ნინა არუთინოვა _ სიმბოლო


მეტაფორას, რომელიც სახეს აზრობრიობისკენ მიმართავს, უპირისპირდება სიმბოლო, რომელიც, აგრეთვე, სახეს ემყარება, მაგრამ მიმართულია ფორმის სტაბილიზაციისკენ. მეტაფორა ნიშნის სინონიმად არ მოიაზრება, მაშინ, როცა, სიმბოლო შეიძლება გაიგივებული იყოს როგორც სახესთან, ისე ნიშანთან. სიმბოლო, ინარჩუნებს რა ავტონომიურ ადგილს ენის სემანტიკურ სისტემაში, ერთგვარი სემანტიკური ხიდის ფუნქციას ატარებს და სახეს ნიშანთან აერთებს. ხშირად საუბრობენ სიმბოლური სახეებისა და სიმბოლური ნიშნების შესახებ. ამ კონცეპტების ენობრივი გამოყენება მათ შორის იერარქიულ ურთიერთობასა და წრფივ თანმიმდევრობას ზუსტად აფიქსირებს. მოცემულ იერარქიაში სიმბოლოს უმაღლესი პოზიცია უკავია. სიმბოლოსთან მიახლოება ყოველთვის აღმასვლას გულისხმობს. იგივე ითქმის სახეზეც და ნიშანზეც. წრფივ მიმართებათა პლანში სიმბოლო სახესა და ნიშანს შორის შუამავლად გვევლინება.

ამ კონცეპტების – სახის, სიმბოლოსა და ნიშნის – ურთიერთკავშირის გამოსააშკარავებლად სიმბოლოს ავერინცევისეული დეფინიცია გამოდგება: ,,შეიძლება ითქვას, ფართო გაგებით, რომ სიმბოლო არის სახე თავისი ნიშნურ ასპექტში და, ამასთან, ნიშანი, რომელშიც თავს იჩენს სახის ამოუწურავი და მრავალმნიშვნელოვანი ორგანულობა. ყველა სიმბოლო არის სახე (და ყველა სახე, გარკვეულწილად, სიმბოლოა), მაგრამ სიმბოლოს კატეგორია სახის საზღვრებიდან გასვლას, გარკვეული აზრის არსებობას გულისხმობს, რომელიც სახესთან არის შერწყმული, მაგრამ სახესთან გაიგივებული არ არის.” (ს.ს. ავერინცევი, „ლიტერატურული ენციკლოპედიური ლექსიკონი, მოსკოვი, 1987) ა. ლოსევი „ფილოსოფიის ენციკლოპედიაში“ (ტ. 5. მოსკ., 1970) სიმბოლოს განმარტავს როგორც „იდეურ, სახეობრივ ან იდეურ-სახეობრივ სტრუქტურას, რომელიც ამა თუ იმ განსხვავებული საგნებისადმი მიმართებას მოიცავს და განზოგადებულ, ბოლომდე გაუშლელ ნიშანს წარმოადგენს.“

ყველა ეს სიტყვა (სახე, სიმბოლო, ნიშანი) ყოველდღიურ ენაში შეიძლება თითქმის ერთნაირი მნიშვნელობით იყოს გამოყენებული. ისინი ხშირად ერთმანეთის სინონიმებადაც გვევლინებიან, მაგრამ, პრაქტიკულად, არ არსებობს კონტექსტი, სადაც სამივე სიტყვის ისეთი ხმარება იყოს დაშვებული, რომ ამით მთავარი აზრი არ შეიცვალოს. (ბაბილონი – ბიბლიური სახე (სიმბოლო), მაგრამ არა ნიშანი) (ს. ავერინცევი).

ლიტერატურათმცოდნეობით ტექსტებში სახისა და სიმბოლოს კონცეპტები ერთმანეთს უახლოვდება. მაგალითად, როგორც პასტერნაკთან, ისე ბლოკთან რევოლუციის ძირითად სახე-სიმბოლოს ქარბუქი (метель) წარმოადგენს. არა უბრალოდ ქარი ან გრიგალი, არამედ სწორედ ქარბუქი, თავისი უამრავი ფიფქითა და გამყინავი, კოსმიური სიცივით. (დ. ს. ლიხაჩოვი).

მაშასადამე, სიმბოლო სახესთან და ნიშანთან აპელაციით განიმარტება, მაგრამ არც სახე და არც ნიშანი სიმბოლოსთან მიმართებით განმარტებას არ საჭიროებს. სახე წარმოადგენს იმ საფუძველს, რაზეც სიმბოლო და ნიშანი აიგება.

მართლაც, სახე, გადადის რა სიმბოლოს კატეგორიაში, აწევით, ამაღლებით, განდიდებით ხასიათდება. რა უკავშირდება იერარქიულ წარმოდგენას სახისა და სიმბოლოს ურთიერთმიმართებათა შესახებ? ის, რომ სიმბოლოს „მაღალი აზრი“ ახლავს, ხოლო სახე ნებისმიერი დონის ობიქტთან შეიძლება იქნეს ასოცირებული, საკმარისი არ არის. თუ სახის გადაზრდა მეტაფორაში სემანტიკური და მხატვრული აუცილებლობით არის გამოწვეული, სახის (ნიშნისაც) სიმბოლოში გადაზრდას ექსტრალინგვისტური ფაქტორები განაპირობებს. ეს ეხება როგორც ოკაზიონალურ, ისე – მდგრად, მყარ სიმბოლოებს. ამ გარდასახვის თანმდევ ფორმალურ და სემანტიკურ პროცესებს სიმბოლოს მიერ შეძენილი ფუნქციები განაპირობებს. სახე – ფსიქოლოგიურია, მეტაფორა – სემანტიკური, სიმბოლო კი – ფუნქციურია. სიმბოლოდ ქცევა ნიშნავს იმ ფუნქციის შეძენას, რომელიც განსაზღვრავს ადამიანისა და კოლექტივის ცხოვრებას და ცხოვრებისეული გზებისა და ქცევის მოდელების არჩევანს გვკარნახობს.

იგივე ითქმის მყარ სოციალურ სიმბოლიკაზეც, რომლის დანიშნულებასაც საზოგადოებრივი, ტომობრივი თუ ნაციონალური კოლექტივების ძალთა გაერთიანება და გაძლიერება წარმოადგენს. ამ შემთხვევაში სიმბოლო, ჩვეულებრივ, ხასიათდება როგორც დიადი და დიდებული, ძლევამოსილი და დრამატული, მბრძანებლური და გავლენიანი… საუბრობენ თვითმპყრობელური ხელისუფლების სიმბოლოებზე. „ძალაუფლების“ გაზრდა სიმბოლოს მნიშვნელობაზე უარყოფით ზეგავლენას ახდენს ამცირებს – ის ხდება ზოგადი და ბუნდოვანი. თუ, ჩვეულებრივ, სიმბოლომდე გმირები და ბელადები, მეომრები და გენიოსები… მაღლდებიან, სიმბოლოს ,,ძალაუფლების” გაზრდა მას ამ ადამიანის სახესთან ასოციაციას უკარგავს და მხოლოდ მისი სახელით კმაყოფილდება. ძალისმიერი დატვირთვა სიმბოლოს აზრობრივ შინაარსს ფიტავს.

მეტაფორას, ჩვეულებრივ, კონკრეტულ სუბიექტს უკავშირებენ, რაც მას იმ მნიშვნელობათა საზღვრებში აქცევს, რომლებიც რეალობასთან პირდაპირ ან ირიბად არის დაკავშირებული. სიმბოლო კი, პირიქით, „მიწიერი მიზიდულობის“ დაძლევას იოლად ახერხებს. ის ცდილობს აღნიშნოს მარადიული და მოუხელთებელი, ის, რაც მისტიკური ტენდენციების მქონე მოძღვრებებში (მაგალითად, დაოიზმში) ჭეშმარიტ რეალობად ითვლება და კონცეპტუალიზაციას არ ექვემდებარება. „სამყაროს დიადი სული და მეხსიერება – Anima Mundi – შეიძლება აღინიშნოს (evoked) მხოლოდ სიმბოლოებით.“ (უ. იეტსი) სწორედ ამიტომ, ხშირად სიმბოლო გაურკვეველ, ტრანსცენდენტურ აზრს ატარებს. „სიმბოლოში არის რაღაც ფარულიც და აშკარაც, დუმილიც და მეტყველებაც“ (ტომას კარლეილი). სწორედ აზრი გამოხატავს „მიღმურობის განცდას“ (the sense of beyond). მეტაფორას სხვა, უფრო „მიწიერი ამოცანა“ გააჩნია. ის ობიექტის ისეთი სახის შექმნისთვის არის მოწოდებული, რომელიც მის ლატენტურ არსს გამოავლენს. მეტაფორა რეალობის გაგებას აღრმავებს, სიმბოლოს ამ რეალობის საზღვრებს გარეთ გავყავართ.

სიმბოლო გავლენიანია, მაგრამ – არა კომუნიკაციური. მას ადრესატი არ გააჩნია. ამა თუ იმ შეტყობინების გაგზავნა სიმბოლოს სახით სხვა პირისთვის შეუძლებელია. როცა ადამიანები ერთმანეთთან საუბარს სიმბოლოებით ცდილობენ, მათ შეიძლება ვერ გაუგონ ერთმანეთს.

„ბოლო დროს თქვენ ძალიან გაღიზიანებული ბრძანდებით, გაურკვევლად საუბრობთ, რაღაც სიმბოლოებით. ეს თოლიაც, ალბათ, რაღაც სიმბოლოა, მაგრამ, მომიტევეთ, მე თქვენი არ მესმის.“ (ა. ჩეხოვი „თოლია“)

სიმბოლოს როლზე ხელოვნებაში არ შევჩერდებით. ეს სხვა საუბრის თემაა. აღვნიშნავთ მხოლოდ, რომ მხატვრულ კონტექსტში „პრაქტიკული ძალაუფლების“ არქონის გამო სიმბოლო სემანტიკურ დონეს ვერ იგუებს და, ამის საპირისპიროდ, აზრობრივი გაღრმავებისა და გამდიდრების უნარს იძენს.

სიმბოლოს მიღმა არ იგულისხმება კომუნიკაციური ფუნქციის მქონე გამონათქვამი. სიმბოლოებით ბრძანებების გაცემა არ ხდება – მის დიქტატს ნებაყოფლობით ემორჩილებიან. სიმბოლომ შეძლო სახისგან მემკვიდრეობით მიღებული ძალაუფლების ტრანსფორმირება სოციალურ თუ საკულტო ფუნქციებად. ექსტრალინგვისტური ფუნქციის გარდა, სიმბოლოს სახისა და მეტაფორისგან სემანტიკური სტრუქტურაც განასხვავებს. სიმბოლოს, როგორც სემიოტიკური კონცეპტის ფორმირება მისი ფუნქციური განსაზღვრულობის პირდაპირი შედეგია. ის, რომ სიმბოლო სტრუქტურული სემიოტიკური მცნებაა, სიმბოლოს სახისგან განასხვავებს. სიმბოლოს სტრუქტურული აგებულება სამ კომპონენტს შეიცავს: აზრი (ხშირად ზოგადი, ცვალებადი და ბუნდოვანი), აღმნიშვნელი (მკაფიოდ და კარგად ფორმულირებული) და მათი გამაერთიანებელი სემიოტიკური კავშირი, რომელიც მხარეთა ურთიერთდამოუკიდებელი განვითარების შესაძლებლობას უზრუნველყოფს და საბოლოოდ მათ კონვენციონალიზაციას ახდენს. ნიშანდობლივია ისიც, რომ სიტყვა სიმბოლოს რელაციური პრედიკატის ფუნქციის შესრულება შეუძლია და აღსანიშნსა და აღმნიშვნელს შორის შუამავლის როლს ასრულებს. ჯვარი – ტანჯვის სიმბოლო.

ის, რომ სიმბოლო აღსანიშნს (საზრისს), როგორც ნიშნური ურთიერთობის განსაზღვრულ წევრს შეიცავს, მტკიცდება იმით, რომ სიმბოლოს უახლოეს სინტაქსურ პარტნიორს აბსტრაქტული სახელი წარმოადგენს. თუ სახე კონკრეტულ, საგნობრივ სამყაროს ემყარება, სიმბოლოს საყრდენ წერტილს საზრისთა სამყარო წარმოადგენს. დედის სახე და დედობის სიმბოლო, გმირის სახე და გმირობის სიმბოლო. ეს განსხვავება შეესაბამება კონცეპტის გადანაცვლებას „ამსახველი“ კატეგორიიდან სემიოტიკურ რიგში, რის შედეგადაც არა მხოლოდ ფორმის გამარტივება, არამედ სახის შინაარსის რედუცირებაც ხდება.

ზოგიერთი ავტორი სიმბოლოს კერპებისა და ფეტიშების გვერდით აყენებს და მას „სისხლსავსე“ სახეებს უპირისპირებს: მითოლოგია ძველი ადამიანების ცხოვრების გამოხატულება იყო, მათი ღმერთები არა ალეგორიები, არა სიმბოლოები, არა რიტორიკული ფიგურები, არამედ ცოცხალ სახეებში გამოხატული ცოცხალი ცნებები იყვნენ. (ბელინსკი).

შემთხვევითი არ არის, რომ ბუნებრივ სიმბოლოებად ბუნების ძალები და სტიქიები, ზეციური და კოსმიური სხეულები – მნათობები, პლანეტები, ვარსკვლავები, თანავარსკვლავედები, კომეტები, ძვირფასი ქვები, მდინარეები, ზღვა, ტყე, ცხოველები, სოციალური მოვლენებიდან კი – სახელმწიფოსა და სახელმწიფო ძალაუფლების, ხალხის, სამშობლოს, გმირის, ფიქრთა მპყრობლის ცნებები შეირჩევა. თუ სიმბოლიზებული მოვლენა საკუთარ სახეს არის მოკლებული, ის ან კონვენციური ნიშნის ფორმას იძენს, ან მისი გაპიროვნება ხდება.

მაგრამ მაშინაც კი, როცა ობიექტს თავისი სახე და იერი გააჩნია, ის შესაძლოა იმდენად მოცულობითი და განფენილი იყოს, რომ სიმბოლოს არჩევანის ამოცანა დაუსახოს. ასეთ შემთხვევაში მეტაფორას ან მეტონიმიას იყენებენ. ასე, რუსეთის სიმბოლო შეიძლება იყოს კრემლი, სამი არყის ხე, რუსული „ტროიკა“, თვალუწვდენელი მინდორი და ა.შ. მეტაფორისგან განსხვავებით, სიმბოლო მოითხოვს წერილობით გამოხატვას. ამიტომაც ბუნებრივი ან არტეფაქტული ობიექტის სიმბოლური ფუნქციის სტაბილიზაცია მის კონტურს მაქსიმალურად ამარტივებს. შემთხვევითი არ არის, რომ ყველა გეომეტრიულ ფიგურას მრავალრიცხოვანი სიმბოლური მნიშვნელობები აქვს. პავლე ფლორენსკის მიერ შედგენილი სიმბოლოთა ლექსიკონის სიტყვარი მხოლოდ გეომეტრიული ფიგურებისგან შედგება. ერთადერთი სტატია, რომელიც ამ ლექსიკონში არის და დაწერილია პ.ფლორენსკის მიერ, ეძღვნება წერტილს. [ნეკრასოვა, 1984]. აღმნიშვნელის გამარტივების საერთო ტენდენციის შედეგად, საგნის ცალკეულ თვისება – იქნება ეს ფერი, ფორმა თუ ადგილმდებარეობა სივრცეში, შესაძლოა სიმბოლური მნიშვნელობით აღიჭურვოს. სახის სიმბოლურ ელემენტებად დაშლა მისი წაკითხვის საშუალებას იძლევა. სახე იქცევა ტექსტად, რომლის „წაკითხვა“ სიმბოლოთა სისტემის გამოყენებით ხდება შესაძლებელი. თუმცა, სიმბოლოები ავტონომიურია და სისტემაში კონსოლიდაციისკენ არ ისწრაფვიან, ერთგვაროვანი (მაგალითად, ფერთა) სიმბოლიკა ოპოზიციათა პრინციპზე აგებულ „ენას“ ქმნის. ამ შემთხვევაში სიმბოლოთა ინტერპრეტაცია მათ გაგებას უახლოვდება, რაც კოდის ცოდნაზეა დამყარებული.

სიმბოლოს მხარეთა – აღმნიშვნელისა და აღსანიშნის – ურთიერთდამოკიდებულება შეიძლება იყოს (ან გახდეს) კონვენციური, რაც სიმბოლოს კარდინალურად განასხვავებს სახისა და მეტაფორისგან. ეს კი იმაზე მეტყველებს, რომ ამ კონცეპტის სტრუქტურაში სემიოტიკურმა შეაღწია კავშირმა – მისი ფორმალური და აზრობრივი მხარეების განცალკევებისა და შეერთების ნიშანმა.

როგორც უკვე აღინიშნა, ფუნქციური თვალსაზრისით, სიმბოლო (სოციალური და რიტუალური) სახისა და მეტაფორისგან იმპერატიულობით განსხვავდება. მეტაფორა ამ თვისებას სრულიად მოკლებულია. სიმბოლომ იმპერატიულობა ნაწილობრივ სახისგან მიიღო მემკვიდრეობით, რომლის ზემოქმედების ძალა უფრო ემოციურ მხარესთან არის დაკავშირებული, ვიდრე ბუნების უხილავი ძალების წინაშე შიშთან თუ ზნეობრივ იდეალებთან. ხორციელებს რა დიქტატს, სიმბოლო, ისევე როგორც სახე, ინსტრუმენტულ პოზიციაში არ გამოიყენება, რაც ასე დამახასიათებელია ნიშნისთვის.

სიმბოლო და ნიშანი

ნიშანი და სიმბოლო საერთო სემიოტიკური ლექსიკონის საკვანძო სიტყვებს (კლასიფიკატორებს) წარმოადგენენ და ამ ლექსიკონში გვარეობრივ ტერმინებად აღიარების პრეტენდენტებად გვევლინებიან. ორივეს (სიმბოლოს და ნიშნის) აგებულება სამკომპონენტურია – აღმნიშვნელი, აღსანიშნი და სემიოტიკური კავშირი – სტრუქტურის კონსტიტუციური ელემენტი, რომელიც ნიშნის მხარეების ურთიერთმიმართებებს „მოლაპარაკების“ შედეგად ამყარებს. მიუხედავად ამ მსგავსებისა, სიმბოლო და ნიშანი იმდენად განსხვავდებიან თავიანთი სინტაქსური და სემანტიკური დისტრიბუციით, რომ მათი სინონიმური გამოყენების შეზღუდული სფეროს გარდა, ისინი ურთიერთშენაცვლებადი არაა და მხოლოდ ძალზე იშვიათად ამყარებენ პირდაპირ სემანტიკურ ოპოზიციურ მიმართებებს ერთმანეთთან.

ყოველდღიურ მეტყველებაში ჩვენ ხშირად ვიყენებთ სიტყვა „ნიშანი“. – ანიშნა, ნიშანი მისცა… ეს მოქმედება კომუნიკაციისთვისაა განკუთვნილი და აუცილებლად ადრესატს გულისხმობს. სახელი „ნიშანი“ მყარ სიტყვათშეთანხმებებში შედის და შემდეგი მოქმედებების ანალოგად გამოდგება – აცნობა, გააგებინა, სთხოვა… ამასთან, იგულისხმება, რომ ეს შეტყობინება უსიტყვოდ გადაიცა. „მან ანიშნა მათ და დარჩა უტყვად.“ (ლუკა 1, 22). „ნიშანი მისცეს ამხანაგებს მეორე ნავში, რომ მოსულიყვნენ მოსაშველებლად.“ (ლუკა 5, 7). მოცემულ კონტექსტში სემიოტიკური ურთიერთობის წევრები შესაძლოა სრულად არ იყოს წარმოდგენილი. ნიშნის (ჟესტის, მიმიკის) აღმნიშვნელი შეიძლება დარჩეს არაექსპლიცირებულად. იხსნება მხოლოდ მისი აზრი. ჩვეულებრივ, ის გამოთქმის ეკვივალენტია და თავის შემადგენლობაში ილოკუტიურ ძალას (კომუნიკაციურ მიზანს) მოიცავს. სიმბოლოს მაღალი ან ზებუნებრივი ძალის გაგება ახლავს, ნიშანს კი – ილოკუტიური. სიმბოლო (ისევე, როგორც სახე) ქცევის ზოგად მოდელს ქმნის, ნიშანი კი კონკრეტულ ქმედებებს არეგულირებს. ამიტომ, საუბრობენ საგზაო ნიშნებზე და არა საგზაო სიმბოლოებზე. ჯვაროსნებისთვის მაცხოვრის საფლავი იყო ქრისტიანობის წმინდა სიმბოლო, ტანჯვის, ვნების სიმბოლო, ჯვარი კი – მათი ორდენის ემბლემა. ეს სიმბოლოები მათ ბრძოლისთვის, იერუსალიმის აღებისთვის განაწყობდა, მაგრამ მათ მოძრაობას წმინდა ქალაქისკენ არ არეგულირებდა. ზნეობრივ და საგზაო იმპერატივებს განსხვავებული ბუნება აქვთ. ნიშნებით რეგულირდება საგზაო, საჰაერო და საზღვაო მიმოსვლა, სიმბოლო კი ცხოვრებისეულ გზებზე სიარულში გვეხმარება. ნიშნის არსი, სიმბოლოსგან განსხვავებით, უნდა იყოს არა მხოლოდ კონვენციური, არამედ – კონკრეტულიც. ეს ბუნებრივია, რადგან, წინააღმდეგ შემთხვევაში, ნიშანში ნაგულისხმევი ინსტრუქცია შესაძლოა არ შესრულდეს. ნიშანი მოითხოვს გაგებას, სიმბოლო კი – ინტერპრეტაციას.

ზემოთ მოყვანილი კონტექსტის კიდევ ერთი თვისება ისაა, რომ ნიშანში საკუთრივ სემიოტიკური ურთიერთობის (ფორმასა და შინაარსს შორის ურთიერთობა) გარდა, კომუნიკაციის აქტის მონაწილეთა პრაგმატული ურთიერთობა ვლინდება, რომელიც წინა პლანზეა წამოწეული. ამის შედეგად სახელი ნიშანი უბრალო დამატების ადგილს იკავებს. ნიშნით აჩვენა, ნიშნით მოუხმო, …

ნიშნებით არა მხოლოდ ადრესატის მოძრაობა და მოქმედება, არამედ პიროვნებათა შორის ურთიერთობაც რეგულირდება. არსებობს თანხმობის, გაფრთხილების, პატივისცემის, მოწონების, ყურადღების, სიმპათიის, შეწყალების, კეთილგანწყობის, შეწყნარების, შერიგების ნიშნები.

კომუნიკაციის სინტაქსი აგებულია შემდეგი მოდელის მიხედვით – მისცე, მიიღო და გაიგო ნიშანი. პიროვნებათაშორისი ურთიერთობები შემდეგი მოდელის მიხედვით აიგება: მოქმედების წარმოება, მისი ინტერპრეტაცია და შეფასება. ამ უკანასკნელ შემთხვევაში აზრის გამოხატვა გრძნობის გამოხატვას უახლოვდება.

„გააკეთო რაღაც რაღაცის ნიშნად.“ – ამ ტიპის გამოთქმის გამოყენება განსაზღვრავს საკუთრივ სემიოტიკური აქციების ფორმასა და საზღვარს ანუ იმ გაცნობიერებულ მოქმედებებს, რომელთა საზღვრებში საზრისი მათ პრაქტიკულ მხარეზე ბატონობს. მაშინ, როცა საუბარია სოციალურ აქციებზე, მათი აზრი საკმაოდ ღარიბია, გამოხატვის ფორმა კი უჩვეულოდ მდიდარი. ასე, მაგალითად, პროტესტის ნიშნად მართავენ მიტინგებს, აწყობენ დემონსტრაციებს, აცხადებენ შიმშილობებს. საზოგადოებრივი მოძრაობების სემიოლოგიზაციას თავისი საზღვრები გააჩნია. ნიშანი – ეს არის იარაღი, რომელსაც ადამიანები ამა თუ იმ მიზნით იყენებენ. ნიშნის სინტაქსში სემიოტიკური ურთიერთობები პრაგმატული სიტუაციის მონაწილეთა გადაცემით ან გაცვლით ურთიერთობებს ექვემდებარება.

ნიშანი – ეს არის დირიჟორის ჟესტი, ნიშნით უწევენ ორგანიზებას, რეგლამენტირებას, მას ემორჩილებიან და მისდევენ. (ანიშნა და ტაში დაუკრეს, ანიშნა და დაჯდა, ანიშნა და გავიდა და ა.შ.) ამ კონტექსტში, სადაც ნიშანი გამოთქმის ეკვივალენტია, სიმბოლოს მონაწილეობის მიღება არ შეუძლია.

ნიშნის კონვენციონალიზაცია უპირისპირდება სიმბოლოს კანონიზაციას. ნიშანი და სიმბოლო განსხვავებულ „დანაშაულებრივ“ ქმედებებს ჩადიან. ნიშანს შეუძლია იცრუოს, სიმბოლოს – მოგვატყუოს, სიმბოლოში შეიძლება მოვტყუვდეთ, ნიშანში – შევცდეთ. ნიშანი არ შეიძლება იყოს თვითნებურად ფალსიფიცირებული, ადრესატის რეაქცია საკმაოდ ერთმნიშვნელოვნად დაპროგრამებულია. სიმბოლო ძლიერია, მაგრამ – დაუცველი. მისი, ისევე როგორც სახის, ფალსიფიცირება იოლია. სიმბოლოში და არა ნიშანში იბადება დემაგოგია, ნიშანში კი შეიძლება გამოვლინდეს მხოლოდ ეთიკეტური პირფერობა.

მაშასადამე, სიმბოლო უადრესატოა და არაკომუნიკაციური. მაშინაც კი, როცა საუბარია ღმერთებისა და ზეციური ძალების ადამიანებთან კავშირზე, კოდი, რომელიც ამ შემთხვევაში გამოიყენება, მიწიერი პარტნიორისთვის ყოველთვის ცნობილი არ არის, ამ შემთხვევაში გამოიყენება სიტყვა ნიშანი და არა სიმბოლო. ზეციური ძალები, რომლებიც თვითონ შეიძლება იყვნენ მოაზრებულნი სიმბოლოებად, ადამიანებთან ნიშნებითა და გამოცხადებებით ამყარებენ კონტაქტს, მაგრამ არასდროს იყენებენ სიმბოლოებს. ღმერთი, რომლის ორაკული დელფოსში იმყოფება, არასდროს არაფერს ამბობს, არც მალავს, მხოლოდ ნიშანს იძლევა. (ჰერაკლიტე).

წინასწარმეტყველება, გაფრთხილება, შეტყობინება, უწყება, მუქარა და ა.შ. ადრესატის (კონკრეტულისა თუ შემთხვევითის) მიმართ აპელირებენ. ისინი ნიშნის, გამოცხადების, ზოგჯერ ნიშან-თვისების კატეგორიაში შედიან, მაგრამ მათ ვერ მივუსადაგებთ სიტყვას სიმბოლო. „ვინაიდან დღეს დავითის ქალაქში თქვენ დაგებადათ მაცხოვარი, რომელიც არის ქრისტე უფალი და ნიშნად ეს გექნებათ: იმ ყრმას პოვებთ შეხვეულს და ბაგაზე მწოლარეს.“ (ლუკა 2, 11-12).

სიმბოლო და სახე ახლოს არის აზროვნებასთან – იქნება ეს მხატვრული, მითოსური თუ რელიგიური, ნიშანი კი – ურთიერთობასთან. სიტყვები – სიმბოლო და სახე, რომლებისთვისაც უცხოა ინსტრუმენტული პოზიცია, შეიძლება მსგავს შემთხვევაში აღმოჩნდნენ მენტალური მოქმედებების ზმნებთან. ადამიანი შეიძლება აზროვნებდეს სახეებითა და სიმბოლოებით, მაგრამ ყოველდღიურ ურთიერთობაში ის თავისი ნააზრევის გადმოცემას ნიშნებით ახერხებს. აზროვნების (უპირველესად, მხატვრული) და კომუნიკაციის ბუნება ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება. ,,სიტყვები მხოლოდ განსაზღვრავენ, საზღვრავენ აზრს, სიმბოლოები კი აზრის უსაზღვრო მხარეს გამოხატავენ“ (დ. მერეჟკოვსკი). მაგრამ ეს განსაკუთრებული თემაა – მხატვრული სამყაროს სახეებისა და სიმბოლოების ენა. აქ ჩვენ მხოლოდ კიდევ ერთხელ აღვნიშნავთ, რომ სიმბოლო, ისევე როგორც სახე, არ გულისხმობს ადრესატს და ნამდვილი ხელოვნება (პოეზია), რამდენსაც არ უნდა ეძიებდეს მხატვრულ გამოძახილსა და გაგებას (ლიტერატურულ ადრესატში), კომუნიკაციური ტერმინებით ვერ განიმარტება, ისევე, როგორც სიზმრებსა და ჰიპნოზითა თუ მედიტაციით გამოწვეულ ფსიქიკურ მდგომარეობას არ შეიძლება ვუწოდოთ ჩვეულებრივი კომუნიკაცია. თამაშებში მკითხველთან, რასაც დეტექტივებისა და პოსტმოდერნისტული ტექსტების ავტორები მიმართავენ, ვლინდება ოსტატობა და არა ხელოვნების არსი, რომელიც ზუსტად მაშინ შიშვლდება, როდესაც მას ავტორის კომუნიკაციური ტექნიკიდან და ილოკუტიური ტექნიკიდან განაცალკევებენ. მკითხველის, როგორც ავტორის ოპტიმალური „თანამშრომლის“ მოდელი, რომელსაც შეუძლია წინასწარ განჭვრიტოს ავტორის „სვლები“ და ამ გზით ტექსტური სტრატეგიის ფორმირება მოახდინოს (ასეთი დამოკიდებულება ახასიათებს უმბერტო ეკოს), განეკუთვნება არა პოეტურ შთაგონებას, არამედ რუტინულ პოეტიკას. მართლაც, რაც უნდა გაუგებარი იყოს პოეტი, ის მაინც პოეტად რჩება. (ეკო 1986).

დავუბრუნდეთ ზოგად სემიოტიკურ სიტყვებს. მართალია, კლასიკური გაგებით ნიშანი და სიმბოლო განვითარებულ (სამი კომპონენტისგან შემდგარ) სემიოტიკურ კონცეპტებს ქმნიან, მათი გამოყენება, უმთავრესად კი, მათი სინტაქსი ერთმანეთისგან პრინციპულად განსხვავებულია. ეს განსხვავება მათი დანიშნულებიდან გამომდინარეობს. პირად და სოციალურ სფეროსთან დაკავშირებული სიმბოლო მოქმედების პროგრამას განსაზღვრავს და ქცევის მოდელს ქმნის. ის ყოველთვის ადამიანზე მაღლა დგას. ნიშანი კი ადამიანის ხელში კომუნიკაციის იარაღად იქცევა და მის პრაქტიკულ მოქმედებებს არეგულირებს. ნიშანს შეიძლება შეესაბამებოდეს ილოკუტიური ძალა, სიმბოლოს კი – კატეგორიული იმპერატივი.

სემანტიკური გზა აკავშირებს სახეს მეტაფორასთან, სემიოტიკური გზა კი – სიმბოლოსთან და ნიშანთან. არის კიდევ მესამე გზა, რომელიც სახეს ემბლემად ან ღერბად აქცევს.

თარგმნა თამარ ყურაშვილმა

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s