეხმარება ამ წარმოდგენის შექმნაში (რაკი მისი გამოთქმა და დაწერა შეიძლება), “რეალურად” ასეთი მოქმედება შეუძლებელია; თუკი ჩვენ წარმოვიდგენთ თამაშს, რომელიც არაფერს იმეორებს და არც ხვეწავს, მაშინ მხოლოდ ერთი გზა გვრჩება; წარმოვიდგინოთ ის როგორც “პირველი” თამაში, რომელიც აყალიბებს სამყაროს. პირველობა და ისტორიულობა კი, როგორც ცნობიერების ესთეტიკამ გვითხრა, ყოფიერების არსებული გაგების განუყოფელი და აუცილებელი ფენომენია.

მაგრამ მაინც, ასეთი წარმოდგენითაც კი, რაკი შესაძლებელია თამაში მეტა-ს დაუპირისპირო, ანუ, თქვა, რომ პირველი არის არა მეტა, არამედ თამაში (რის პასუხადაც ყოფიერების არსებული გაგება გაოცებით მიგვითითებს მათ იგივეობას), შესაძლებელია ილაპარაკო თამაშის, როგორც ახალი გაგების რაღაცნაირი მინიშნების შესახებ, თუმცა ნამდვილად ის გაგება არ მოგვეცემა. ე.ი. ამას დანამდვილებით ვერ ვიტყვით.

თამაშის ასეთი აღწერის აუცილებლობა გვიხსნის ჰერაკლიტეს მოქმედების გეგმას, რომელიც ალბათ, მსგავსის წარმოდგენას ცდილობდა. თუმცა, “სუფთა” წარმოდგენის შეუძლებლობაც კარგად ესმოდა; ამაზე მისი ფრაგმენტების “სიბნელე” და მეტაფორულობა მიგვითითებს.

თამაში, რომელშიც არაფრის დახვეწა არ ხდება, არ არის ტექნიკა და, მაშასადამე, არ არის მეტა. ანუ, ის მეტა არ არის რაღაცის მიმართ. ისევ ჰერაკლიტესეულ ანალოგიას რომ მივმართოთ, უნდა ვთქვათ, რომ თამაში არის “ელემენტების” სხვადასხვანაირი გაწყობების მოცემა. მათემატიკურად ამ სხვადასხვანაირი გაწყობების რიცხვი სასრულოა. მაგრამ თუკი ელემენტებს აღვიქვამთ არა როგორც მათემატიკურ ერთეულებს (ანუ, არა წერტილოვნად), მივიღებთ, რომ ასეთი გაწყობების რიგი უსასრულოა, ან უსასრულობასთან მიახლოებული. ნებისმიერი კუთხე, გრადუსი, რომლითაც ერთი ელემენტი განლაგდება სხვების მიმართ, უკვე პრინციპულად ახალი გაწყობაა, თუმცა უკვე ნა-მყოფიდან უმცირესად განსხვავებული. ყოველი ასეთი მცირე განსხვავება უკვე სხვაა, და ამ განსხვავებებს მოთამაშე “ჰიპოთეტური” ბავშვის თვალი კარგად აღიქვამს. – მას ხომ თამაშის გარდა არაფერი  აინტერესებს და  აწუხებს.

თამაშის ასეთი ახსნა გვეუბნება, რომ “სათამაშოების” რიცხვი სასრულოა. ანუ, ყველა გაწყობა, რომელიც კი მოიცემა, ერთი და იგივე ელემენტებისგანაა შედგენილი. გაწყობებს შორის ყველაზე უფრო განსხვავებულებიც კი.

ყველა ეს გაწყობა, შეიძლება ითქვას, თავისთავადია და არაფრის მიმართ არც მეტა-ობს და არც მეტა-ვდება. ეს ნიშნავს, რომ ეს გაწყობები, ვერც ერთად და ვერც ცალ-ცალკე, მათ შემადგენელ ელემენტებს მნიშვნელობებს ვერ ანიჭებენ. რადგანაც, ყოველი მნიშვნელობა, ერთ გაწყობაში მინიჭებული, იმ წამსვე უქმდება მეორე გაწყობით და ა.შ. მაგრამ ეს გაუქმება ხდება არა ყოფიერების ჩვენეული გაგებისათვის ჩვეულად (მეტა-ს გა-მეტა-ებით), არამედ, არსებული მეტას მთლიანად დაშლით და ახალი მეტა-ს შექმნით. ეს კი უკვე, ყოფიერების სრულიად განსხვავებული გაგების ნიშნებია.’  მიუხედავად იმისა, რომ მას ჩვენეული გაგების სიტყვებით აღვწერ (რაკი სხვა არ გამაჩნია),  განსხვავება  აშკარად შეიმჩნევა.

და ბოლოს, რაკი ჩვენ “პირველი” თამაშის წარმოდგენა დავიწყეთ, ბოლომდე გავყვეთ მას; “ელემენტების” გაწყობის უსასრულობა არ ნიშნავს, რომ გაწყობები არ მეორდებიან: არ-გამეორების აუცილებლობა თამაშში არ ძევს. და რაკი ეს თამაში პირველია და მასში დრო (მათემატიკური) არ არის, ეს გაწყობები უნდა მდებარეობდნენ ერთმანეთის “გვერდით” (სივრცეც არ უნდა ფიგურირებდეს “პირველ” თამაშში) და ასევე “უსასრულოდ” უნდა გადადიოდნენ ერთი მეორეში.

ჰერაკლიტემ თქვა aiwn – paic esti paizon…. aiwn-ია ბავშვი რომ თამაშობს პერიოდში ან დროში. ეს ურთულესი და უბნელესი მეტაფორა “სინამდვილეში” ყველაზე კარგად და ცხადად გადმოსცემს თამაშის არსებას.

სანამ მსჯელობას გავაგრძელებდე, უნდა ავხსნა ჰერაკლიტეს ერთი ფრაგმენტი, რომელმაც დიდი სამსახური გამიწია მითითებით, რომ aiwn-ი დაlogoc-ი ერთნი არიან. ზემოდთქმულის შუქზე ეს უცნაური არ უნდა იყოს, მაგრამ ჰერაკლიტე (ანუ, იპოლიტე), ამ ფრაზას უცნაურ ჩარჩოში ათავსებს: “რაც შეეხება ჰერაკლიტეს, მან თქვა, რომ ყველაფერი გაყოფადი არის განუყოფელი, წარმოშობადი წარმოუშობელი, მოკვდავი უკვდავი, logos aiwna, მამა ძე, ღმერთი სამართლიანი…”არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ეს ფრაზა იპოლიტეს ტრაქტატიდანაა და შესაძლებელია მასში მნიშვნელოვანი ადგილები გამოტოვებული და შეცვლილი იყოს. მაგრამ ამ ფრაგმენტის ძირითადი აზრი “ცხადია”; ჰერაკლიტე ლაპარაკობს “დაპირისპირებულთა ერთიანობის” შესახებ; ეს ფრაზა საუკუნეების განმავლობაში განიხილებოდა როგორც ჰერაკლიტეს დიალექტიკოსობის საბუთი. ლოგოსი და aiwn-ი “ერთნი” არიან, ჩვენ ეს ვნახეთ. მაგრამ როგორ შეიძლება ისინი ერთმანეთს უპირისპირდებოდნენ; ისევე როგორც წარმოშობილი წარმოუშობელს, მოკვდავი უკვდავს, მამა ძეს. აქ მხოლოდ ერთის თქმა შეიძლება; ამ ფრაგმენტში ლაპარაკია გამომდინარეობის და საფუძვლის შესახებ. – წარმოშობილი გამომდინარეობს წარმოუშობელისაგან, ძე მამისაგან. ხოლო წარმოუშობელი და მამა – წარმოშობილის და ძის საფუძვლებად გვევლინებიან. ასევე, ლოგოსიდან წარმოიშობა აიონი. ლოგოსი არის აიონის, ანუ ყოფიერების ამ გაგების საფუძველი. ისევე, როგორც სამართლიანობა წარმოიშობა ღმერთისაგან, და ღმერთი არის მისი საფუძველი.

ეს ფრაგმენტი მიგვითითებს, რომ aiwn-ი ამ შემთხვევაში უნდა გავიგოთ, როგორც ყოფიერების გაგება, რომელიც მთავრობს, და რომლის საფუძველიც, როგორც ვნახეთ, ენაში მდებარეობს.

ამიტომაც, ერთსა და იმავე დროს, ლოგოსიც და აიონიც არის “ბავშვი რომ თამაშობს”. აიონი იმიტომ, რომ მასში ენის მოქმედებით იქმნება სხვადასხვა დროები, ხოლო ლოგოსი (ენა) იმიტომ, რომ ენაში არის ყოფიერების ყველანაირი გაგების გარემო და საფუძველი. ამიტომ არის ის აიონის შემქმნელი. ისეთივე ურთიერთობა აქვს მასთან, როგორც ღმერთს სამართლიანობასთან.

შესაძლებელია ენაში სხვა გაგების ნიშნებიც აღმოჩნდნენ, რომლებიც ჩვენს მიერ შემჩნეულებისაგან განსხვავდებიან. მაგრამ, ამის შენიშვნა ეხლა, როდესაც დრო (ყოფიერების გაგება) მთავრდება, ისევე წარმოუდგენელია, როგორც ამ გაგების დასაწყისში, ჰერაკლიტეს ცხოვრებისას. ყოველ შემთხვევაში ეხლა სხვა, “მესამე გაგების” ნიშნების პოვნა შეუძლებლად მეჩვენება.

ჩვენს გარემოში განლაგებული ფენომენები თამაში და ზღაპარი გვითითებენ “ყოფიერების” სხვანაირ გაგებას: ზღაპარი გვეუბნება, რომ შესაძლებელია სხვანაირ პრინციპზე დამყარებული არსებობა და რომ ეს არსებობა არ იქნება უცხო და მიუღებელი ადამიანისათვის. არ იქნება იმიტომ, რომ სამყაროს მოდელში, რომელსაც ზღაპარი გვიხატავს, ისეთივე გარემოა, როგორიც ჩვენს გარშემო. ეს  უტყუარად “გვანიშნებს”, რომ შესაძლებელია ყოფიერების სხვა გაგებით ცხოვრება. თამაშის გამოკვლევამ კი გვიჩვენა სამყაროს სხვანაირი აღქმის შესაძლებლობა.

სამყაროს ასეთნაირი, “ახლებური” აღქმა უპირისპირდება არსებულ, ემპირიულ, მნიშვნელობადაკარგულ “მსოფლმხედველობას”, რომელსაც საფუძველი ჯერ კიდევ პლატონ-არისტოტელეს დროს ჩაეყარა. ამ ემპირიულ ცნობიერებას ვუწოდეთ ფუნქციური და დავახასიათეთ როგორც რწმენა. ფუნქციაც, ისევე როგორც რწმენა, გულისხმობს ყოველ საგანში გარკვეულ მიზანს, დანიშნულებას. შეუძლებელია დღევანდელ გარემოში წარმოიდგინო სამყარო რწმენის გარეშე, მაგრამ მოაზრება – შესაძლებელია; ეს იქნება სამყაროს ისეთი აღქმა, რომელშიც მკაცრ ფუნქციურობას ადგილი არ ექნება. გარემოს (ალბათ) შეხედავენ არა როგორც რაღაც ფუნქციის შემსრულებელს, არამედ როგორც თავისთავადს (ეს არ ნიშნავს, რომ ყოფიერების ახალი გაგების მიღწევით “სამოთხე” დამყარდება. არარსებული ყოველთვის უფრო მომხიბლავია ვიდრე არსებული, რაკი მას ემპირიული ფენომენები არ გააჩნია). ბევრი ისეთი ფენომენი, რომლის გარეშეც დღევანდელ ემპირიულ ცნობიერებას თავი ვერ წარმოუდგანია, გაქრება (მაგ. ბედის ცნება).

გადასასვლელად, რა უცნაურიც არ უნდა იყოს, თვითონ ყოფიერების არსებული გაგება ემზადება. ზემოდთქმულთან შეუსაბამოდ რომ არ მოგვეჩვენოს, უნდა აღვნიშნოთ, რომ ეს გაგება ემზადება იმდენად, რამდენადაც დამთავრებისაკენ მიისწრაფის. როგორც ვთქვით, ახალი გაგება არამც და არამც არ დაგვხვდება ყოფიერების არსებული გაგების გზაზე. ამისათვის მკვეთრი ნახტომია საჭირო. მაგრამ ისევე, როგორც ცნობიერების ესთეტიკით დანახული კატასტროფის შემთხვევაში, ნახტომი შეიძლება “ნელა” განხორციელდეს, ისე, რომ “ვერც კი გავიგოთ”.

ყოფიერების არსებული გაგება ემზადება საკუთარი დასასრულით. როგორც ვთქვით, კომპიუტერი, როგორც მრავალფუნქციური მეტა-ფენომენი, ამ გაგების კარგი და სრული გამოხატვაა. თანამედროვე ტექნიკის მიღწევები “პარალელური სამყაროების” თამაშების შექმნაში აშკარაა. სწორედ ეს “პარალელური სამყაროები” მისცემენ ადამიანს ახალი გაგების მიღების საშუალებას.

რატომ ხდება ასე, თამაში აუცილებლობით მოსდევს ტექნიკის aiwn-ს, მასში იმალება, ებრძვის ტექნიკას, იმარჯვებს და საკუთარ თავს აფუძნებს, თუ ასეთი მიმდევრობა ერთ-ერთი შესაძლებელი ვარიანტია უსასრულოდ ბევრიდან, ფილოსოფია პასუხს ვერ გასცემს. ყოფიერების არსებული გაგება პირველ ვარიანტს დაუჭერს მხარს. მომავალი ალბათ მეორეს.

თუმცა ერთი რამ ცხადია; თუკი ნიშნები, რომლებიც ყოფიერების ესთეტიკის საშუალებით მოვნახეთ, მართლაც მომავალს ეკუთვნის, მაშინ ყოფიერების ამ გაგებაში ყველაზე ოპტიმისტური დასკვნა მიგვიღია: თუკი არსებობს ორი, არსებობს მრავალიც. მაგრამ ეს მხოლოდ ამ ყოფიერების დასკვნაა. მე არ ვაპირებ მომავალი გაგების შესაძლებელი პასუხის კონსტრუირებას. ამ გაგებაში ასეთი შრომა უშედეგო იქნება.

ბოლოს გვრჩება ერთი კითხვა. კითხვის დასმა ფილოსოფიისათვის საფრთხილო და სათუო საქმეა. ყოველი კითხვა ფილოსოფიას აქცევს მაძიებელ ფენომენად, რის გამოც ფილოსოფია იმავე წეთს მეცნიერების სახეს იღებს. ჩვენს გარემოში და ყოფიერების გაგებაში მიღებულია, რომ სამყაროს საფუძველი უნდა ეძებო. რის გამოც ემპირიული ცნობიერება მაძიებელ ობიექტად აქცევს ყველაფერს, რაც ტექსტთან არის დაკავშირებული. ძიება კი ნიშნავს კითხვის დასმას. კითხვის დასმა კი შეუძლებელია, თუ პასუხის ფარგლები წინასწარ არ გაქვს შემოსაზღვრული. ეს კი გვეუბნება, რომ კითხვის დასმა შეიძლება მხოლოდ და მხოლოდ მაშინ, როდესაც პასუხი უკვე “იცი”, ანუ, თუ პასუხი იგულისხმება კითხვაში (არა აუცილებელი შედეგი, არამედ პასუხის შესაძლებლობები).

არაფერი არ ეწინაამღდეგება იმას, რომ ფილოსოფიაც მძებნელ ფენომენად გამოვაცხადოთ. არაფერი, გარდა მისი სახელისა; ფილოსოფია – სიბრძნის სიყვარული. განსხვავებით მეცნიერებებისაგან, ფილოსოფიის სახელი არ გვეუბნება რამეს სამყაროს შესახებ, ანუ, ამოცანად სამყაროს არ აცხადებს. ფილოსოფიის “საქმე”, როგორც მისი სახელი გვეუბნება, არის სიბრძნე, ანუ, ადამიანის აზრი სამყაროს შესახებ. მაგრამ ესეც არ გამორიცხავს ამ ‘”მიზანთან”, როგორც საძიებელთან დამოკიდებულებას. სიტყვაში “ფილოსოფია” კი არის ნაწილი, რომელის ამ აქტიობას უსპობს საშუალებას გახდეს მეცნიერება და მეცნიერული. ეს არის filia. როდესაც ფილოსოფოსები ამ სიტყვას განმარტავენ, თარგმნიან მას როგორც “სწრაფვას” (თანამედროვე სამყაროში ისე კარგად გარკვეულებიც კი, როგორებიც არიან ჰაიდეგერი და ნატორპი). სწრაფვა კი, არის სწრაფვა ნაცნობისაკენ, “შემოსაზღვრულისკენ” და გულისხმობს კითხვის დასმის შესაძლებლობას.

გამოსაკვლევია, თუ რამდენად შეიძლება სიყვარულს სწრაფვა ეწოდოს; ყოველი სწრაფვა არის სწრაფვა რაღაცის დაუფლებისაკენ, ანუ, დაკმაყოფილებისაკენ. ყოფიერების ჩვენეული გაგების მიხედვით სიყვარული ისაზღვრება როგორც სექსი. ანუ, ამ გაგების ენაზე სიყვარულის ფუნქცია არის სექსი (ემპირიულ ცნობიერებაშიც ეს ორი სიტყვა თითქმის ყოველთვის ერთსა და იმავეს ნიშნავს[სექსს]).სიყვარულის სექსად განსაზღვრება მთლიანად ჩვენეული გაგების პროდუქტია. ამის მაგალითად ფროიდის შრომების მოყვანაც საკმარისია. ამიტომაც არის, რომ ფილოსოფოსები (განსაკუთრებით თანამედროვე) filia-ს სწრაფვად თარგმნიან, მეცნიერების და ყოფიერების არსებული გაგების მიხედვით. ხოლო ფილოსოფიას – სიბრძნის დაუფლებად, მისკენ სწრაფვად, ე.ი. მეცნიერებად აქცევენ.

სიტყვა ფილოსოფია ახალი არ არის და ლამის ყოფიერების არსებული გაგების ჩამოყალიბების დროიდან გველაპარაკება. არა-მეცნიერული ტექსტებიც (მაგ. პოეზია) ხშირად სხვა დატვირთვას აძლევენ სიყვარულის ფენომენს. ჩვენ უკვე გვაქვს ფენომენების ორგვარი განსაზღვრების გამოცდილება; ერთი – ფუნქციური და მეცნიერული, და მეორე – ე.წ. “არსობრივი”, რომელსაც ყოფიერების სხვა გაგებიდან “შემოჭრილი” თუ “შემოპარული” (ანუ მომავლის ნიშანი) შეიძლება ვუწოდოთ. შესაძლებელია სიყვარულიც ასეთ ნიშნად მოგვევლინოს.

პოეტების და შეყვარებულების ენას რომ ყური დავუგდოთ, გავიგებთ, რომ სიყვარული არის უცაბედი შემოყრა და უცბად საკუთარი თავის სიყვარულში აღმოჩენა. “შეპყრობილი” ადამიანი კი ყველგან და ყველაფერში შეყვარებულის კვალს, ანაბეჭდს ხედავს. მთელ გარემოს შეყვარებულის “გავლით” აღიქვამს. შეყვარებული ყველგან “გრძნობს” შეყვარებულის არსებობას, ანუ, aisjhsic-ში არის.

სიყვარულის ასეთი განმარტება ფილოსოფიის მიმართ საინტერესო ფენომენზე მიგვითითებს; რაკი სიყვარული “შემოყრადია”, ეს ალბათ ფილოსოფიით “უცბად დაინტერესებაზე” გველაპარაკება. ისევე, როგორც შეყვარების დროს, ფილოსოფოსობის დროსაც ვერ დაადგენ ამის მიზეზს. მიზეზი შეიძლება ყველაფერი იყოს, თვალით შეუმჩნეველიც კი.

სიბრძნის სიყვარული კი უნდა ნიშნავდეს; გარემოს ყოველი ფენომენის, როგორც სამყაროს შესახებ აზრის, როგორც სიბრძნის ნაკვალევის აღქმას. ეს კვალი ყველაფერშია, და ამიტომ ფილოსოფია ამოუწურავი და უსასრულოა. ისევე, როგორც ცნობიერების (სიბრძნის) კვალი სამყაროში. სამყაროში, რომელიც თავად არის სიბრძნე, ანუ კვალი. ამდენად ფილოსოფია შეიძლება იყოს, მხოლოდ – სიბრძნის კვალის ძიება და აღწერა. მაგრამ ამ გზიდან ყოველი გადახვევა და რწმენა, რომ უკვე მთელი სამყარო მოცულია ფილოსოფიაში, აგდებს ფილოსოფოსს ფილოსოფიიდან და მეცნიერად აქცევს. ესეც შეიძლება ყოფიერების ამ გაგების “მზაკვრობად” და “ბრძოლად” ჩავთვალოთ.

ამიტომ არის შეუძლებელი ფილოსოფიაში კითხვის დასმა. – კითხვას ვერ დასვამ, სანამ შეყვარებული არ ხარ. – არა აქვს აზრი, რადგან შეუძლებელია იცოდე რომ შეგიყვარდება. “მერეც” ვერ დასვამ, უკვე ნანახი კვალის შესახებ კითხვას არა აქვს აზრი, “მომავალ შემომხვედრს” კი ვერ გამოიცნობ – რაკი მთლიანად შეყვარებულს არ იცნობ და ვერც შეიცნობ, სანამ გიყვარს.

თუ იცი რა არის სიბრძნე და როგორ ვლინდება, მაშინ ფილოსოფოსიც აღარ ხარ. ამიტომ ფილოსოფია კითხვას ვერ დასვამს. ეს შეიძლება ფილოსოფოსმა გააკეთოს ყოფიერების არსებული გაგების გავლენით. მაგრამ ამით მას სულ ემუქრება მეცნიერად ქცევა. კითხვა ამის პირველი ნიშანია.

მაგრამ მე მაინც იძულებული ვარ კითხვა დავსვა. კითხვა, რომლამდეც ჩემმა ფილოსოფიამ მიმიყვანა: თუკი გადასვლა ახალ გაგებაზე თავისთავად არ ხდება, რა არის საჭირო იმისათვის, რომ მოხდეს ახალი გაგების მიღწევა? ეს კითხვა “ნამდვილი” არ არის, და რა პასუხიც არ უნდა გავცე, მაინც მიმთითებელი და ჰიპოთეტური იქნება, შეიძლება მცდარიც აღმოჩნდეს. მაგრამ ეს სიმცდარე ამ გაგებაში არ დამტკიცდება, შემდგომ გაგებაში კი ამ პასუხს უკვე აღარ ექნება მნიშვნელობა.

ყოფიერების ერთი გაგებიდან მეორეზე გადასვლის “დროს” ფილოსოფიას სახიფათო ნაბიჯების გაკეთება უხდება.


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s