ალან კირბი _ პოსტმოდერნიზმის სიკვდილი და შემდგომი ამბები


 ალან კირბი

პოსტმოდერნიზმის სიკვდილი და შემდგომი ამბები

ინგლისურიდან თარგმნა გია ჯოხაძემ

თვალწინ მიდევს ერთი ბრიტანული უნივერსიტეტის ინგლისური ენის ფაკულტეტის მოდული, რომელიც მისი უებსაითიდან გადმოვქაჩე. იგი შეიცავს დავალებებს და ყოველკვირეულად წასაკითხი მასალის სიას ფაკულტატური სასწავლო კურსისა ,,პოსტმოდერნული ლიტერატურა“, და თუ უნივერსიტეტის სახელწოდება აქ დასახელებული არ არის, არა იმიტომ, რომ მოდული ერთგვარად სამარცხვინოა, არამედ იმიტომ, რომ იგი მარჯვედ ასახავს მოდულებს ან მოდულთა ნაწილებს, რომლებიც უნდა ისწავლონ პრაქტიკულად, მთელი მსოფლიოს ინგლისური ენის ყველა ფაკულტეტზე მომავალ სასწავლო წელს. მოდულის აზრით, პოსტმოდერნიზმი ცოცხალია, ყვავის და აქტიურობს: მოდულში ნათქვამია,  რომ იგი წარმოაჩენს ,,პოსტმოდერნისა და პოსტმოდერნულობის მთავარ საკითხებს და განიხილავს მათ ურთიერთობას თანამედროვე მხატვრულ ლიტერატურასთან“. ეს შესაძლოა ნიშნავდეს იმას, რომ პოსტმოდერნიზმი ჩვენი თანამედროვეა, მაგრამ სინამდვილეში იმას გვიჩვენებს, რომ იგი მკვდარია და დასაფლავებული.

პოსტმოდერნის ფილოსოფია ხაზს უსვამს ცოდნისა და მნიშვნელობის მოუხელთებლობას. ეს ხშირად გამოიხატება პოსტმოდერნულ ხელოვნებაში, როგორც ირონიულ თვითშემეცნებასთან დაკავშირებული საკითხი.

აზრი პოსტმოდერნიზმის დასრულების თაობაზე ფილოსოფიურად უკვე დასაბუთებულია. არიან ადამიანები, რომლებმაც ძირითადად დაამტკიცეს, რომ რომელიღაც დროის განმავლობაში გვჯეროდა პოსტმოდერნის იდეებისა. მაგრამ აწ უკვე აღარ, და ამიერიდან ვაპირებთ კრიტიკული რეალიზმისა ვირწმუნოთ. ამ მსჯელობის სისუსტე ის არის, რომ იგი ყურადღებას ამახვილებს სამეცნიერო წრეებზე, იმ ფილოსოფოსთა პრაქტიკასა და ვარაუდებზე, რომელთაც ძალუძთ ან არ ძალუძთ პოზიციის თითქმის ან მთლიანად შეცვლა და, ბევრი მეცნიერი უბრალოდ გადაწყვეტს, რომ ურჩევნია ფუკოსთან (არქიპოსტმოდერნისტთან) დარჩეს და შემდეგ რაიმე სხვაზე გადავიდეს. თუმცა, იმ შეუვალ დასკვნამდე მისვლაც შეიძლება, რომ პოსტმოდერნიზმი მოკვდა, თუკი სამეცნიერო წრეების მიღმა გავიხედავთ და  თანამედროვე კულტურულ პროდუქტს შევავლებთ თვალს.

ბევრი სტუდენტი, რომელიც ამ წელს  ,,პოსტმოდერნულ ლიტერატურას“ აირჩევს,  1985 ან შემდეგ წლებში უნდა დაბადებულიყო. მოდულის ყველა ძირითადი ტექსტი, ერთის გარდა,   გამოქვეყნებულია სხვა სამყაროში, მანამ, ვიდრე სტუდენტები დაიბადებოდნენ: ,,ფრანგი ლეიტენანტის საყვარელი“, ,,ცირკში გატარებული ღამეები“, ,,თუ მოგზაური ზამთრის ერთ ღამეს“, ,,ოცნებობენ თუ არა ანდროიდები ელექტრონულ ცხვარზე“ ( და ,,ბასრი მორბენალი“), ,,თეთრი ხმაური“: ეს დედიკოებისა და მამიკოების კულტურაა. ზოგი ტექსტი (,,ბაბილონის ბიბლიოთეკა“) დაწერილია ჯერ კიდევ იმ დროს, როცა მათი მშობლები დაიბადნენ. შეცვალეთ ეს მარაგი პოსტმოდერნის სხვა მიმდევართა ნაწარმოებებით – ,,საყვარელი“, ,,ფლობერის თუთიყუში“, ,,წყლის ქვეყანა“, ,,ლოტი 49“, ,,გაფითრებული ალი“, ,,სლოთერჰაუსი-ხუთი“, ,,ლანარკი“, ,,ნეირომანტი“, ბ.ს. ჯონსონის რომელიღაც ნაწარმოები – და იმავე სურათს იხილავთ. ყოველივე ეს იმგვარადვე თანამედროვეა, რაგვარადაც  ,,სმიტები“  და სამხრეები, იმგვარივე მხატვრული მოვლენაა, როგორიც – ბეტამაქსის ვიდეო მაგნიტოფონი. ეს ის ტექსტებია, რომლებიც როკმუსიკისა და ტელევიზიის შესავიწროებლად გაჩნდნენ. მათ ოცნებაც კი არ შეეძლოთ ტექნოლოგიებისა და მედიაკომუნიკაციების იმ შესაძლებლობებზე – მობილურ ტელეფონებზე, ი-მეილზე, ინტერნეტზე, კომპიუტერზე ყველა სახლში… (ეს ადამიანის მთვარეზე გაფრენის ტოლფასი იყო) – რომლებიც დღევანდელ სტუდენტობას საჩუქრად ერგო.

პოსტმოდერნული მხატვრული ლიტერატურის ამსახველი ბრიტანული მოდულების მოძველებულობის მიზეზი ის არის, რომ ისინი არავის განუახლებია. თვალი შეავლეთ კულტურულ ბაზარს: იყიდეთ უკანასკნელი ხუთი წლის განმავლობაში დაბეჭდილი რომანები, ნახეთ ოცდამეერთე საუკუნის კინო, მოუსმინეთ ბოლოდროინდელ მუსიკას – ბოლოს და ბოლოს, უბრალოდ, დაჯექით და უყურეთ ტელევიზორს ერთი კვირის განმავლობაში – და თქვენ ძლივს თუ აღმოაჩენთ პოსტმოდერნიზმის კრთომას. ამგვარადვე, მავანი შეიძლება დაესწროს ლიტერატორთა კონფერენციას (როგორც მოვიქეცი მე ივლისში) და ყური მიუგდოს მოხსენებებს, რომლებშიც არაფერია ნათქვამია თეორიულ საფუძვლებზე, დერიდაზე, ფუკოზე, ბოდრიიარზე.  მოძღვრებათა უგულებელყოფის, უძლურებისა და არარელევანტურობის განცდის გარდა სწავლულთა შორის   პოსტმოდერნიზმის გავლაც დასტურდება. ადამიანებს, მწარმოებელთ კულტურული მასალისა, რომელსაც კითხულობენ, უყურებენ და უსმენენ სწავლულები და არასწავლულები, პოსტმოდერნიზიმისათვის უბრალოდ თავი გაუნებებიათ. ისეთი შემთხვევითი მეტამხატვრული თუ თვითშემეცნებითი ტექსტიც კი, რომელიც ფართოდგავრცელებულ გულგრილობას გამოხატავს, როგორიცაა ბრეტ ესტონ ელის ,,ლუნაპარკი“,  მოდერნისტული ნოველები, შემდეგ რომ გამოჩნდნენ და დიდი ხანია, გადაავიწყდათ, ასევე 1950 და 60-იან წლებში დაიწერა.

ერთადერთი ადგილი, სადაც პოსტმოდერნიზმი შენარჩუნებულია, საბავშვო მულტფილმებია, ისეთი, როგორებიცაა ,,შრეკი“ და ,,უჩვეულონი“. ეს გახლავთ მშობლებისათვის გაღებული ხარკი, რომელთაც თავიანთ ჩვილების გვერდით დროის გატარება უვალდებულიათ. ეს ის დონეა – სადაც პოსტმოდერნიზმის დაცემა მოხდა – პოპკულტურაში შემორჩენილი მარგინალურ მასხარათა წყარო, რომლის სამიზნე რვა წლამდე ბავშვები არიან.

რა არის პოსტმოდერნიზმი?

მწამს, რომ ეს უფრო მეტზე მიანიშნებს, ვიდრე კულტურული მოდის უბრალო ცვლილებაა. ენა, რომლის მეშვეობითაც  ძალაუფლება, ცოდნა, ინდივიდუალობა, რეალობა და დრო შეიცნობოდა, შეიცვალა, უეცრად და საბოლოოდ. ახლა წყალვარდნილი ჰყოფს ლექტორთა უმრავლესობას და მათ სტუდენტებს, რომლებიც ენათესავებოდნენ იმათ, ვინც 1960-იან წლებს ბოლოს გამოჩნდნენ, მაგრამ არა ამავე სახის მიზეზის გამო. მოდერნიზმიდან პოსტმოდერნიზმზე გადანაცვლებას საფუძვლად არ დასდებია რომელიმე ღრმა კულტურული პროდუქციისა და რეცეპციების გადასხვაფერება. ყოველივე ის, რაც მოხდა, რიტორიკულად რომ გავაზვიადოთ, ის იყო, რომ ზოგმა, ვინც ერთხელ წაიკითხა ,,ულისე“ და ,,შუქურისაკენ“, სანაცვლოდ დაწერა ,,გაფითრებული ალი“ და ,,სისხლიანი დარბაზი“. მაგრამ დაახლოებით, 1990-იანი წლების ბოლოსა თუ 2000-ის დამდეგს ახალი ტექნოლოგიების წარმოჩენას ავტორისა და მისი ბუნების, მკითხველისა და ტექსტის, მათ შორის ურთიერთობის ნაძალადევი და სამუდამო რესტრუქტურირება მოჰყვა.

პოსტმოდერნიზმმა, ისევე, როგორც მოდერნიზმმა და მანამდე – რომანტიზმმა გააფეტიშა (ანუ უაღრესად დიდი მნიშვნელობა მიანიჭა) ავტორს, მაშინაც კი, როცა ავტორმა არჩია, გაეკრიტიკებინა ან თავი მოეჩვენებინა, რომ გააუქმა საკუთარი სტატუსი. დღევანდელი კულტურა კი აფეტიშებს ტექსტის მიმღებს, რამდენადაც ის იქცა ნაწილობრივ ან სრულ ავტორად. ოპტიმისტმა, შესაძლოა, ეს კულტურის დემოკრატიზაციად მიიჩნიოს. პესიმისტი კი ყურადღებას გაამახვილებს მტანჯველ ბანალობასა და ახლად წარმოქმნილი კულტურული პროდუქტის სიცარიელეზე (ყოველ შემთხვევაში, ჯერჯერობით მაინც).

ნება მომეცით, აგიხსნათ. პოსტმოდერნიზმმა თანამედროვე კულტურა გაიგო როგორც სანახაობა, რომელსაც უძლური ინდივიდი უცქერს და რომლითაც რეალობისადმი დასმული კითხვები პრობლემატიზდება. შესაბამისად, ეს აქცენტირდებოდა ტელევიზიასა და კონოეკრანზე. მისი მემკვიდრე, რომელსაც ფსევდო-მოდერნიზმს დავარქმევდი, კულტურული პროდუქტის შესაქმნელად ინდივიდის ქმედებას აუცილებელ პირობად მიიჩნევს. ფსევდო-მოდერნიზმი გულისხმობს ყველა ტელე თუ რადიოპროგრამას ან პროგრამების ნაწილს, ყველა ,,ტექსტს“, რომელთა შინაარსს და დინამიკას იგონებს ან წარმართავს მონაწილე მაყურებელი და მსმენელი (თუმცა, ეს უკანასკნელი ტერმინები, თავიანთი პასიურობითა და ,,მიღებაზე“ ხაზგასმით, მოძველებულია: ვგულისხმობ რომელიმე ,,Big Brother“- ის ყურებისას ტელეფონით ხმის მიცემას ან ფეხბურთის გულშემატკივრის სატელეფონო ზარს 6-0-6-ზე: ამ დროს მაყურებელი ან მსმენელი მხოლოდ მაყურებელი ან მხოლოდ მსმენელი არ არის).

განსაზღვრების თანახმად, ფსევდო-მოდერნული კულტურული პროდუქტი შეუძლებელია არსებობდეს და არც არსებობს, თუ მათში ინდივიდი ფიზიკურად არ არის ჩართული. ,,დიდი მოლოდინი“ მატერიალურად მაინც იარსებებს, ვინმე მას წაიკითხავს, თუ არა. როცა დიკენსმა მისი წერა დაასრულა და გამომცემელმა მზის სინათლე ახილვინა, მისი მატერიალური ტექსტუალიზება – სიტყვათა მისმიერი შერჩევა – შედგა და დასრულდა იმის მიუხედავად, ხალხი ტექსტის როგორ ინტერპრეტაციას აიტაცებდა, ნებისმიერი დაიმახსოვრებდა, თუ – არა. მისი მატერიალური პროდუქტულობა და მისი შედგენილობა დაადგინეს მხოლოდ მისმა მომწოდებლებმა, ანუ ავტორმა, გამომცემელმა და ა.შ. – მკითხველი მხოლოდ შინაარსის მბრძანებელი გახდა. Big Brother კი, როგორც ტიპური ფსევდომოდერნული ტექსტი, მატერიალურად ვერ იარსებებდა, თუ კონკურსანტების სასარგებლოდ ვინმე არ დარეკავდა და ხმას არ მისცემდა. ამგვარად, ხმის მიცემა პროგრამის მატერიალური ტექსტუალიზების ნაწილია – მაყურებელი, რომელიც ტელეფონით რეკავს, ამავე დროს, პროგრამის ,,შემქნელიცაა“. ასე რომ არა, იგი ზებუნებრივი ქმედების ძალით ენდი უორჰოლის ფილმს დაემსგავსებოდა: ნევროზული, ახალგაზრდა ექსჰიბიციონისტი ინერტულად მოჰყვებოდა გინებას და ოთახში უმიზნო საუბარს საათების განმავლობაში. ამგვარად, რაც Big Brother-ს იმად აქცევს, რაც არის, მაყურებლის სატელეფონო ზარია.

ფსევდო-მოდერნიზმი ასევე მოიცავს თანამედროვე საინფორმაციო პროგრამებს. მათი არსი დიდწილად გულისხმობს მეილებსა და ტექსტურ შეტყობინებებს, რომლებიც კომენტირებულ ახალ ამბებს ახლავს. ტერმინი ,,ინტერაქტიურობა“ ამ შემთხვევაში თანაბრად შეუსაბამოა, ვინაიდან აქ არ არის ,,გაცვლა“: ამის ნაცვლად მაყურებელი ან მსმენელი ,,შემოდის“ – წერს პროგრამის სეგმენტს – შემდეგ ,,გადის“, თავის პასიურ როლს უბრუნდება. ფსევდო-მოდერნიზმი ასევე შეიცავს კომპიუტერულ თამაშებს, რომელიც, წინარეს მსგავსად, ინდივიდს კონტექსტში ათავსებს, სადაც, წინასწარ მოფიქრებული სქემით, იგი კულტურულ შინაარსს იგონებს. ყველა ამ ინდივიდუალური ქმედების – თამაშის შინაარსის ცვლილება ცალკეულ მოთამაშეზეა დამოკიდებული.

ფსევდო-მოდერნული კულტურის ფენომენის ტიპური გამოვლინებაა ინტერნეტი. მისი ცენტრალური ქმედება ის არის, რომ ინდივიდი აწკაპუნებს თავის მაუსს ერთი გვერდიდან მეორეზე გადასასვლელად, თანაც ისე, რომ ამის ზუსტად გამეორება შეუძლებელია, გზას იკვლევს კულტურულ პროდუქციაში, რომელიც მანამდე არასოდეს არსებულა და არც იარსებებს. ეს კულტურული პროცესის ისეთი ინტენსიური კავშირია, რომელსაც ვერანაირი ლიტერატურა ვერ შემოგვთავაზებს, და ჰბადებს უცილო აზრს (ან ილუზიას) ინდივიდუალური კონტროლისა, მართვისა, მუშაობისა, ინდივიდის ჩართულობისა კულტურული პროდუქციის შექმნაში. ინტერნეტგვერდები ისე არ ავტორიზდება, რომ ვინმემ შეიტყოს, ვინ შექმნა ისინი ან ვინ ზრუნავს მათზე. მათი უმრავლესობა ან თხოვს ინდივიდს, რომ მათზე იმუშაოს Streetmap-ისა და Rout Planner-ის მსგავსად, ან ნებას რთავს, დაამატოს რამე, როგორც ვიკიპედიაში, ფიდბექში ან, მაგალითად, უებსაითის შექმნისას. ყველა შემთხვევაში, ინტერნეტისათვის ნიშანდობლივია, რომ თქვენ იოლად შექმნათ თქვენი გვერდი (ანუ ბლოგი).

თუ ინტერნეტი ანდა მისი გამოყენება განსაზღვრავს და აბატონებს  ფსევდო-მოდერნიზმს, ახალმა ერამ უკვე განაახლა მოძველებული ფორმები. ფსევდო-მოდერნული ხანის კინო უფრო და უფრო ემსგავსება კომპიუტერულ თამაშებს. კინოსახეები, რომლებიც ოდესღაც სინამდვილიდან მოვიდნენ ჩარჩოში ჩასმულები, განათებულნი, გასააუნდტრეკებულნი და გარედაქტირებულნი  გონებამახვილი რეჟისორების მიერ, რომლებიც მაყურებლის ფიქრებისა და ემოციების გზამკვლევობას კისრულობდნენ, ახლა დიდწილად კომპიუტერის მეშვეობით იქმნება. და ადამიანები უყურებენ ამას. თუ სპეციალური ეფექტები იმიტომ გამოიგონეს, რომ დაუჯერებელი დამაჯერებლად ექციათ, CGI  ხშირად (გაუაზრებლად) იმისთვის ირჯება, რომ შესაძლებელი ხელოვნურად გამოიყურებოდეს, როგორც ეს ხდება ,,ბეჭდების მბრძანებელსა“ და ,,გლადიატორში“. ბრძოლები, რომლებშიც ათასობით ინდივიდი იყო ჩართული, მართლაც მოხდა; ფსევდო-მოდერნული კინო კი მათ ისე წარმოაჩენს, თითქოს მათი მოხდენა მხოლოდ ვირტუალურ სივრცეში ყოფილიყო შესაძლებელი. და ამრიგად, კინომ კულტურული საფუძველი მხოლოდ უბრალოდ კომპიუტერს კი არ ჩაუყარა, როგორც მის სახეთა გენერატორს, არამედ – კომპიუტერულ თამაშებს, როგორც – მაყურებელთან მისი ურთიერთობის მოდელს.

ამის მსგავსად, ფსევდო-მოდერნული ხანის ტელევიზიას პატივში ჰყავს არა მხოლოდ Reality TV (ეს კიდევ ერთი უცხო ტერმინი!), არამედ კომერციული არხები, ან ვიქტორინები, რომლებშიც ფულის მოგებით დაიმედებული მაყურებელი სწორი პასუხის სათქმელად რეკავს. ტელევიზია ასევე სწყალობს ისეთ ფენომენებს, როგორებიცაა Ceefax და Teletext. მაგრამ ამ ახალი ვითარების გამო მოთქმა-გოდების ნაცვლად გაცილებით გამოსადეგი იქნებოდა, თუ თანამედროვე საინფორმაციო საშუალებებს კულტურულ მიღწევებად გარდავქმნიდით. საგულისხმოა იმის შემჩნევაც, რომ ფორმა შეიცვლება თუ არა (Big Brother შეიძლება გამოიფიტოს! ), მნიშვნელობა არა აქვს: ტერმინები, რომლებითაც ინდივიდები დაკავშირებულნი არიან თავიანთ ტელეეკრანთან და იმასთან, რასაც ხშირად მაუწყებლები გვიჩვენებენ, უდავოდ შეიცვალა. ტელევიზიის უბრალო საყურებელი ფუნქცია, ისევე, როგორც ხელოვნების ყველა სხვა დარგისა, მარგინალურად იქცა: ახლა მაყურებელს, ოდესღაც რომ მიმღებს ეძახდნენ,  ევალება, დაკავებული, აქტიური, გამომგონებელი იყოს. იგი ყველაფერი ამით  თავს ძალმოსილად გრძნობს, და ეს მართლაც აუცილებელია; ტრადიციული ,,ავტორი“ დაყვანილ იქნა იმის სტატუსამდე, ვინც ან ადგენს პარამეტრებს, რომელთა ფარგლებშიც სხვები მოქმედებენ, ან ხდება უბრალოდ არარელევანტური, უცნობი, მეორეხარისხოვანი; ამასთან, ,,ტექსტისთვის“ ნიშანდობლივია როგორც ჰიპერ-ეფემერულობა, ისე – არასტაბილურობა. ეს ,,მაყურებლის“ დამსახურებაა. ეს რომ არ მომხდარიყო, თქვენ ვერ წაიკითხავდით ,,მიდლმარჩს“ 118-ე გვერდიდან 316-მდე,  401-მდე 501-მდე, მაგრამ თქვენ შეძლებდით Ceefax-ის წაკითხვას.

ფსევდო-მოდერნული ტექსტი განსაკუთრებულად ცოტა ხანს ძლებს. ასე რომ არა, ვთქვათ, ,,Fawlty Towers“, სატელევიზიო რეალითი პროგრამები თავიანთი ორიგინალური ფორმით აღარ განმეორდებოდა, სატელეფონო გადაცემა ხელმეორედ აღარ წარმოიქმნებოდა, სატელეფონო შესაძლებლობების გარეშე კი რეალითი შოუ განსხვავებულ და გაცილებით ნაკლებმომხიბლავ არსებად გადაიქცეოდა. Ceefax ტექსტი რამდენიმე საათის შემდეგ კვდება. თუ მეცნიერები დამოწმებულ ინტერნეტგვერდებს ათარიღებენ, მხოლოდ იმიტომ, რომ გვერდები უჩინარდება ან რადიკალური სისწრაფით იცვლება. ტექსტუალური მესიჯების ან ი-მეილების თავიანთი ორიგინალური ფორმით შენახვა უკიდურესად რთულია. ი-მეილების ამობეჭდვა მათ თითქოს წერილის მსგავს სტაბილობას ჰმატებს, მაგრამ მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა მათი არსობრივი, ელექტრონული მდგომარეობა ნადგურდება. რადიოში ტელეფონით დარეკვის, კომპიუტერული თამაშების შენახვის ვადა მცირეა, ისინი ძალიან მალე ძველდება. ასეთ რამეებზე დამყარებულ კულტურას მახსოვრობა არ გააჩნია – რასაკვირველია, არ ვგულისხმობ წინამავალ მძიმედსატარებელ კულტურულ მემკვიდრეობას, რომელიც მიიღო მოდერნიზმმა და პოსტმოდერნიზმმა. ბერწი და აქროლვადი ფსევდო-მოდერნიზმი, ამგვარად, ამნეზიურიცაა:  ეს არის ამ მომენტში (ამჟამად) მიმდინარე კულტურული ქმედებები, რომელთაც არც წარსული გააჩნიათ, არც – მომავალი.

ფსევდო-მოდერნული კულტურული პროდუქცია ასევე გამორჩეულად ბანალურია, რაზეც უკვე მივანიშნე. ფსევდო-მოდერნული ფილმების შინაარსი, არსებითად, იმ ქმედებებისკენაა მიდრეკილი, რომლებიც წარმოქმნიან და ამთავრებენ ცხოვრებას. სცენართა უმწიფარი პრიმიტივიზმი  თანამედროვე კინოს ტექნიკური ეფექტების გამოცდილების მკაცრი კონტრასტია. მესიჯებისა და ი-მეილების ტექსტთა უმრავლესობა მოსაწყენია იმასთან შედარებით, რითაც განათლებული ადამიანები თავიანთ წერილებს ავსებენ. ყველგან ტრივიალობა და სიმწირე ბატონობს. ფსევდო-მოდერნული ერა, ჯერჯერობით მაინც, კულტურული უდაბნოა. თუმცა ჩვენ შეგვიძლია ავაყვავოთ იგი ახალი ტერმინების გამოყენებით, რომლებსაც შევუთანადებთ მნიშვნელოვან არტისტულ მხატვრულ გამოთქმებს (რის შედეგადაც, დამაკნინებელი იარლიყი, რომლითაც ფსევდო-მოდერნიზმი შევამკე, უკვე შესაბამისი აღარ იქნება). ახლა ჩვენ ადამიანური ქმედების ის ქარიშხალი გვებრძვის, რომელიც, რომელიმე მყარი განგრძობითი ან თუნდაც წარმომქნელი კულტურული ფასეულობის თვალსაზრისით, ისეთი რაიმეს მნიშვნელობით, რომელსაც ადამიანები ორმოცდაათი ან ორასი წლის განმავლობაში არაერთხელ შეაფასებენ, ვერაფერს შობს.

ფსევდო-მოდერნიზმის ფესვები შეიძლება წლების წიაღში, პოსტმოდერნიზმის ბატონობის ხანაში დაიძებნოს. საცეკვაო მუსიკა და ინდუსტრიული პორნოგრაფია, მაგალითად,  უკანასკნელი 70-იანი და 80-იანი წლების პროდუქცია, ეფემერულობისაკენ, მნიშვნელობის სიფუყისაკენაა მიდრეკილი.  იგი არაავტორიზებულია (ცეკვა უფრო მეტად, ვიდრე – პოპი ან როკი). ასევე წინა პლანზე გამოაქვთ მათი ,,რეცეპციის“ ქმედება:  საცეკვაო მუსიკა საცეკვაოდ არსებობს, პორნო კი არ უნდა წაიკითხო ან უყურო, არამედ უნდა გამოიყენო . ამ თვალსაზრისით, იგი წარმოქმნის ფსევდო-მოდერნულობის მონაწილეობის ილუზიას. მუსიკაში ფსევდო-მოდერნი ჩანაცვლებულია  რომელიმე ცნობილი შემსრულებლის ალბომით, როგორც მონოლითური ერთიანი ტექსტით; მსმენელის მიერ ინდივიდუალური ტრეკების iPod-ზე ატვირთისა და დამიქსვის ნამდვილი პროტოტიპი იყო ერთი თაობის წინ მუსიკის მოყვარულთა მიერ შეგროვებული მუსიკალური კომპილაციები. მაგრამ ცვლილება მოხდა იქ, სადაც ფანის მარგინალური დროისტარება გაბატონებულად იქცა. ეს არის  მუსიკის მოხმარების გარკვეული საშუალება, როცა რომელიმე ალბომის რენდერიზების იდეა ხელოვნების ნიმუშად ითვლება, როცა ინტეგრალური მნიშვნელობის მქონე სხეული ქრება.

ამ თვალსაზრისით, ფსევდო-მოდერნიზმი სხვა არაფერია, თუ არა იმ რაღაცის ტექნოლოგიურად მოტივირებული გადანაცვლება კულტურულ ცენტრზე, რაც უკვე არსებობდა (ამის მსგავსად, მეტალიტერატურა უკვე არსებობდა, მაგრამ ისე გაფეტიშებული არ იყო, როგორც ეს პოსტმოდერნიზმმა მოახდინა). ტელევიზია ყოველთვის იყენებდა აუდიტორიის მონაწილეობას, ისევე, როგორც თეატრი ან სხვა პერფორმაციული ხელოვნება; მაგრამ როგორც ერთ-ერთ ვარიანტს, და არა – აუცილებლობას: ფსევდო-მოდერნულმა ტელეპროგრამებმა აუდიტორიის მონაწილეობა საკუთარ თავზე დააფუძნეს. ასევე, დიდი ხნის განმავლობაში არსებობდა ძალზე ,,აქტიური“ კულტურული ფორმებიც, კარნავალიდან ვიდრე პანტომიმამდე. მაგრამ არც ერთ მათგანს არ უგულისხმია დაწერილი ან რამენაირი მატერიალიზებული ტექსტი, და ამგვარად, ისინი ცხოვრობდნენ იმ კულტურის პერიფერიაში, რომელმაც გააფეტიშა ასეთი ტექსტები – მაშინ, როცა ფსევდო-მოდერნული ტექსტი, მისთვის ნიშანდობლივი ყველა თავისებურებით, დგას, როგორც ცენტრალური, გაბატონებული, პარადიგმატული ფორმა დღევანდელი კულტურული პროდუქციისა, თუმც კულტურამ, მიუხედავად მისი მარგინალურობისა, მაინც იცის სხვა ფორმები. ამ სხვა სახეობათა ,,პასიურობა“ უნდა გაექცეს სტიგმას ფსევდო-მოდერნული ,,აქტიურობის“ ფონზე. კითხვას, მოსმენას, ყურებას ყოველთვის ჰქონდა მოღვაწეობის საკუთარი არსი და ბუნება. მაგრამ ფსევდო-მოდერნულ ტექსტთა წარმომქნელის ფიზიკურობამ და იმ გარემოებამ, რომ მან აუცილებლად უნდა შექმნას ტექსტთა კრებული, იგი გააბატონა: ამან შეცვალა ძალაუფლების კულტურული ბალანსი (გაითვალისწინეთ, წარსულის ეს გიგანტები – კინო და ტელევიზია – როგორ უხრიან ქედს მათ). იგი აყალიბებს ოცდამეერთე საუკუნის სოციალურ-ისტორიულ-კულტურულ ჰეგემონიას. მეტიც, ფსევდო-მოდერნის საქმიანობა საკუთარი სფეციფიკურობით ხასიათდება: ის ელექტრონული და ტექსტუალურია, თუმც -ეფემერული.

დაწკაპუნება ცვლილებებზე

პოსტმოდერნიზმში მავანი კითხულობდა, უყურებდა, ისმენდა, როგორც ადრე. ფსევდომოდერნიზმში მავანი რეკავს, აწკაპუნებს, ღილაკს აწვება, ერთი საიტიდან მეორეზე გადადის, ირჩევს, მოძრაობს, ტვირთავს. საქმე გვაქვს თაობებს შორის ინტერვალთან, რომელიც დაუდევრად აცალკევებს ხალხს, ვინც 1980 წლამდე ან მას შემდეგ დაიბადა. ვინც უფრო გვიან იშვა, თავისი ტოლები შეეძლო მიეჩნია თავისუფლებად, ავტონომიურებად, ექსპრესიულებად, დინამიკურებად, ძლიერებად, დამოუკიდებლებად, მათი უნიკალური ხმა ისმოდა და ისმინებოდა: პოსტმოდერნიზმი და ყველაფერი, რაც მანამდე  იყო, პირიქით, შეფასდება ელიტურ, მოსაწყენ, გაუცხოებულ და უნდილ მონოლოგად, რომელიც თრგუნავს და ნიღბავს ადამიანებს. 1980 წლამდე დაბადებულები შესაძლოა, განხილულ იქნენ არა ადამიანებად, არამედ -  თანამედროვე ტექსტებად, რომლებიც ხან სასტიკნი არიან, ხან – პორნოგრაფიულნი, ხან ირეალურნი, ხან – ბანალურნი, ხან უგემოვნონი, ხან – კონფორმისტები, ხან მომხმარებელნი, ხანაც – უაზრონი და უგუნურნი (იხ. სიბრიყვეები, ვთქვათ, ვიკიპედიის რომელიმე გვერდზე ან უშინაარსობანი Ceefax-ზე). ის, რაც ფსევდო-მოდერნიზმამდე იყო, დიდწილად შეფასდება გონიერების, შემოქმედების, ამბოხისა და ჭეშმარიტების ოქროს ხანად. აქედან გამომდინარე, სახელწოდება ,,ფსევდო-მოდერნიზმი“ ასევე შეიცავს დაძაბულობას ტექნოლოგიურ საშუალებათა სინატიფესა და მათ მიერ გადმოცემული შინაარსის ბანალობასა თუ უგუნურებას შორის – კულტურული მომენტი შეჯამებულია მობილური ტელეფონების მომხმარებელთა გონებაშეზღუდულობით, რომელიც დაახლოებით ასე ჟღერს: ,,ავტობუსში ვარ“.

პოსტმოდერნიზმი ,,რეალობას“ კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებდა, ფესვდო-მოდერნიზმი კი სინამდვილეს განსაზღვრავს მთლიანად ჩემ-ად, ახლა-დ, საკუთარ ტექსტებთან ,,ინტერაქციად“. მაშასადამე, ფსევდო-მოდერნიზმის აზრით, რასაც იგი ქმნის ან აკეთებს, მხოლოდ ის არის სინამდვილე, და ფსევდო-მოდერნულ ტექსტს, თითქოს, რეალურად ძალუძდეს გაფურჩქვნა ძალზე მარტივი ფორმით: ხელის კამერით გადაღებული დოკუმენტური საპნის ოპერებით (რომელიც აჩვენებს შეშფოთებულ ინდივიდებს და მაყურებელს თანამონაწილეობის ილუზიას უქმნის); ,,ოფისით“ და ,,ბლერის მოჯადოებული პროექტით“, ინტერაქტიური პორნოგრაფიითა და რეალიტი ტვ-თი; მაიკლ მურისა და მორგან სპარლოკის ესსეისტური კინოთი.

სინამდვილის ამგვარ ხედვასთან ერთად, ცხადია, რომ ინტელექტუალურ შეხედულებათა დომინანტური სისტემა შეიცვალა. როცა პოსტმოდერნიზმის კულტურული პროდუქტი გადაეცა იმავე ისტორიულ სტატუსს, როგორებიც მოდერნიზმი და რომანტიზმი იყო, მისი ინტელექტუალური ტენდენციები (ფემინიზმი, პოსტკოლონიალიზმი და ა.შ.) ახალ ფილოსოფიურ გარემოში იზოლირებულნი აღმოჩნდნენ. სამეცნიერო წრეები, განსაკუთრებით, ბრიტანეთში, დღესდღეობით ისე  გაუტაცია საბაზრო ეკონომიკაში ძალების მოსინჯვასა და ვარაუდების გამოთქმას, რომ გამორიცხულია, ლექტორებმა თავიანთ სტუდენტებს განუცხადონ, რომ ისინი პოსტმოდერნულ სამყაროში ცხოვრობენ, სადაც იდეოლოგიათა, მსოფლაღქმათა და ხმათა სიმრავლეში ვინმემ შეიძლება მათიც გაიგონოს.  მათ ყოველ ნაბიჯს საბაზრო ეკონომიკა განსაზღვრავს, ლექტორებს არ ძალუძთ, იქადაგონ მრავალფეროვნება, როცა მათი სიცოცხლეზე განსხეულებული ფანატიზმი ბატონობს. უკანასკნელი ათი წლის განმავლობაში სამყარო ინტელექტუალურად დავიწროვდა. ლიოტარმა  დიადი ნარატივების გაფერმკრთალება შეამჩნია, ფსევდო-მოდერნიზმი კი ხედავს, გლობალიზებული მსოფლიო ეკონომიკის იდეოლოგიამ როგორ მიაღწია ერთპიროვნულის დონეს და ყოველგვარი სოციალური მოღვაწეობის უძლიერეს რეგულატორად – ყოვლის შთანმთქმელ, ყოვლის ამხსნელ, ყოვლის სტრუქტურებად დამნაწევრებელ – მონოპოლიზმად ჩამოყალიბდა, რასაც უსიამოვნოდ შენიშნავენ სწავლულები. ფსევდო-მოდერნიზმი, რა თქმა უნდა, მომხმარებელი და კონფორმისტია, ის არის მიზეზი, რომლის გამოც სამყაროს გარს ისე უნდა უარო, თითქოს ის გაეჩუქებინოთ, ან გაეყიდოთ.

მეორეც: მაშინ, როცა პოსტმოდერნიზმმა გააღმერთა ირონიულობა, ინფორმირებულობა და თამაში, თავიანთი ალუზიებით ცოდნაზე, ისტორიასა და ამბივალენტურობაზე, ფსევდო-მოდერნიზმის ტიპური ინტელექტუალური ფორმებია უცოდინრობა, ფანატიზმი და განგაშის განცდა: ბუში, ბლერი, ბინ ლადენი, ლე პენი და მისი მსგავსნი, ერთი მხრივ, და მეორე მხრივ, უფრო მრავალრიცხოვანი, მაგრამ უფრო ნაკლებძალმოსილი მასები. ფსევდო-მოდერნიზმი მიეკუთვნება სამყაროს, რომელიც აღსავსეა ამერიკის შეერთებული შტატების რელიგიურ ფანატიკოსთა სეგმენტის, თითქოს სეკულარული, მაგრამ სინამდვილეში ჰიპერ-რელიგიურ ისრაელისა და მთელ პლანეტაზე მიმოფანტულ მუსლიმთა ფანატიკური ქვეჯგუფის ურთიერთქიშპობით: ფსევდო-მოდერნიზმი არ შობილა 2001 წლის 11 სექტემბერს, მაგრამ პოსტმოდერნიზმი კი დაიმარხა იმ ნანგრევებში. ამ კონტექსტში, ფსევდო-მოდერნიზმი მუჯლუგუნით აქეზებს ფანტასტიკურად ნატიფ ტექნოლოგიას, მისდიოს შუა საუკუნეობრივ ბარბაროსობას – ინტერნეტში თავის კვეთის სცენებით აღსავსე ვიდეოების ატვირთვითა და მობილური ტელეფონით ციხეებში მოწყობილი ტანჯვა-წამების გადაღებით.

ამას გარდა, ყველას უწევს ორცეცხლშუა ყოფნა და ამ ძრწოლის გამოცდა. მაგრამ ეს ფატალისტური ძრწოლა სცდება გეოპოლიტიკას და თანამედროვე ყოფის ყველა ასპექტს სწვდება; ეს გახლავთ  სოციალური დაცემისა და იდენტობის დაკარგვის შიში; ჯანმრთელობასა და დიეტაზე ღელვა; კლიმატურ ცვლილებათა დესტრუქტიულობის გამო  ტანჯვა; საკუთარი უუნარობისა და უსუსურობის შეგრძნება იმ ტელეპროგრამათა შედეგად, რომლებიც გვასწავლიან, როგორ დავალაგოთ სახლი, როგორ აღვზარდოთ ბავშვები და როგორ დავრჩეთ გადახდისუნარიანები. ეს ტექნოლოგიური სიბრიყვე უაღრესად თანამედროვეა: ფსევდო-მოდერნისტი გამუდმებით ეურთიერთება პლანეტის მეორე მხარეზე მცხოვრებთ, მაგრამ იმისთვის, რომ უთხრან, ჯანმრთელობისთვის ბოსტნეული სასარგებლოაო. ეს ბრინჯაოს ეპოქის აშკარა ფაქტია. ფსევდო-მოდერნისტი მამაკაცი თუ ქალი წარმართავს ნაციონალურ სატელევიზიო პოლიტიკას, მაგრამ არ იცის, რა ჭამოს – ამ დახასიათებათა ნაზავში ბავშვიც ჩანს და მოზრდილიც, ძლიერიც და უსუსურიც. სხვადასხვა მიზეზთა გამო, ეს გახლავთ ხალხი, რომელსაც არ ძალუძს ,,დიადი ნარატივების ურწმუნობა“, ლიოტარი ტიპურ პოსტმოდერნისტებს რომ არწმუნებდა.

ფსევდო-მოდერნული ეპოქა, ასეთი ძრწოლისმომგვრელი და თითქოს, გაუკონტროლებელი, უცილოდ შეუპყრია სურვილს, დაუბრუნდეს სათამაშოებით ინფანტილურ გართობას, რაც ასევე ნიშანდობლივია ფსევდო-მოდერნული კულტურული სამყაროსათვის. ეს ტიპური ემოციური სიტუაცია, რომელიც რადიკალურად უსწრებს ირონიის ჰიპერგონივრულობას, ტრანსია – მდგომარეობა, როცა საკუთარსავე საქმიანობას გადაუსანსლიხარ. მოდერნიზმის ნევროზულობისა და პოსტმოდერნიზმის ნარცისიზმის სანაცვლოდ ფსევდო-მოდერნიზმს ეს სამყარო სადღაც მიაქვს, როდესაც ქმნის ახალ, უწონად, ჩუმი აუტიზმით აღსავსე ,,არსაით“-ს. მთავარია, დააწკაპუნოთ, ღილაკს დააწვეთ, და უკვე ,,ჩართულები“ , შთანთქმულები, გადაწყვეტილები ბრძანდებით. თქვენ ტექსტი ხართ, ირგვლივ არავინაა, არც ,,ავტორი“; ირგვლივ არაფერია, არავითარი სხვა დრო და ადგილი; თქვენ თავისუფალი ხართ: თქვენ ტექსტი ხართ: ტექსტი იკავებს თქვენს ადგილს.

დოქტორი ალან კირბი

2006

ალან კირბს ინგლისური ლიტერატურის დოქტორობა მიანიჭა ექსეტერის უნივერსიტეტმა. ამჟამად იგი ოქსფორდში ცხოვრობს.

მთარგმნელის შენიშვნები:

ჯონ ფაულზი, ,,ფრანგი ლეიტენანტის საყვარელი“, გამოქვეყნდა 1969 წელს

ანგელა კარტერი, ,,ცირკში გატარებული ღამეები“, გამოქვეყნდა 1984 წელს

იტალო კალვინო, ,,თუ მოგზაური ზამთრის ერთ ღამეს“, გამოქვეყნდა 1979 წელს

ფილიპ ქ. დიქი, ,,ოცნებობენ თუ არა ანდროიდები ელექტრონულ ცხვრებზე?“, გამოქვეყნდა 1968 წელს (მის მიხედვით გადაიღეს ფილმი ,, ბასრი მორბენალი“, 1982)

დონ დელილო, ,,თეთრი ხმაური“, გამოქვეყნდა 1985 წელს

ხორხე ლუის ბორხესი, ,,ბაბილონის ბიბლიოთეკა“, გამოქვეყნდა 1941 წელს

ტონი მორისონი, ,,საყვარელი“, გამოქვეყნდა 1987 წელს

ჯულიან ბარნსი, ,,ფლობერის თუთიყუში“, გამოქვეყნდა 1984 წელს

გ. სვიფტი, ,,წყლის ქვეყანა“, გამოქვეყნდა 1983 წელს

თომას ფინჩონი, ,,ლოტი 49“, გამოქვეყნდა 1966 წელს

ვლადიმერ ნაბოკოვი, ,,გაფითრებული ალი“, გამოქვეყნდა 1962 წელს

კურტ ვონეგუტი, ,,სლოთერჰაუსი-ხუთი ანუ ბავშვთა ჯვაროსნული ლაშქრობა: ცეკვა სიკვდილთან“, გამოქვეყნდა 1969 წელს

ალასდეირ გრეი, ,,ლანარკი“, გამოქვეყნდა 1981 წელს

უ. გიბსონი, ,,ნეირომანტი“, გამოქვეყნდა 1984 წელს

ბრაიან სთენლი ჯონსონი (1933-1973) – ინგლისელი ექსპერიმენტული რომანისტიკის წარმომადგენელი, პოეტი, კრიტიკოსი, ტელეპროდიუსერი, რეჟისორი

,,სმითები“ (The Smiths)- ინგლისური ალტერნატიული როკჯგუფი; პირველი ალბომი გამოუშვა 1984 წელს

ბრეტ ესტონ ელისი (დაბ. 1964 წ.) – ამერიკელი რომანისტი და სცენარისტი; მისი რომანი ,,ლუნაპარკი“ გამოქვეყნდა 2005 წელს

,,შრეკი“ (2001) და ,,უჩვეულონი“ (2004) -  კომპიუტერული გრაფიკით შექმნილი ამერიკული მულტფილმები

ვირჯინია ვულფი, ,,შუქურისაკენ“, გამოქვეყნდა 1927 წელს

ანგელა კარტერი, ,,სისხლიანი დარბაზი“, გამოქვეყნდა 1979 წელს

Big Brother – ამერიკული რეალითი შოუ, რომლის დროსაც ადამიანთა ჯგუფი სამი თვის განმავლობაში კამერების მეთვალყურეობის პირობებში ერთად ცხოვრობს; მაყურებელი ტელეფონით რეკავს და ხმას მათ წინააღმდეგ აძლევს, ვის გაძევებასაც ისურვებდა.

6-0-6 – საფეხბურთო ტელეფონ-შოუ, რომელსაც გადასცემს BBC ბრიტანეთის საფეხბურთო სეზონის დროს; მსმენელს საშუალება აქვს დარეკვისა და საკუთარი აზრის გამოთქმისა

ჩარლზ დიკენსი, ,,დიდი მოლოდინი“, გამოქვეყნდა 1861-1862 წლებში

ჯორჯ ელიოტი, ,,მიდლმარჩი: პროვინციული ცხოვრების მოძღვრება“, გამოქვეყნდა 1871-1872 წლებში

Ceefax – მსოფლიოს პირველი ტელეტექსტი (1947, BBC)

Streetmap; Route Planner – ქუჩების რუკა და გზამკვლევი

CGI – Computer Generated Imagery – კომპიუტერული გრაფიკული ეგფექტები ფილმებში, ტელევიზიასა და სხვა ვიზუალურ მედიაში

Teletext – საინფორმაციო მომსახურება, განვითარებული დიდ ბრიტანეთში 1970 წლიდან

IPod -პორტატიული მედია-ფლეერი

The Office – ამერიკული კომედიური ტელესერიალი

The Blair Witch Project – ამერიკული ფსიქოლოგიური საშინელებათა ფილმი

Grand Narratives – ფრანგი ფილოსოფოსი ჟან-ფრანსუა ლიოტარი ნაშრომში ,,პოსტმოდერნის მდგომარეობა” (1979) ამტკიცებს, რომ ჩვენი დრო გამოირჩევა სკეფსისით მეტანარატივებისადმი, დიადი მოთხრობებისადმი, გრანდიოზული, მსხვილმასშტაბიანი მოძღვრებებისა და ფილოსოფიისადმი, როგორებიცაა, ვთქვათ, ისტორიული პროგრესი, ყველაფრის მეცნიერების მეშვეობით შეცნობის მოძღვრება ანდა აბსოლუტური თავისუფლების შესაძლებლობა...ლიოტარის მტკიცებით, ჩვენ დიდი ხანია, აღარა გვწამს, რომ ამ ტიპის მოთხრობებს ძალუძთ თითოეული ჩვენგანის წარმოჩენა ან დატევა; თანამედროვეობა, პირიქით, მიკრონარატივებითაა გატაცებული.

ხოსე ორტეგა ი გასეტი _ იდეები და რწმენები


იდეები და რწმენები

რწმენა და წარმოდგენა

 I

იდეები აქვთ. რწმენაში იმყოფებიან.

,,წარმოდგენა საგნების შესახებ“ და ,,მათდამი ანგარიშის გაწევა“

 

როდესაც ადამიანის, ან მისი ცხოვრების გაგება გვსურს, პირველ რიგში, მის იდეებს ვიკვლევთ. მას შემდეგ, რაც ევროპელმა ირწმუნა, რომ ,,ისტორიული ცნობიერება“ გააჩნია, მის უპირველეს მოთხოვნილებად იქცა იმის კვლევა, თუ როგორ არ უნდა იქონიონ ზეგავლენა ადამიანის არსებობაზე საკუთარმა და მისი დროის იდეებმა. არადა, უდავოა, რომ უნდა იქონიონ. თუმცა, შესაძლებელია,  არც ასე იყოს და, ჩემი აზრით, არასაკმარისი გარკვეულობა იმისა, თუ რას ვსწავლობთ, როდესაც ადამიანის, ან ეპოქის იდეებს ვიკვლევთ, ხელს გვიშლის ადამიანის ცხოვრების გამოკვლევაში.

,,ადამიანის იდეების“ ქვეშ ფრიად განსხვავებული საგნები შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ. მაგალითად, ამა თუ იმ საკითხის ირგვლივ მისი შეხედულება, ან მისი მახლობლის შეხედულებები, რომლებსაც ის იმეორებს და ითავისებს. ეს აზრები ჭეშმარიტებას განსხვავებული დოზით შეიძლება მოიცავდეს. ისინი ,,სამეცნიერო ჭეშმარიტებაც“ კი შეიძლება იყოს. მსგავსი განსხვავებები, უდავოდ, ნაკლები მნიშვნელობის მქონეა, და თუ მაინც რაიმე ღირებულება გააჩნიათ, უფრო მეტად რომელიმე კონკრეტული საკითხის დროს, რომელსაც ქვემოთ განვიხილავთ. ეს კი იმიტომ, რომ ისინი ყოველდღიურ აზრებს, ერთგვარ მკაცრ ,,სამეცნიერო თეორიებს“ მიეკუთვნება და იმას შეეხება, რაც ადამიანში აღმოცენდება, რაც მასში შობილი, ან მახლობლის მიერ არის შთაგონებული. თუმცა, ეს უკანასკნელი მიუთითებს იმაზე, რომ ადამიანი იქამდე არსებობდა, ვიდრე გაჩნდა ან გათავისდა იდეა. იდეა აღმოცენდება, ერთგვარად თუ სხვანაირად, იმ სიცოცხლის ფარგლებში, რომელიც მის გაჩენამდე არსებობდა.

ცნობილია, რომ არ არსებობს ადამიანის ცხოვრება, რომელიც არ იქნებოდა შემდგარი ძირითადი რწმენებისგან, ასე ვთქვათ, არ იქნებოდა მათზე დაფუძნებული. ცხოვრება ნიშნავს იძულებული იყო ანგარიში გაუწიო რაიმეს – სამყაროს თუ საკუთარ თავს. სამყარო და ,,საკუთარი თავი“ კი იდეების გარკვეულ ინტერპრეტაციას წარმოადგენენ, ,,იდეებისას“, რომლებიც შეეხება სამყაროსა და საკუთარ თავს.

აქ კი ვეხებით იდეათა კიდევ ერთ შრეს, რომელიც ადამიანს გააჩნია. რა დიდად განსხვავდება ისინი მათგან, რომელსაც ადამიანი ხვდება და ითავისებს! ეს ძირითადი ,,იდეები“, რომელთაც მე რწმენას ვუწოდებ და ახლა ავხსნი თუ რატომ, არ ჩნდება ჩვენს ცხოვრებაში გარკვეულ დღესა თუ საათზე, არ ჩნდება გარკვეული ფიქრის საფუძველზე, არ არის ჩვენი ფიქრის შედეგი, არც ლოგიკური აზროვნების შედეგია, რასაც დანასკვს ვუწოდებთ. ეს იდეები, რომლებიც სინამდვილეში არის რწმენა, ჩვენი ცხოვრების ნაწილს შეადგენს და სწორედ ამიტომ არ გააჩნიათ მათ კონკრეტული მნიშვნელობები. ისინი არის არა იდეები, რომლებიც გვაქვს, არამედ იდეები, რომლებისგანაც ჩვენ ვართ აგებული. უფრო მეტიც: ისინი არის რადიკალური რწმენა, რის გამოც ისინი თავად რეალობაში გვერევა – ისინი ჩვენი სამყარო და ჩვენი ყოფაა, – ამით კი კარგავენ იდეათა ხასიათს, ჩვენი აზროვნების ხასიათს, აზრების, რომლებიც თავში მოგვდის და შეიძლება არც მოგვსვლოდა.

როდესაც განვასხვავებთ იდეათა ამ ორ შრეს ერთმანეთისგან, მაშინ გამოიკვეთება ის განსხვავებული როლი, რომელსაც ისინი ჩვენ ცხოვრებაში ასრულებენ. ეს უკანასკნელი კი მათ განსხვავებულ ფუნქციასაც გამოავლენს. იდეა–ხდომილობის შესახებ, რომელთა რიცხვსაც მე ყველაზე მყარ სამეცნიერო ჭეშმარიტებებს მივაკუთვნი, – შეგვიძლია ვთქვათ, რომ მათ ჩვენ ვქმნით, ვიცავთ, განვიხილავთ, ვავრცელებთ, ვიბრძვით მათ დასაცავად და მათთვის სიკვდილიც კი შეგვიძლია. ერთადერთი, რაც არ შეგვიძლია, არის… მათი დახმარებით ცხოვრება. ისინი ჩვენი შემოქმედებაა, ამიტომაც განაპირობებენ ჩვენს ცხოვრებას, რომელიც ეფუძნება იდეა–რწმენებს, რომელსაც ჩვენ არ ვქმნით, არც ვაყალიბებთ, განვიხილავთ, ვავრცელებთ ან ვიცავთ. რწმენებს კი არ ვეხებით, არამედ მათში ვიმყოფებით; ხოლო ის, რაც არასდროს არ გვემართება, ფრთხილად რომ გამოვთქვათ, სწორედ ისაა, რაც ჩვენ შეგვემთხვევა ხოლმე. სასაუბრო ენამ ზუსტად გამოთქვა: იყო რწმენაში. მართლაც, ჩვენ რწმენაში ვიმყოფებით, ხოლო შემთხვევა კი გვაქვს და მას ვიცავთ; რწმენას კი პირიქით: მას ჩვენ ვყავართ, ის ჩვენ გვიცავს.

ამრიგად, არსებობს იდეები, რომლებსაც ჩვენ ვხვდებით – ამიტომ მას ვუწოდებთ შემთხვევებს, და არის იდეები, რომლებშიც ჩვენ ვიმყოფებით, რომლებიც იქამდე არსებობდა, ვიდრე ჩვენ მათზე ფიქრს დავიწყებთ.

საინტერესო კი ის არის, რომ ერთსაც და მეორესაც ერთი სახელი – იდეა ეწოდება. სახელის იდენტობა ერთადერთია რაც აფერხებს ამ ორი საგნის ერთმანეთისგან გამიჯვნას, რომელთა განსხვავებულობა იმდენად ნათელია ჩვენთვის, რომ აუცილებელი ხდება ორი ტერმინის განსხვავებული გამოყენება: რწმენა და შემთხვევითობა. ამის მიუხედავად, შეუსაბამო ქცევა, რომელსაც ჩვენ ჩავდივართ, როდესაც ვაძლევთ ერთ სახელს ორ განსხვავებულ საგანს, არ არის შემთხვევითობის, ან უყურადღებობის, შედეგი. იგი უფრო ღრმა  შეუსაბამისობიდან მომდინარეობს: ორი რადიკალურად განსხვავებული სირთულის ერთმანეთში არევიდან, რომლებიც აზროვნებისა და სახელდების ორ სახეს განაპირობებენ.

ამ საკითხის განხილვა გადავდოთ, რამეთუ იგი საკმაოდ ბუნდოვანია. საკმარისია იმის აღნიშვნა, რომ ,,იდეა“ ფსიქოლოგიური ტერმინია, ხოლო ფსიქოლოგია კი, სხვა კერძო მეცნიერებების დარად, დაქვემდებარებული სტატუსის მქონეა.  მისი კონცეპტების ჭეშმარიტება პირობითი ბუნებისაა და მხოლოდ იმ თვალსაზრისს ამართლებს, რომელსაც ეს შეხედულება ქმნის და საზღვრავს. მაგალითად, როდესაც ფსიქოლოგია რაიმეს ,,იდეას“ უწოდებს, არ ცდილობს უფრო მეტად განსაზღვროს იგი, უფრო ნათლად გამოხატოს სათქმელი. ერთადერთი შეხედულება, რომელიც არ არის კონკრეტული და რელატიური არის შეხედურება ცხოვრების შესახებ, იმ მარტივი მიზეზის გამო, რომ ყველა სხვა შეხედულება მის შემადგენლობაში განიხილება და მის საკუთრივ ფორმებს წარმოადგენს. როგორც ცხოვრებისეული ფენომენი, წარმოდგენა არ ჰგავს ხდომილობას, მისი ფუნქცია ჩვენს ყოფაში სრულიად განსხვავებული და, გარკვეულწილად, ანტაგონისტურია. რა მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს იმ ფაქტს, რომ ფსიქოლოგიური თვალსაზრისით, ორივე მათგანს ეწოდა ,,იდეა“ და არა გრძნობა, მნებელობის აქტი, ან კიდევ რაიმე სხვა?

ამიტომაც აჯობებს გადავდოთ ტერმინ ,,იდეის“ განხილვა და აღვნიშნოთ მისით ყოველივე ის, რაც ჩვენს ცხოვრებაში ინტელექტუალური ქმედების შედეგად წარმოიქმნება. რწმენები კი წარმოგვიდგება როგორც საპირისპირო ხასიათის მქონე – ჩვენ მას ვაღწევთ არა გონებრივი მოქმედებით, არამედ ისინი ჩვენში უკვე მოქმედებენ როდესაც რაიმეზე ფიქრს ვიწყებთ. ამიტომაც ჩვენთვის მათი ფორმულირების აუცილებლობა არ არსებობს და ვკმაყოფილდებით მათი დამოწმებით, ვექცევით მათ ისე, როგორც არამატერიალურს. თეორიები კი, პირიქით, ყველაზე სარწმუნოა, ისინი მხოლოდ მაშინ არსებობენ, როდესაც მათზე ფიქრობენ, ამიტომაც აუცილებელი ხდება მათი ფორმულირება.

ეს კი იმას ავლენს, რომ ყველაფერს, რაზეც ჩვენ ვიწყებთ ფიქრს, ჩვენთვის მნიშვნელოვანია, პრობლემურ რეალობას წარმოადგენს და ჩვენს ცხვრებაში მეორეხარისხოვან ადგილს იკავებს. ჩვენ რწმენებზე არ ვფიქრობთ, არც ახლა და არც შემდეგ: მათდამი ჩვენი დამოკიდებულება უფრო მეტია და მდგომარეობს… მათდამი ანგარიშის გაწევაში, ყოველთვის და უწყვეტად.

პირველადი მნიშვნელობისა მგონია ადამიანის ცხოვრებაში ამ კონტრაპოზიციის – ფიქრსა რაიმე საგანზე და მისდამი ანგარიშის გაწევაში – სტრუქტურული განსხვავება. ინტელექტუალიზმმა, რომელიც ამდენი ხანი, თითქმის უწყვეტად, ავიწროებდა ფილოსოფიის წარსულს, აფერხებდა ჩვენთვის გასაგები გამხდარიყო ეს ტერმინები და საპირისპირო მნიშვნელობასაც კი ანიჭებდა მათ. აი, რას ვგულისხმობ.

მოდით, რომელიმე ჩვენი საქციელი გავაანალიზოთ, თუნდაც ყველაზე მარტივი. ვთქვათ, სახლში ვართ და, ამა თუ იმ მიზეზით, გადავწყვიტეთ შინიდან გავიდეთ. რა იქნება ამ ქცევაში ის, რაც ნაფიქრი იქნება, ამ სიტყვის ფართო მნიშვნელობით, ანუ რა იქნება რაიმეს შედეგი? ჩვენ ვაანალიზებთ მიზნებს, მიღებულ გადაწყვეტილებას, მოძრაობების შესრულებას სიარულის დროს, კარის გაღებას, კიბეზე ჩასვლას. მაგრამ ეს უკეთეს შემთხვევაში. ამ შემთხვევაში კი, რამდენიც არ უნდა ვეძიოთ ჩვენს ცნობიერებაში, ვერ მივაკვლევთ აზრს იმის შესახებ, მართლა არსებობს თუ არა ქუჩა. ჩვენ ერთხელაც არ ვსვამთ კითხვას: არსებობს ქუჩა? რატომ არ ვკითხულობთ ამას? იმიტომ, რომ ქუჩაში გასასვლელად აუცილებელი პირობაა ქუჩის არსებობა. სინამდვილეში, ეს ყველაზე მნიშვნელოვანი პირობაა ჩვენს შემთხვევაში, ვიდრე ყველა სხვა ფიქრი. ამის მიუხედავად, სწორედ ამაზე არ ვფიქრობთ, არც მის დადასტურებაზე ვფიქრობთ და არც უარყოფაზე. ეს იმას ხომ არ ნიშნავს, რომ ქუჩის არსებობა, ან არარსებობა, უმნიშვნელოა ჩვენი ქცევის განხორციელებისთვის? ცხადია, არა. ამაში ადვილად დავრწმუნდებით, თუ კართან მისვლისას აღმოვაჩენთ, რომ ქუჩა გამქრალა, მიწა დასრულებულა ჩვენის სახლის ზღურბლთან და რომ სახლის წინ არის უფსკრული. მაშინ ჩვენს ცნობიერებაში წარმოიქმნება ნათელი და მკვეთრი გაოცება. რისგან? იმისგან, რომ არ არის ქუჩა. მაგრამ ჩვენ ხომ შევთანხმდით, რომ ამაზე არ გვიფიქრია. ეს გაოცება იმას ადასტურებს, თუ რა დოზით მოქმედებს ჩვენს მდგომარეობაზე ქუჩის არსებობა, ანუ თუ რა დონემდე ვითვალისწინებდით მისი არსებობის ფაქტს, იმის მიუხედავად, რომ მასზე არ ვფიქრობდით და სწორედ იმიტომაც, რომ მასზე არ ვფიქრობდით.

ფსიქოლოგი იტყოდა, რომ ეს არის ჩვეული აზროვნება და ამიტომ არ ვაცნობიერებთ მას, ან გამოიყენებდა ქვეცნობიერის ჰიპოთეზას, და ა.შ. ეს ყველაფერი მეტად სადავოა და, ჩვენ შემთხვევაში, უმნიშვნელოა. ყოველთვის იქნება რაღაც, რაც ჩვენ ქცევაზე გადამწყვეტად იმოქმედებს, რაც იქნება მისი ძირითადი წინაპირობა, რაც არ იყო ნაფიქრი და გააზრებული ჩვენი ცნობიერის მიერ. იგი ჩვენში იყო, მაგრამ გაუცნობიერებლად, როგორც ჩვენი ცნობიერის ან აზროვნების ფარული მნიშვნელობა. სწორედ ამას ვუწოდებ მე, როდესაც არ ხდება გააზრება, ,,რამისთვის ანგარიშის გაწევას“, სწორედ ეს არის ჩვენი ეფექტური რწმენის მახასიათებელი.

ინტელექტუალიზმი, როგორც აღვნიშნე, ტერმინთა მნიშვნელობებს აუკუღმართებს. ახლა ავხსნი თუ რატომ. ინტელექტუალიზმი ჩვენ ცხოვრებაში ყველაზე ეფექტურად იმას მიიჩნევს, რაც ყველაზე ცნობიერია. მოყვანილი მაგალითი კი გვიჩვენებს, რომ სინამდვილეში პირიქითაა. ჩვენი ქცევისთვის ყველაზე მეტად ეფექტურია ჩვენი ინტელექტუალური აქტივობის ფარული მნიშვნელობები, ის, რასაც ანგარიშს ვუწევთ და რაზეც არ ვფიქრობთ.

ახლა კი გასაგები ხდება, თუ რა დიდ შეცდომას ვუშვებთ, როდესაც გვსურს ადამიანის ცხოვრება ან ეპოქა მისი იდეოლოგიით შევისწავლოთ, ანუ მის აზროვნებაზე დაყრდნობით, იმის ნაცვლად, რომ უფრო ღრმად ვიკვლიოთ, ვიდრე არ მივაკვლევთ მისი რწმენების მეტ–ნაკლებად გამოხატულ შრეს, იმ საგნებს, რომლებსაც ანგარიშს ვუწევთ. ამგვარად შესაძლებელი გახდება ისტორიის კონსტრუირება, სიცოცხლის ახსნა მისი წიაღიდან.

 

II

ჩვენი ეპოქის მღელვარება. გვჯერა გონების და არა მისი იდეების. მეცნიერება თითქმის პოეზიაა

შევაჯამოთ ნათქვამი: როდესაც ვცდილობთ განვსაზღვროთ ადამიანის, ან ეპოქის იდეები, ერთმანეთში ვურევთ ორ რადიკალურად განსხვავებულ საგანს: მის რწმენებსა და ხდომილობებს, ან ,,ფიქრებს“. სინამდვილეში, მხოლოდ ამ უკანასკნელს უნდა ერქვას ,,იდეები“.

რწმენები ჩვენი ცხოვრების საფუძველია, ის ნიადაგია, რომელზეც ცხოვრება ვითარდება, რამეთუ რწმენები რეალობის წინაშე გვაყენებს. ნებისმიერი ჩვენი ქცევა, მათ შორის ინტელექტუალურიც, ჩვენი აუთენტური რწმენების სისტემაზეა დამოკიდებული. რწმენებში ,,ვცხოვრობთ, ვმოძრაობთ და ვარსებობთ“. სწორედ ამიტომ, ჩვენ მათ ვერ ვაცნობიერებთ, მათზე არ ვფიქრობთ, ისინი ფარულად მოქმედებენ, როგორც მნიშვნელობები, როდესაც ვმოქმედებთ ან ვფიქრობთ. როდესაც რაიმე საგნის ჭეშმარიტების გვჯერა, მის შესახებ ,,იდეა“ არ გაგვაჩნია, არამედ მხოლოდ ანგარიშს ვუწევთ მას.

პირიქით, იდეები, ანუ წარმოდგენა საგანთა შესახებ, რომლებიც გვაქვს, იქნება ეს ჩვენი საკუთარი თუ შეძენილი, ჩვენს ცხოვრებაში რეალობის მნიშვნელობის მქონე არ არის. ისინი ცხოვრებაში მოქმედებენ მხოლოდ როგორც ჩვენი ფიქრები. ეს ნიშნავს, რომ მთელი ჩვენი ,,ინტელექტუალური ცხოვრება“ მეორადია ჩვენ რეალურ, ანუ ჭეშმარიტ ცხოვრებასთან შედარებით და მასში მხოლოდ ვირტუალურ ან გამოგონილ განზომილებას წარმოადგენს. მაშინ ჩნდება კითხვა: რაში მდგომარეობს იდეათა, თეორიათა ჭეშმარიტება? ვპასუხობ: იდეის ჭეშმარიტება ან სიმცდარე ჩვენი იდეების გამოგონილი სამყაროს ,,შიდა პოლიტიკის“ საკითხია. იდეა ჭეშმარიტია, როდესაც შეესაბამება იმ იდეას, რომელიც რეალობის შესახებ გვაქვს. მაგრამ ჩვენი იდეა რეალობის შესახებ არ არის ჩვენი რეალობა. ეს უკანასკნელი იმას მოიცავს, რასაც ანგარიშს ვუწევთ ცხოვრებაში; ხოლო მათგან უმრავლესობაზე რასაც ანგარიშს ვუწევთ, მცირედი იდეაც კი არ გვაქვს და თუ გვაქვს – ესეც მაშინ, როცა საკუთარ თავზე ბევრს ვფიქრობთ, – იგი ინდიფერენტულია, რადგან იგი რეალურია არა როგორც იდეა, არამედ, პირიქით, იდეაა იმ თვალსაზრისით, რომ არ არის ჩვენთვის მხოლოდ იდეა, არამედ არის ინფრაინტელექტუალური რწმენა.

ალბათ არ არის ჩვენი ეპოქისთვის უფრო მნიშვნელოვანი საკითხი, ვიდრე განისაზღვროს ადამიანის ცხოვრებაში ინტელექტუალიზმის როლი და ადგილი. არის ეპოქები, რომლებიც დიდი ღელვებით ხასიათდება. სწორედ მათ რიცხვშია ჩვენი ეპოქაც. ამ ეპოქათაგან თითოეული განსხვავებულად და სხვადასხვა მიზეზით გამოწვეული ღელვით ხასიათდება. ჩვენი თანამედროვეობის ღელვა მომდინარეა რამდენიმე საუკუნის ინტელექტუალური პროდუქციის სიჭარბისგან და მისდამი გამოჩენილი დიდი ყურადღებისგან, რის გამოც ადამიანმა არ იცის, თუ როგორ უნდა მოეპყროს იდეებს. მან იცის, რომ ვერ ფლობს მათ, რომ ცხოვრებაში მათი როლი განსხვავებულია ისტორიული როლისგან, ასევე არ იცის, თუ რაში მდგომარეობს მათი ჭეშმარიტი დანიშნულება.

ამიტომ მეტად მნიშვნელოვანია ვისწავლოთ ,,ინტელექტუალური ცხოვრების“ გამიჯვნა – რაც არ არის ცხოვრება როგორც ასეთი, – ცოცხალი, რეალური ცხოვრებისგან, ჩვენი ყოფისგან. როდესაც ამას ერთხელ წარმატებით განვახორციელებთ, მაშინ დღის წესრიგში სხვა საკითხები დადგება: რა ზიარ დამოკიდებულებაში მოქმედებენ იდეები და რწმენები? საიდან მომდინარეობენ, როგორ ყალიბდებიან რწმენები?

წინა ნაწილში აღვნიშნე, რომ არასწორია განურჩევლად ვუწოდოთ სახელი იდეებს, რწმენებსა და ხდომილობებს. დავამატებ, რომ იგივე ზიანის მომტანია საუბარი, თუ არ გავმიჯნავთ რწმენებს, შეხედულებებსა და სხვა მსგავს საგნებს. მართლაც შეცდომაა უწოდო რწმენა ასოციაციას, რომელსაც ჩვენ გონებაში ბადებს ნებისმიერი სახის ინტელექტურალური კომბინაცია. მაგალითისთვის ავიღოთ უკიდურესი შემთხვევა, როგორიც არის ყველაზე ზუსტი სამეცნიერო აზროვნება, რადგან იგი ეფუძნება მტკიცებულებებს. ამ შემთხვევაშიც კი, სერიოზულად ვერ ვისაუბრებთ რწმენაზე. ცხადი, რამდენად ცხადიც არ უნდა იყოს ის, არ არის რეალობა ჩვენთვის, მისი არ გვჯერა. ჩვენი გონება ვერ აღიქვამს მას ჭეშმარიტებად; მისი მისაღებობა არის ავტომატური, მექანიკური. მაგრამ, სწორედ გამიგეთ, ეს მისაღებობა, ეს აღიარება ჭეშმარიტებისა ერთ რაიმეს ნიშნავს: თემაზე საფიქრალად განწყობის დროს ჩვენთვის მიუღებელია განსხვავებული ან საპირისპირო აზრი, გარდა იმისა, რაც ცხადად გვეჩვენება. მაგრამ… საქმეც ამაშია: მენტალური მისაღებობის პირობაა, რომ ჩვენ იმაზე ვფიქრობთ, რაც გვსურს. ეს საკმარისია მთელი ჩვენი ,,ინტელექტუალური ცხოვრების“ არარეალური შემადგენლის აღსანიშნად. მოცემული აზრისადმი ჩვენი მისაღებობა არის, ვიმეორებ, გარდაუვალი; მაგრამ რადგან ჩვენზეა დამოკიდებული ვიფიქრებთ მასზე თუ არა, ეს მისაღებობა იმდენად გარდაუვალია, რომ წარმოგვიდგება როგორც ყველაზე მბრძანებლური რეალობა, გარდაიქმნება იმად, რაც დამოკიდებულია ჩვენს ნებაზე და ამიტომ აღარ არის ჩვენთვის რეალური. რამეთუ რეალობა სწორედ ისაა, რასაც, გვინდა ეს თუ არა, ანგარიშს ვუწევთ. რეალობა არსებობს ჩვენი ნების საპირისპიროდ, მას ჩვენ არ ვადგენთ; მას ვეჯახებით.

გარდა ამისა, ადამიანს ნათელი წარმოდგენა აქვს იმაზე, რომ მისი ინტელექტი დაკავებულია მხოლოდ საეჭვო საკითხებით, რომ იდეათა ჭეშმარიტება საზრდოობს მისი სადავოობით. ამიტომ, ეს ჭეშმარიტება იმის დამტკიცებაში მდგომარეობს, რაზეც ჩვენ გვაქვს პრეტენზია. იდეას ისევე ჭირდება კრიტიკა, როგორც ფილტვს ჟანგბადი; იგი ეყრდნობა და მტკიცდება სხვა იდეებით, ისინი, თავის მხრივ, სხვებზე და ასე იქმნება გარკვეული მთლიანობა ან სისტემა. ამგვარად, რეალური სამყაროს მიღმა ყალიბდება იდეების სამყარო, რომლებსაც ქმნის და რომელზეც პასუხს აგებს ადამიანი. ყველაზე მტკიცე იდეის სიმტკიცე სხვა იდეებთან კავშირის სიმტკიცეზე დაიყვანება. არც მეტი და არც ნაკლები. შეუძლებელია იდეის გასინჯვა, თითქოს ის იყოს მონეტა, რეალობის საპირისპიროდ მასზე დარტყმა, თითქოს სასინჯი ქვა იყოს. უმაღლესი ის ჭეშმარიტებაა, რომელიც ცხადი არის, მაგრამ თავად სიცხადის ღირებულება არის, თავის მხრივ, წმინდა თეორია, იდეა და ინტელექტუალური კომბინაცია.

შესაბამისად, ჩვენსა და ჩვენს იდეებს შორის ყოველთვის არის დაუძლეველი მანძილი: ის, რომელიც მდებარეობს რეალობიდან წარმოსახვითამდე. და პირიქით, ჩვენ რწმენებთან განუყოფელნი ვართ. ამიტომ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ რწმენებისგან ვართ აგებული. მეტ–ნაკლებად დამოუკიდებლები ვართ ჩვენი წარმოდგენებისგან. რა დიდიც არ უნდა იყოს მათი ზეგავლენა ჩვენს ცხოვრებაზე, ყოველთვის შეგვიძლია მათი შემცირება, ჩვენი თეორიებისგან თავის დაღწევა. მეტიც, სინამდვილეში, ჩვენგან ყოველთვის საჭიროა სპეციალური ძალა, რომ ისე მოვიქცეთ, როგორც ვფიქრობთ, ანუ, სერიოზულად აღვიქვათ იგი – ეს კი იმას ავლენს, რომ ჩვენ მათი არ გვჯერა, რომ ჩვენი იდეების რწმენა ჩვენთვის რისკის შეგრძნების მატარებელია, იმ დონემდე, რომ მათ მიხედვით გვემოქმედა და ისე მოვეპყრობოდით, სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ცხოვრებას საკუთარ იდეებთან შესაბამისობაში ჩვენ შევაფასებდით როგორც უაღრესად გმირულს.

ამის მიუხედავად, არ შეიძლება უარვყოთ, რომ ჩვენთვის არ არის ნორმალური ვმართოთ ჩვენი ქცევა მრავალი ,,სამეცნიერო ჭეშმარიტებების“ მიხედვით, ისე, რომ არ მივიჩნიოთ ის გმირულად. ჩვენ ვიძენთ უნარ–ჩვევებს, ვიყენებთ ინსტრუმენტებს, რომლებიც, სინამდვილეში, ჩვენ საშიშად გვეჩვენება, და რომლის უსაფრთხოებასაც არ აქვს მეტი გარანტია, ვიდრე სამეცნიერო. ახსნა მარტივია და მკითხველისთვის სასარგებლო იქნება ზოგი სირთულის ასახსნელად, რომელიც იგი ამ ესეს კითხვისას ხვდება. საქმე ეხება მკითხველისთვის იმის შეხსენებას, რომ თანამედროვე ადამიანის რწმენებს შორის ერთ–ერთი უმნიშვნელოვანესია მისი რწმენა ,,გონებაში“, ინტელექტში. ახლა არ დავაზუსტებთ იმ ცვლილებებს, რომლებიც ბოლო წლების განმავლობაში განიცადა ამ რწმენამ. როგორიც არ უნდა იყოს ისინი, უდავოა, რომ უმნიშვნელოვანესი ამ რწმენაში არის მისი გაგრძელება, ანუ რომ ადამიანი კვლავ ანგარიშს უწევს მისი ინტელექტის პროდუქტიულობას როგორც ერთ–ერთ არსებულ რეალობას, რომელიც შეადგენს მის ცხოვრებას. მაგრამ, გთხოვთ განასხვაოთ, რომ ერთია რწმენა ინტელექტში და სულ სხვაა ირწმუნო განსაზღვრული იდეები, რომელსაც ეს ინტელექტი ძერწავს. ამ იდეებისადმი პირდაპირი რწმენა არ არსებობს. ჩვენი რწმენა შეეხება საგანს, ინტელექტს, მაგრამ ეს  არ არის რწმენა ინტელექტის შესახებ. შეადარეთ ამ რწმენის სიზუსტე ინტელექტისადმი იმ არაზუსტ იდეას, რომელიც თითქმის ყველა ადამიანს გააჩნია ინტელექტის შესახებ. გარდა ამისა, როგორ გასწორდება ის, თუ არ გააბათილებს მის იდეებს და გუშინდელი სიმართლე ჩანაცვლდება დღევანდელით, თუ ჩვენი რწმენა ინტელექტში იქნებოდა შემდგარი პირდაპირ იდეების რწმენისგან, მათი შეცვლა მოგვიტანდა ინტელექტისადმი რწმენის დაკარგვას. ახლა კი ყველაფერი პირიქით ხდება. ჩვენმა რწმენამ გონებაში გაუძლო მშვიდად მისი თეორიების ყველაზე სკანდალურ ცვლილებებს, მათ შორის ღრმა ცვლილებებს იმის შესახებ, თუ რა არის თავად გონიერება. ამ უკანასკნელმა ზეგავლენა იქონია, უდავოდ, ამ რწმენის ფორმაზე, თუმცა ეს რწმენა მოქმედებდა თამამად ამათუიმ ფორმით.

ეს ფენომენი უნდა გახდეს ისტორიის ინტერესის საგანი. მნიშვნელოვანია ისტორიით დაინტერესება, როდესაც ის გარდაიქმნება მეცნიერებად, მეცნიერებად ადამიანის შესახებ. იმის ნაცვლად, რომ მხოლოდ ,,ისტორიის“ შექმნაზე ვწუხდეთ – ანუ თანმიმდევრობების კატალოგიზაციაზე, – იდეების შესახებ ფიქრის თაობაზე დეკარტედან ჩვენ დრომდე, უკეთესი იქნებოდა თუ ვეცდებოდით ზუსტად განგვესაზღვრა როგორი იყო რწმენა ინტელექტისადმი, რომელიც სინამდვილეში მოქმედებს ყველა ეპოქაში, და, ასევე, თუ რა შედეგი მოუტანა მან ადამიანის ცხოვრებას. რადგან ნათელია, რომ სიცოცხლის დრამის სიუჟეტი განსხვავებულია იმის მიხედვით, გვჯერა ყოვლისშემძლე და მოწყალე ღმერთის არსებობის იდეის თუ არა. ასევე, განსხვავებულია მათი ცხოვრება, თუმცა სხვაობა იქნება ნაკლები, ვისაც სჯერა გონების აბსოლუტური უნარისა აღმოაჩინოს რეალობა, როგორც ეს სწამდათ მე–17 საუკუნის მიწურულს საფრანგეთში, მათგან, ვისაც სჯერა 1860–ელ პოზიტივისტთა დარად, რომ გონება არის ბუნებით რელატიური ცოდნა.

წინამდებარის მსგავსი შესწავლა საშუალებას მოგვცემს ნათლად დავინახოთ ცვლილება, რომელიც განიცადა ჩვენმა რწმენამ გონებაში ბოლო ოცი წლის მანძილზე, რაც გასაოცრად მოჰფენდა ნათელს თითქმის ყველა უცნაურ საგანს, ჩვენ დროს რომ ხდება.

ახლა კი არ მრჩება სხვა გზა გარდა იმისა, რომ მკითხველმა გაიგოს, თუ რა ურთიერთობა გვაქვს იდეების, ინტელექტუალური სამყაროს მიმართ. ეს ურთიერთობა მათ რწმენას არ გულისხმობს; საგნები და თეორიები, რომლებზეც ვფიქრობთ, თეორიები, რომლებსაც გვთავაზობენ, არ არის რეალობა, არამედ ზუსტად და მხოლოდ… იდეებია.

უკეთესად ვერ გაიგებს მკითხველი თუ რა არის, როცა არ არის მხოლოდ იდეა და არა რეალობა, თუ არ შევთავაზებ გაეცნოს იმას, რასაც ,,ფანტაზიები, წარმოდგენები“ ეწოდება. მაგრამ ფანტაზიის, წარმოდგენის სამყარო არის პოეზია. კარგად რომ გავიგოთ, თუ რა არის იდეა, მისი პირველადი როლი ცხოვრებაში, უნდა მეტად დავაახლოვოთ მეცნიერება და პოეზია, ვიდრე აქამდე იყო. ასე ვიტყოდი, თუ იმის შემდეგ, რაც ვთქვი, ჩემი გაგება გსურთ, მეცნიერება უფრო ახლოსაა პოეზიასთან, ვიდრე რეალობასთან, რომ მისი ფუნქცია ჩვენი ცხოვრების ორგანიზმში მეტად ჰგავს ხელოვნებისას. უდავოა. რომ ლიტერატურასთან შედარებით, მეცნიერება თავად რეალობას ჰგავს. მაგრამ აუთენტურ რეალობასთან შედარებით, ყურადღებას იპყრობს ის გარემოებაა, რომ მეცნიერებას აქვს საერთო ლიტერატურასთან, ფანტასტიკასთან, მენტალურ კონსტრუქციასთან, გამოგონების შედეგთან.

III

ეჭვი და რწმენა. ,,ეჭვის მორევი“. იდეათა ადგილი

ადამიანი, თავისი არსით, არის მიმნდობი, ან, რაც იგივეა, ჩვენი ცხოვრების ყველაზე ღრმა შრეა, რომელიც იცავს ან ამოქმედებს ყველა სხვას. ადამიანი აგებულია რწმენებისგან. სწორედ იდეებია ის მყარი ნიადაგი, რომელზეც ჩვენ ვდგავართ (აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ეს მეტაფორა წარმოიქმნება ერთ–ერთ ყველაზე ელემენტალურ რწმენაზე, რომელიც გაგვაჩნია და რომლის გარეშეც, ალბათ, ვერ ვიცხოვრებდით: რწმენა იმის შესახებ, რომ მიწა მყარია, იმ მიწისძვრების მიუხედავად, რომლებიც ზოგჯერ მის ზედაპირზე ხდება. წარმოიდგინეთ, რომ ხვალ, ამათუიმ მიზეზით, ეს რწმენა შეირყეს. იმ რადიკალური ცვლილების ძირითადი ხაზების გამოკვეთა, რომელსაც ადამიანის ცხოვრების ფიგურაში ამ იდეის გაქრობა გამოიწვევდა, იქნებოდა კარგი ვარჯიში ისტორიული აზროვნებისთვის).

მაგრამ ჩვენი რწმენების ძირითად შრეებში იხსნება, აქა–იქ, ჭების მსგავსად, ეჭვების დიდი უფსკრულები. ამ დროს უნდა ითქვას, რომ ეჭვი, ჭეშმარიტი ეჭვი, რომელიც არ არის მხოლოდ მეთოდური ან ინტელექტუალური, რწმენის ხერხია და იმავე შრეს მიეკუთვნება ცხოვრების არქიტექტურაში, რომელსაც რწმენები. როგორც რწმენაში, ასევე იმყოფებიან ეჭვშიც. ამ უკანასკნელ შემთხვევაში, ყოფნას შემაშინებელი ხასიათი აქვს. ეჭვში ყოფნა უფსკრულში ყოფნის ტოლფასია, როცა ეცემი. ეჭვი სტაბილურობის უარყოფაა. უცებ შეიგრძნობთ, რომ ჩვენი სართულის ქვეშ სიმყარე აღარაა და ვეცემით, ვეცემით სიცარიელეში ისე, რომ ვერ ვჩერდებით, ვერაფერს ვაკეთებთ თავის შესაკავებლად, გადასარჩენად. ეჭვი ჰგავს სიკვდილს, ცხოვრების შინაგან არსს. ამის მიუხედავად, ეჭვი იღებს რწმენისგან თვისებას იყოს რაიმე, რაშიც იმყოფებიან, ანუ რასაც არ ვაკეთებთ, ან ვქმნით ჩვენ. ეს არაა იდეა, რომელზეც ჩვენ ვფიქრობთ, ან არ ვფიქრობთ, რომელსაც ვიცავთ, ვაკრიტიკებთ, ვაყალიბებთ, არამედ მისგან შევდგებით. იგი არ მიიჩნევა პარადოქსად, თუმცა მგონია, რომ მეტად რთულია ჭეშმარიტი ეჭვის აღწერა, თუ არ ვიტყვით, რომ გვჯერა ჩვენი ეჭვის.

ასე რომ არ ყოფილიყო და ჩვენს ეჭვში ეჭვი რომ შეგვქონდეს, იგი იქნებოდა უვნებელი. ცუდი ისაა, რომ იგი მოქმედებს ჩვენს ცხოვრებაში ზუსტად ისე, როგორც რწმენა და იმავე შრეს ეკუთვნის, რომელსაც რწმენა. რწმენასა და ეჭვს შორის სხვაობა არ მდგომარეობს რწმენის ქონაში. ეჭვი არ არის ,,რწმენის არარსებობა“ რწმენის საპირისპიროდ, არც არის ,,გვჯეროდეს რომ არა“ ,,გვჯეროდეს რომ კი“–ს საპირისპიროდ. განსხვავება მდგომარეობს იმაში, თუ რისი გვწამს – რწმენა იმაში, რომ ღმერთი არსებობს, ან არ არსებობს. ამგვარად, ჩვენ აღმოვჩნდებით რეალობაში, დადებითში ან ,,უარყოფითში“, მაგრამ შეუმცდარში, და, ამიტომ, მასში ყოფნით ჩვენ ვგრძნობთ თავს სტაბილურად.

ის, რაც ჩვენ ხელს გვიშლის ჩვენს ცხოვრებაში არსებული ეჭვის როლის გასარკვევად, არის იმის ვარაუდი, რომ ჩვენ არ გვამყოფებს რეალობის წინაშე. ეს შეცდომა კი მომდინარეობს, თავის მხრივ, იმის უცოდინრობისგან, რაც ეჭვს გააჩნია რწმენისგან. იქნებოდა მეტად მოსახერხებელი, არ გვეეჭვა რაიმეზე, და მაშინ ის გაქრებოდა ჩვენთვის, როგორც რეალობა. მაგრამ მსგავსი რამ არ ხდება, არამედ ეჭვი ჩვენ საეჭვოს წინაშე გვაყენებს, ისეთი რეალობის წინაშე, რომელიც რწმენაზე აღმოცენდება, მაგრამ რომელიც ორაზროვანია, ორთავიანია, არასტაბილურია, რომლის წინაშეც არ ვიცით რას მოვეჭიდოთ, ან რა ვაკეთოთ. ეჭვი, რომ შევაჯამოთ, არის ყოფნა არასტაბილურობაში: ეს არის ცხოვრება მიწისძვრის მომენტში, უწყვეტ და განსაზღვრულ მიწისძვრაში.

ამ თვალსაზრისით, როგორც ადამიანის ცხოვრების სხვა მახასიათებლების განსაზღვრის შემთხვევაშიც, ძირითად ახსნას არა სამეცნიერო აზროვნებიდან, არამედ სასაუბრო ენიდან ვიღებთ. მოაზროვნენი, რა გასაკვირიც არ უნდა იყოს, არ ცდილობდნენ მოეთვინიერებინათ, ტორეადორების დარად, ის რადიკალური რეალობა, არამედ ზურგს აქცევდნენ მას. პირიქით, არამოაზროვნე ადამიანი, უფრო გამზადებული გადამწყვეტისთვის, გამჭრიახად უმზერდა საკუთარ არსებობას და, ამის შედეგად, მან დატოვა მშობლიურ ენაში ამ ბუნდოვანი ხედვის ნალექი.

ჩვენ გვავიწყდება, რომ ენა უკვე აზროვნებაა, დოქტრინაა. როდესაც მას ვიყენებთ ინსტრუმენტად ყველაზე რთული იდეოლოგიური კომბინაციებისთვის, სერიოზულად არ ვეკიდებით იმ პირველად იდეოლოგიას, რომელსაც ენა გამოხატავს, რომელიც ის თავად არის. როდესაც, არ ვაქცევთ ყურადღებას იმას, რისი თქმაც გვსურს ენაში დამკვიდრებული კონსტრუქციების საშუალებით და მხედველობაში ვიღებთ იმას, რასაც ისინი საკუთარი შეხედულებებით გვეუბნებიან, ჩვენ გვაოცებს ენის სიმკვეთრე, რეალობის თვალმახვილად აღწერის მისი უნარი.

ყველა სასაუბრო გამონათქვამი, რომელიც ეჭვს შეეხება, იმაზე მეტყველებს, რომ მათში შეიგრძნობა ადამიანი, რომელიც ჩაძირულია მყარ, უხსნად ელემენტში. ეჭვიანობა თხევადი რეალობაა, რომელსაც ადამიანი ვერ ეყრდნობა და, შედეგად, ეცემა. აქედანაა ნაწარმოები გამონათქვამი ,,ეჭვის მორევში ყოფნა“.

რწმენის ელემენტის საწინააღმდეგოა მყარი მიწა. ენა ჩვენ გვესაუბრება ეჭვზე, როგორც ფლუქტუაციაზე, ტალღების რწევაზე. უდავოდ, ეჭვის სამყარო ზღვის პეიზაჟია და შთააგონებს ადამიანს გემის დაღუპვის ვარაუდს. ეჭვი, აღწერილი როგორც ფლუქტუაცია, რწმენის საზღვარზე მიგვითითებს. ასეც არის, იგი მეორადად შობს რწმენას. ეჭვიანობა ხდება ორ ანტაგონისტურ რწმენაში ყოფნის გამო, რომლებიც ერთმანეთს ეჯახება და ჩვენ ერთიდან მეორისკენ გვიბიძგებს, ფეხქვეშ მიწას გვაცლის. ამ ორი საპირისპირო რწმენის თანაარსებობა ქმნის თანააზრს.

ამ უფსკრულში ჩავარდნის შეგრძნებით, რომელიც იხსნება მისი რწმენის მტკიცე ნიადაგზე, ადამიანი ენერგიულად რეაგირებს. მაგრამ, როგორ? ეჭვს ახასიათებს ის, რომ მის წინაშე უძლურნი ვართ. მაშ რა უნდა ვქნათ, როცა ის გვემართება, რაც ვიცით რა მოვიმოქმედოთ, რადგან სამყარო – ანუ მისი ნაწილი, – ჩვენთვის ორაზროვანია?

მას ვერაფერს დავაკლებთ. ამ ვითარებაში ადამიანს ეუფლება უცნაური განცდა – იგი იწყებს ფიქრს. რაიმეზე ფიქრი სწორედ ისაა, რაც შეიძლება გავაკეთოთ. ეჭვს არ ვეხებით, არ ვახორციელებთ გარკვეულ მოძრაობებს. იმის მიუხედავად, რომ ეჭვში ყოფნის დროს ირგვლივ ყველაფერი გვეშლება, გვრჩება მედიტაციის უნარი იმაზე, რაც გვაკლია. ინტელექტი ყველაზე ხელმისაწვდომი აპარატია, რომელსაც ადამიანი ანგარიშს უწევს. მას ყოველთვის ხელთ აქვს ინტელექტი. თუმცა, როცა სწამს, ინტელექტს ვერ იყენებს, რადგან ეს მტანჯველი მოქმედებაა მისთვის. მაგრამ ეჭვში ჩავარდნისას მას მიმართავს, როგორც მაშველ რგოლს.

ამიტომ ჩვენი რწმენის სიცარიელეები არის სასიცოცხლო ადგილები, სადაც მოქმედებენ იდეები. ამ ღრუებში ხორციელდება არასტაბილური, ორაზროვანი, ეჭვის მქონე სამყაროს ჩანაცვლება იმ სამყაროთი, სადაც არ არის ორაზროვნება. როგორ მიიღწევა ეს? ფანტაზიებით, სამყაროთა გამოგონებით. იდეა არის წარმოსახვა. ადამიანს არ გააჩნია განსაზღვრული სამყაროები. მას აქვს მხოლოდ ცხოვრებისეული ტანჯვა და სიხარული. მათ მიერ ორიენტირებული, იგი იძულებულია სამყარო გამოიგონოს. მისი დიდი ნაწილი მან მემკვიდრეობით მიიღო წინაპრებისგან და საკუთარ ცხოვრებაში მოქმედებს მტკიცე რწმენების სისტემის დარად. მაგრამ თითოეული ადამიანი თავად ქმნის მას ეჭვთან ერთად, ყველაფერთან ერთად, რაც კითხვას ბადებს. ამ მიზნით იგი ქმნის სამყაროს გამოგონილ ფიგურებს და საკუთარ შესაძლებელ ქცევას. მათ შორის, ერთნი მას იდეალურად მყარად მიაჩნია, რასაც ჭეშმარიტებას უწოდებს. მაგრამ აღვნიშნავ, რომ ჭეშმარიტი, სამეცნიეროდ ჭეშმარიტი, სხვა არაფერია თუ არა ფანტასტიკურის კონკრეტული გამოვლენა. არსებობს ზუსტი ფანტაზიები. მეტიც: ფანტასტიკური მხოლოდ ზუსტი შეიძლება იყოს. ადამიანის გაცნობის საუკეთესო გზა არის იმის აღიარება, რომ მათემატიკა იმავე საფუძველზე ვითარდება, რაზეც პოეზია: წარმოსახვის უნარის საფუძველზე.

 

ესპანურიდან თარგმნა ვლადიმერ ლუარსაბიშვილმა

 

 

ხოსე ორტეგა ი გასეტი _ მეცნიერება და პოეზია. სამკუთხედი და ჰამლეტი.


მეცნიერება და პოეზია. სამკუთხედი და ჰამლეტი.

იმას, რასაც ჩვენ ვუწოდებთ რეალურს, ან “გარეგან” სამყაროს, არის არა ჭეშმარიტი და პირველადი რეალობა, არამედ უკვე ინტერპრეტაცია, იდეა. ამ იდეას ამყარებს რწმენა. ირწმუნო იდეა, ნიშნავს, რომ დაიჯერო, რომ ის არის რეალობა. შესაბამისად, აღარ განიხილავ წმინდა იდეად.

ცხადია, რომ ეს რწმენები თავის საფუძველში იყვნენ არა უმეტეს, სიტუაციური აზრები, ანუ იდეები _sensu stricto.  ერთ მშვენიერ დღეს ისინი ადამიანის წარმოსახვის წყალობით იძენენ არსებობის უფლებას. რეალურ სამყაროს მოწყვეტილი ადამიანი იძირება მასში; ფიზიკის მეცნიერებაში ბევრი იდეა არსებობობს, როგორც რწმენა, მაგრამ ფიზიკა რჩება ჩვენთვის მეცნიერებად, ამიტომ, როცა ჩვენ “ფიზიკურ” სამყაროზე ვსაუბრობთ, ჩვენ მას მნიშვნელვანწილად არ ვიღებთ რეალურ სამყაროდ, არამედ განვიხილავთ, როგორც ფანტაზიას, ან “შინაგან” სამყაროს.

რას წარმოადგენს ფიზიკოსებისათვის ფიზიკის სამყარო? რეალობას? ფიზიკოსმა კარგად იცის, რომ ის, რასაც მისი თეორია ამტკიცებს, რეალობაში არ არსებობს.

რას განვიცდით ჩვენ, როდესაც რომანს ვკითხულობთ ან სპექტაკლს ვუყურებთ? მკითხველი განიცდის, რა თქმა უნდა, თავისი ცხოვრების რეალობას, მაგრამ მოცემულ მომენტში ის “გაქცეულია” რეალობიდან ფანტაზიის წყალობით რომანის წარმოსახვით სამყაროში.

პოეზიის სამყარო ყველაზე ცხადი ნიმუშია “შინაგანი სამყაროსი”. პოეტურ სამყაროს ჩვენ არ ვიღებთ რელურ სამყაროდ, ამის მიუხედავად, მის შესამეცნებლად “ვხარჯავთ დროს” (იცხოვრო, ნიშნავს, ხარჯო დრო).

თუ პოეზია ფანტაზიაა და ამაზე ვთანხმდებით, ფანტაზია არ არის, მეცნიერება და ფილოსოფია? მათემატიკური წერტილი, გეომეტრიული სამკუთხედი, ფიზიკური ატომი…

გეომეტრიული სამკუთხედი და ჰამლეტი _ უეჭველად ორივე _ფანტაზიის ნაყოფია!

იდეები _ ფანტაზიის ნაყოფია და უნდა მივიღოთ ფანტაზიად მისი სერიოზულობის მიუხედავად. თუ მოვიქცევით საპირისპიროდ და მივიღებთ რეალურად _ ეს იგივეა, რომ ავურიოთ შინაგანი და გარეგანი სამყაროები ერთმანეთს, _ ამას მხოლოდ შეშლილი გააკეთებს!

ალფრედ ბარკოვი _ „წინააღმდეგობების“ როლი ლიტერატურულ შედევრებში


დებატების გამომწვევი ცნობილი ნაწარმოებები შეიცავენ იმდენ წინააღმდეგობას და ლოგიკურ შეუსაბამობას, რომ უნებურად იბადება კითხვა იმის თაობაზე, თუ რამდენად შესწევთ მათ ავტორებს უნარი სწორად ააგონ ნაწარმოების გეგმა. ამისდა მიუხედავად, ასეთი ლიტერატურის დიდი მოწონება მკითხველთა მხრიდან, მოწმობს, რომ ,,გაუგებრობის” და მხატვრულობის მეტად დაბალი დონის მიუხედავად, ასეთი ნაწარმოებები ინტუიტიურ დონეზე აღიქმება როგორც პოტენციურად სრულყოფილი და სწორედ მკითხველის ინტუიტიური აღქმა, რომელიც არ ექვემდებარება ლოგიკას და რაიმე სამეცნიერო კლასიფიკაციას, წარმოადგენს მხატვრულობის განსაზღვრის ერთადერთ კრიტერიუმს. ვინაიდან ასეთი ნაწარმოებები კვლავაც იწვევენ ინტერესს, ეს ნიშნავს, რომ მათში არის რაღაც ისეთი, რაც ჯერჯერობით მკითხველმა ვერ გამოავლინა და არ მოახდინა კლასიფიცირება ფილოსოფიური ესთეტიკის მიხედვით. შეიძლება თუ არა, ჩაითვალოს შექსპირის ,,ჰამლეტი” მაღალმხატვრულ ნაწარმოებად? ამ ტექსტის წინააღმდეგობებმა შეაკრთო შექსპირის მკვლევართა არა ერთი თაობა. მე მარტო ერთი მაგალითი ვიცი, როდესაც ადამიანმა პატიოსნად და ღიად ყველა თუ არა, მისთვის ცნობილი ყველა წინააღმდეგობების მოხაზვით ჰამლეტის გამოსახვაში, ყველანაირი ორაზროვნების გარეშე განაცხადა, რომ მსოფლიოში ყველაზე ცნობილი ნაწარმოები ხასიათდება მდარე მხატვრულობით. ასეთ გაბედულ დასკვნას არავინ მიაქცევდა ყურადღებას და ჩათვლიდა კურიოზულ განცხადებად, რომ არა ერთი რამ: ეს გააკეთა არა შემთხვევითმა ადამიანმა, არამედ ნიჭიერმა პოეტმა და ბრწყინვალე ესეისტმა, მომავალში ნობელის პრემიის ლაურეატმა ლიტერატურის სფეროში – თ. ს. ელიოტმა (The Sacred Wood, 1920). საწყენია, რომ ასეთი მოსაზრება არ გახდა ამოსავალი წერტილი არც ელიოტისთვის მის შემდგომ განაზრებებში, და არც სხვა მკვლევარებისთვის. მ. ა. ბულგაკოვის ,,Кабала святош” (,,ცრუწმინდანების მძიმე ხვედრი”), MXAT-ის ინტერპრეტაციით, აღფრთოვანებას იწვევს ყველაში, ვინც კი ნახა ეს დადგმა; როგორც მაყურებელი, მეც აღფრთოვანებული ვარ. მაგრამ მარტოოდენ როგორც მაყურებელი. როგორც ანალიტიკოსი, მე კარგად ვაცნობიერებ, რომ ამ ნაწარმოების ზოგადმიღებული წარმოდგენა წარმოადგენს მიხეილ ბულგაკოვის ნათელი ხსოვნის შეურაცხყოფას, მისი მოქალაქეობრივი სინდისიერებისადმი უნდობლობის გამოხატულებას. ,,Кабала святош”ინტერპრეტირებულია როგორც მწვავე სატირა, მიმართული საეკლესიო პირების მიმართ, მაშინ, როდესაც ეს მწერალი უშუალოდ ამ ანტირელიგიური სააგიტაციო პიესის შექმნამდე (და სწორედ ასეთ ინტერპრეტაციას აძლევენ ,,Кабала святош”-ს) ძალიან მკვეთრად გამოვიდა იმ ,,უღმერთოების” წინააღმდეგ, რომლებიც პარტიის და მთავრობის დავალებით ლანძღავენ რელიგიას. ძნელია დავეთანხმოთ მტკიცებას, როდესაც ბულგაკოვს ფაქტობრივად აკერებენ მატყუარის იარლიყს, რომელიც თავისივე შეხედულებებს უარყოფს, ,,ფეხით თელავს თავის სიმღერას” ოფიციალური იდეოლოგიის სასარგებლოდ.

,,თეთრი გვარდია” ყველას აღაფრთოვანებს – ასეა მიღებული. ,,წმინდა” კრიტიკოსების შეხედულებას არავინ არ ითვალისწინებს: როგორც შემოქმედებითი პროფესიის წარმომადგენლებს, მათ შეუძლიათ თავიანთი სუბიექტური აზრის გამოხატვა. მაგრამ, თუ დავეყრდნობით შინაარსის საყოველთაოდ მიღებულ ინტერპრეტაციას, უნდა ვაღიაროთ, რომ კომპოზიციის თვალსაზრისით, ,,თეთრი გვარდია” მეტად არათანაბრადაა დაწერილი. ამაღლებული და მედიდური განწყობა, რომელიც დეკლარირებულია პირველ გვერდზე, მკვეთრ და უსიამოვნო კონსტრასტშია ფრივოლურ ტონთან და აშკარა ქილიკთან ტექსტის სხვა ადგილებში.

ანალოგიური ვითარებაა ,,ოსტატსა და მარგარიტაში”, სადაც ავტორისეულ გაზვიადებულ პათეტიკას ,,სამუდამო, ერთგული” სიყვარულის შესახებ ენაცვლება მძაფრი ,,ავტორისეული” ირონია იმავე ,,სიყვარულის” თაობაზე. რატომღაც არ არის მიღებული, რომ ყურადღება მიექცეს ,,მართალი მთხრობელის” აშკარად დამცინავ დამოკიდებულებას მისივე ამაღლებული განდიდების მიმართ. კარგადაა ცნობილი ამ ,,სამუდამო ერთგულების” ანალიზი ვ. გ. ბელინსკის ცნობილ ნაშრომში, რომელიც წერდა, რომ ასეთი ,,ერთგულება” სიყვარულის გარეშე ამორალურია, და რომ ტატიანა – ზნეობრივი ემბრიონია. მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი კომენტატორი ხედავს ,,ოსტატსა და მარგარიტაში” გამოძახილს პუშკინის შემოქმედებისა, ქრესტომათიული მომენტი რატომღაც მათი ყურადღების მიღმა რჩება.

ერთადერთი ადგილი რომანში, როდესაც ,,მართალი მთხრობელი”, სტოვებს ოსტატსა და მარგარიტას მარტო ხანგრძლივი განშორების შემდეგ და აძლევს მკითხველს საშუალებას დარწმუნდეს, თუ როგორ გამოიხატება ეს ,,სამუდამო-ერთგული” სიყვარული, სინამდვილეში რატომღაც იგნორირებულია კომენტატორების მიერ, მაშინ, როცა ამ შემთხვევაში შეყვარებულთა ქცევა სრულიად არ პასუხობს რა სიყვარულის ელემენტარულ ცნებას, მთლიანად ანგრევს თეზისს ,,მუდმივ ერთგულებაზე” მის საყოველთაოდ მიღებულ ინტერპრეტაციაში. გავიხსენოთ – ოსტატის ,,გამოყვანის” შემდეგ ფსიქიატრიული საავადმყოფოდან, მარგარიტასთან დარჩენილი ის მაშინვე წვება დასაძინებლად და სტოვებს შეყვარებულ ქალს მარტო; დილით, ისე რომ პირიც არ დაუბანია, ქვედა საცვლებში ჯდება შეყვარებულთან და სვამს კონიაკს. ამასთან, მარგარიტა არა მარტო არ გრძნობს თავს შეურაცხყოფილად, არამედ ცდილობს მოეფეროს კიდეც შეყვარებულს, თუმცა ეს უკანასკნელი რატომღაც ამ ალერსს თავს არიდებს.

,,ბელკინის მოთხრობების” მხატვრულ სიმწირეზე ჯერ კიდევ ბელინსკი წერდა და პუშკინისტიკას დღემდე არ გაუქარწლებია ეს მოსაზრება. ბევრმა, და მათ შორისი. მ. ლოტმანმა, გამოავლინა წინააღმდეგობა ,,ევგენი ონეგინის” ფაბულაშიც და მთავარი პერსონაჟების გამოხატვაშიც. შეიძლება კი ვისაუბროთ ამ ნაწარმოების შინაარსის წვდომაზე, თუ არ ამოიხსნა ის წინააღმდეგობა, რომელიც აქ არსებობს? ლოტმანი ერთ-ერთ უკანასკნელ ნაშრომში პირდაპირ წერდა ,,ონეგინის” შინაარსის უსასრულოდ ბევრი ინტერპრეტაციის შესაძლებლობაზე, მეტიც, მან გამოთქვა მოსაზრება, რომ რომანის დაწერის შემდეგ იმდენი ხანი გავიდა, რომ მისი არსი ალბათ არც იქნება ამოხსნილი. მაგრამ მტკიცება იმის თაობაზე, რომ შესაძლებელია არსებობდეს მრავალი ინტერპრეტაცია, ნიშნავს სხვა არაფერს, თუ არა იმის აღიარებას, რომ არ არსებობს მკაფიო საავტორო ჩანაფიქრი. ასეთი ავტორი კი – სიტყვის ხელოვანი თუ არა, ყოველ შემთხვევაში, რეალისტი მაინც არ არის. და ყველაზე უარესი ისაა, რომ თეზისი ,,არარსებობის” შესახებ შემოტანილია საყოველდღეო ხმარებაში. არა ერთ წამყვან პუშკინისტს მიუქცევია ყურადღება იმის აღწერისთვის, თუ როგორ ეცვლებოდა პუშკინს ესთეტიკური შეხედულებები (,,გადადიოდა რომანტიზმიდან რეალიზმზე”) ,,ევგენი ონეგინის” შექმნის პროცესში, და ვითომდა ამან გამოიწვია წინააღმდეგობები. ასეთ მტკიცებებში აშკარაა მეთოდოლოგიური ნაკლი: დასაწყისში ,,ონეგინის” ,,გაუგებრობიდან” დგება ვარაუდი ავტორის ესთეტიური შეხედულებების ცვლილებების თაობაზე, შემდეგ ეს ვარაუდი შემოაქვთ ლიტერატურის ისტორიაში როგორც დადგენილი ფაქტი, ბოლოს კი უფრო განზოგადებული სახით იყენებენ იმავე ,,ონეგინის” სტრუქტურის ანალიზისთვის – ისე, თითქოს ეს თეზისი დამტკიცებული ყოფილიყო რაღაც სხვა მასალაზე დაყრდნობით. (თუმცა, დამტკიცების საკითხი საზოგადოდ ლიტერატურათმცოდნეობის სუსტი ადგილია, ვინაიდან არ არსებობს მკაფიო ფორმულირებაც კი, რომელიც განსაზღვრავდა ამ ცნებას).

მაგრამ მთელი საქმე იმაშია, რომ სიცოცხლის ბოლო დღემდე პუშკინი ებრძოდა ,,ანტირომანტიკოსებს”. თუ გავიზიარებთ ზოგადმიღებულ თვალსაზრისს, მაშინაც იძულებულნი ვიქნებით ვაღიაროთ, რომ ,,გადასვლა რეალიზმზე” მოხდა არა რომანზე მუშაობის პროცესში, არამედ დასაწყისშივე – სატირა ლენსკის მისამართით შეიმჩნევა უკვე მეორე თავში. ამასთანავე, თავად პუშკინის გამონათქვამიდან გამომდინარეობს, რომ ,,რომანტიზმად” მწერალი მიიჩნევდა იმას, რასაც ჩვენ დღეს ვეძახით ,,რეალიზმს” – უბრალოდ, იმ დროს არ არსებობდა ასეთი ტერმინი (მის ლექსიკონში საერთოდ არ არსებობდა სიტყვა ,,რეალ”-ის ფუძით). დიახ, სატირული პოზიცია, რომლითაც გამოსახულია ლენსკი, წინააღმდეგობაშია პუშკინის მიმართებასთან რომანტიზმისადმი. მაგრამ აქედან სრულებითაც არ გამომდინარეობს, რომ პოეტის ბიოგრაფია აუცილებლობით უნდა მივუსადაგოთ წმინდა ფაბულურ ელემენტს – ამასთან რომანს, რომელშიც მრავალი წინააღმდეგობაა და გაუგებარი არსი; უბრალოდ, უნდა გავერკვიოთ ,,ევგენი ონეგინის” სტრუქტურაში და გამოვარკვიოთ ასეთი გაუგებრობის მიზეზი, რომელიც არსებობს პუშკინის ესთეტიკური კრედოს მიმართ.

სამწუხაროდ, ამ რომანის ყველა ,,წინააღმდეგობა” როდია გამოვლენილი. ყველაზე ცუდია ის, რომ ბევრი მათგანი, რომელიც შექმნილია თავად რომანის კომენტატორების მიერ, ტექსტის რეალიების მიუხედავად, უკვე დამკვიდრდა სამეცნიერო ლიტერატურაში როგორც ვითომდა დადგენილი ფაქტი, რაც შინაარსში ნებისმიერი სიცხადის შემოტანის ბლოკირებას ახდენს.

მართლაც, შეიძლება თუ არა ვენდოთ ცნობილ მტკიცებებს, რომ ფაბულის მოქმედება თარიღდება 1819-1825 წლებით, მაშინ, როდესაც სიუჟეტში არ არსებობს არავითარი მცირე მითითებაც კი დეკემბრის მოვლენებზე? რა ვუყოთ იმის მტკიცებას, რომ რომანი – ,,რუსული ცხოვრების ენციკლოპედიაა”? რამდენად შესაძლებელია, რომ ონეგინის ტატიანა – პირველი ბავშვი რუსულ ოჯახში – დაბადებულიყო, როგორც ამტკიცებდა ვ. ნაბოკოვი, 1803 წელს, მშობელთა ჯვრისწერიდან მეშვიდე წელს, რასაც ადგილი ჰქონდა არაუგვიანეს 1796 წლისა (ამას მოწმობს საბრიგადო ჩინი დიმიტრი ლარინის საფლავის ქვაზე, ეს ჩინი გაუქმებულ იქნა 1796 წ; ანუ ტატიანას მშობლები დაქორწინდნენ ამ თარიღამდე)?… შეიძლება თუ არა, 1820 წელს აჟღერებულიყო ნევის ნაპირებზე სასაყვირო მუსიკა, მაშინ, როდესაც რუსეთში ერთადერთმა სასაყვირო შერემეტიევის ორკესტრმა არსებობა შეწყვიტა 1812 წ…. გარდა ამისა, ყველა ნაწარმოები, რომელსაც ტატიანა კითხულობდა, რუსეთის წიგნის დახლებზე გაჩნდა 1812 წლის ომამდე… აღწერილ ეპოქას უფრო ზუსტად ათარიღებს ზარეცკის ბიოგრაფია, რომელიც პარიზში მოხვდა არა როგორც 1812 წლის გამარჯვებული, არამედ როგორც ,,პატიმარი” – ანუ, 1805 წელს აუსტერლიცთან დამარცხების შემდეგ. მაშასადამე, ის შეიძლება ყოფილიყო სეკუნდანტი ლენსკის დუელზე არაუგვიანეს 1812 წლისა.

მორიგ სიურპრიზს გვთავაზობს ონეგინის დათარიღება (,,ამრიგად, იმ დროს ოდესაში ვცხოვრობდი…”; რომანის კორპუსში ეს უკანასკნელი სტრიქონია). სრულად სანდოდ ითვლება, რომ გმირმა იმოგზაურა ოდესაში ლენკისთან დუელის შემდეგ, მაგრამ რომანის პირველი თავი შეიცავს მკაფიო მითითებას, რომ ოდესა ონეგინმა მოინახულა ბევრად ადრე (LI-LII – სტროფები) – ჯერ კიდევ მოხუცი ბიძის გარდაცვალებასა და სოფელში წასვლამდე (მეორე თავის მესამე სტროფით ეს მოვლენა ზუსტად თარიღდება 1808 წლით). ანუ, ჯერ იყო მოგზაურობა, რომლის დროსაც მოხდა მამის გარდაცვალება, შემდეგ გარდაიცვალა ბიძა და მარტო ამის შემდეგ იწყება ფაბულის ,,ძირითადი” მოქმედება (,,Мой дядя самых честних правил…”).

დასაშვებია კი, რომ რომანის შინაარსის ჩვენი მცდარი შეფასებები ავიყვანოთ დადგენილი ფაქტების რანგში, რომელიც ახასიათებს პუშკინის შემოქმედებით კრედოს, თუ, როგორც აღმოჩნდა, დღემდე ჩვენ არ შეგვიძლია დავადგინოთ რომანის არქიტექტონიკა და მასში აღწერილი მოვლენების თანმიმდევრობაც კი?

შემდგომ, ლიტერატურის ისტორიაში დამკვიდრდა ანეკდოტი იმის თაობაზე, რომ დაასრულა რა რომანის მერვე, დამამთავრებელი თავი, პუშკინმა გამოხატა თავისი ერთგვარი გაკვირვება იმის თაობაზე, რომ ტატიანამ უარი უთხრა ონეგინს. ეს ლეგენდა მოჰყავთ იმას საილუსტრაციოდაც კი, რომ მხატვრული სახე ვითომდა ცხოვრობს ,,საკუთარი მხატვრული ლოგიკის” შესაბამისად და არ ემორჩილება ავტორის ,,თვითნებობას”. მაგრამ როგორც აღმოჩნდა, ტატიანას ეს ,,მოულოდნელი” საქციელი პუშკინს ჩაფიქრებული ჰქონდა რომანზე მუშაობის დაწყებისთანავე. მითითება ამ ვითარებაზე ჩართულია რომანის ეპილოგში, სადაც აღწერილია, თუ როგორ მოაქვს ,,ევგენი ონეგინის” მოხუცებულ ,,ავტორს” თავისი ოპუსი პუშკინის – ,,გამომცემელთან”. და ყველაზე საინტერესო იმაში კი არ მდგომარეობს, რომ რომანის პროლოგი (,,ონეგინის მოგზაურობა”) პუშკინმა გამოაქვეყნა მარტოოდენ 1833 წელს, ბოლო თავის გამოსვლის შემდეგ, სიტყვა ,,დასასრულის” შემდეგ, არამედ იმაში, რომ ეპილოგი გამოქვეყნდა 1825 წლის დასაწყისში, პირველი თავის წინ და მასთან ერთიანი გარეკანით!

პოეტის ასეთი ნაბიჯი თხზულებათა კრებულის რედაქტორებმა ვერ გაიგეს, მათ შორის აკადემიურმა, და გამოაქვეყნეს ის რომანისგან ცალკე, 1824 წლის ლექსებს შორის. ამ ეპილოგის შინაარსიდან, რომელიც წინ უსწრებს რომანის პირველ თავს, აშკარად გამოსჭვივის დაბერებული, მარტოხელა და დაკარგულ სიყვარულზე დადარდიანებული ონეგინის ბედი.

რომან ,,ევგენი ონეგინის” ეპილოგი – ეს არის ყველა ჩვენგანისთვის კარგად ცნობილი (ასეა კი?!) ,,საუბარი წიგნის გამყიდველსა და პოეტს შორის” და მისი დამამთავრებელი ავტორის ,,საძულველი პროზა”: ,,თქვენ სავსებით მართალი ხართ. აი ჩემი ხელნაწერი. შევთანხმდეთ” წარმოადგენს კიდეც ა. ს. პუშკინის რომანის ,,ევგენი ონეგინის” ნამდვილ დასასრულს. ადვილია დავინახოთ, რომ ასეთი რეალიების გამოსავლენად არ არის საჭირო არავითარი თეორია, საჭიროა, უბრალოდ, ყურადღებით წავიკითხოთ ტექსტი, და მაშინ სრულიად აშკარა გახდება, რომ საყოველთაოდ მიღებულ ინტერპრეტაციაში დარღვეულია არა მარტო ფაბულის მოვლენების დატირება, არამედ მოვლენების თანმიმდევრობაც კი. თეორია საჭიროა სხვა რამისთვის -კომპოზიციის იმ ელემენტების გამოსავლენად, რომლებიც ქმნიან მსგავს ეფექტს, და რომელთა არსებობის გაცნობიერება ყველაფერს თავის ადგილზე აყენებს. ანუ თეორია აუცილებელია იმისთვის, რომ მოხდეს სტრუქტურული ელემენტების ერთიან ,,კოორდინატთა სისტემაში” აღწერა იმ სახით, როგორც ისინი გამოვიდნენ ავტორის მხატვრული ჩანაფიქრის მიხედვით.

თუ ერთად შევაგროვებთ ყველა წინააღმდეგობას თითოეული ცნობილი ნაწარმოების მიხედვით, თავისთავად გამომდინარეობს დასკვნა, რომ: ან შექსპირი, პუშკინი და ბულგაკოვი სრულებითაც არ არიან გენიოსები, ან ეს ნაწარმოებები არ მიეკუთვნება მათ კალამს. საკითხის ასეთი დაყენება ამ სახით უკვე შეიცავს აშკარა პასუხს: ნაწარმოების კორპუსში არსებობს მთხრობელი როგორც სრულუფლებიანი პერსონაჟი, რომელიც რაღაც მიზეზით ამახინჯებს აღწერილი მოვლენების არსს. ეს (და მხოლოდ ეს) ქმნის მენიპეის – რთული შინაგანი სტრუქტურის მქონე ნაწარმოების ფენომენს. ფაბულაში სერიოზული წინააღმდეგობების, შეუსაბამობების და თხრობის სტილის შეუთანხმებლობების არსებობის ფაქტი სწორედ მოწმობს ,,შინაგანი ავტორის” არსებობას, რომელიც, თავისი ფსიქოლოგიიდან, წერის ოსტატობისა და პირადი მიკერძოების პოზიციიდან გამომდინარე, (ყოველივე ეს წარმოადგენს მხატვრული გამოსახულების ობიექტს), უღმერთოდ აყალბებს აღწერილ მოვლენებსა და პერსონაჟების დახასიათებებს. ამიტომ ყველა შეუსაბამობა და წინააღმდეგობა სინამდვილეში წარმოადგენს სატიტულო ავტორის მხატვრულ ხერხს და მოწმობს იმაზე, რომ ის ფლობს კომპოზიციის უფრო მაღალ დონეს.

ნებისმიერი მენიპეის სტრუქტურის (შინაარსის) ანალიზი უნდა დავიწყოთ მთხრობელის პიროვნების დადგენით. იმ მიზეზების დადგენა, რომელთა გამოც ის ამახინჯებს მოთხრობილის შინაარსს (ანუ, მისი ინტენცია და ფსიქოლოგიური დომინანტა) არსებითად წარმოადგენს მენიპეის ანალიზის სტრუქტურულ საფუძველს. იმიტომ, რომ ეს ფაქტორები სხვა არაფერია, თუ არა მთხრობელის ხატის შიგთავსი; ვინაიდან ეს პერსონაჟი ყოველთვის არის მენი პეის მთავარი გმირი, მისი ხატი უსასრულოა ობიექტის მიხედვით. ხშირად ისეც ხდება, რომ ნაწარმოები, რომელიც ასეთი ,,შინაგანი ავტორის” მიერ იქმნება, თავისთავად წარმოადგენს ,,შინაგან მენი პეას” (,,ჰამლეტი“, ,,ჭირვეულის მორჯულება”, ,,ბელკინის მოთხრობები”, ,,ოსტატი და მარგარიტა”, ,,თეთრი გვარდია”), ეს კი, კიდევ უფრო ართულებს ნაწარმოების სტრუქტურას, ანიჭებს მას ვეებერთელა რომანულ სიღრმეს. (პირველად კონსტრუქცია ,,მენიპეა მენიპეაში” გამოიყენა შექსპირმა თავისი რომანის ,,ჭირვეულის მორჯულების” (1594 წ.) და ,,ჰამლეტის” – 1602-1603 წ. შექმნისას. უფრო დაწვრილებით ამ საკითხებზე შეიძლება წაიკითხოთ ჩემს ნაშრომში: ,,ჰამლეტი”: შეცდომების ტრაგედია თუ ავტორის ტრაგიკული ბედი?”)

თარგმნა თამარ ბერეკაშვილმა

ხოსე ორტეგა ი გასეტი _ ენა. შესავალი ახალ ლინგვისტიკაში (ლექციათა კურსიდან „ადამიანი და ხალხი“)


ძნელად მოსაძებნია იმაზე უფრო ადამიანური ურთიერთობა, რომელიც დედა-შვილს ან შეყვარებულებს აკავშირებს. უაღრესად უნიკალური არსება – დედა ხომ თავისი უნიკალური ქმნილების – შვილის გამო ცხოვრობს. შეყვარებულობის დროს კი სწორედ ამ კონკრეტულ მამაკაცს უყვარს სწორედ ეს კონკრეტული ქალი – შეუდარებელი, შეუცვლელი, ერთადერთი. მათი ქცევა, მათი ერთმანეთისადმი დამოკიდებულება პიროვნებათშორისი ურთიერთობის ძალზე ნათელი მაგალითია. ბარემ აქვე შევნიშნოთ: შეყვარებული წყვილი ყველაზე ხშირად და ყველაზე მეტად საუბრითაა დაკავებული. რა თქმა უნდა, სასიყვარულო ალერსსაც ეძლევიან, თუმც, ესეც საუბრის გაგრძელებაა, ოღონდ – სხვა ფორმით. ამას დაზუსტება აღარ სჭირდება. სიყვარული, რომელსაც მზერა და ალერსი ასულდგმულებს, უფრო მეტად ცოცხლდება საუბრით, დაუსრულებელი დიალოგით. სიყვარული მგალობელი ფრინველივით სტვენს და ჭიკჭიკებს, სიყვარული მჭევრმეტყველია და, თუ რომელიმე შეყვარებული მაინც დუმს, ეს იმას ნიშნავს, რომ მას სხვაგვარად არ შეუძლია. ის ბუნებითაა გამორჩეულად მდუმარი.

ეს უაღრესად ინდივიდუალური ქმედება, რომელსაც ორივე მონაწილე მთელ თავის პიროვნულ სიღრმეს ახმარს, ორიგინალური შესაქმის ეს უწყვეტი აქტი – სიყვარული – შუამავლად მეტყველებას ირჩევს. ლაპარაკი გარკვეული ენის გამოყენებას ნიშნავს, თუმც, შეყვარებულებს არ შეუქმნიათ იგი. ენა, რომელზეც მიჯნურები საუბრობენ, მათთან ერთად არსებობდა, საზოგადოებაში ფეთქავდა. ბავშვობაშივე ჩასახლდა მასში ადამიანთა სამეტყველო აღქმასთან ერთად. რამეთუ ენას – იმთავითვე და სამუდამოდ მარად მშობლიურს – ითვისებენ არა გრამატიკიდან ან ლექსიკონიდან, არამედ – მხოლოდ ადამიანური მეტყველებიდან. ყველა მიჯნურს სურს რაღაცის თქმა, ბევრის გამოთქმა, მაგრამ სინამდვილეში ეს სურვილი მხოლოდ ერთს ნიშნავს – გიამბოთ საკუთარ ცხოვრებაზე, თითოეულის განუმეორებლად ინდივიდუალურ ყოფაზე. როცა ერთ-ერთ პირველ ლექციაში აღვნიშნე, ადამიანთა ცხოვრება თავიდან ბოლომდე რადიკალური მეტყველებაამეთქი, დავამატე, რომ სიყვარული ორი მარტოობის გაცვლა-გამოცვლის, ორი იდუმალი შინაგანი სამყაროს შერწყმის ცდაა და თუ ის წარმატებით დასრულდა, ორი ნაკადი გაერთიანდება, ორი ცეცხლი ერთურთს შეედუღება. აი, რატომ ეუბნებიან შეყვარებულები ერთმანეთს: „ჩემო სიყვარულო!“ ან სხვა მათ დარ სიტყვებს.

მაგრამ ერთმანეთისგან უნდა გავარჩიოთ, რის თქმას ლამობენ ამ სიტყვების მეშვეობით და ის, რასაც ამბობენ. ის, რისი თქმაც შეყვარებულებს სურთ, ერთურთისადმი რომ განიცდიან, ის გრძნობაა – ჭეშმარიტი, აღმვსები, მათი პიროვნული სიღრმიდან მომდინარე, მათ მიერ განცდილი და გაცნაურებული. საპირისპიროდ ის, რასაც ამბობენ ანუ გამოთქმა, რომლითაც ერთურთს მიმართავენ, სიყვარულში უტყდებიან, გრძნობაში არწმუნებენ – „ჩემო სიყვარულო!“ – მათთან გარედან მოვიდა. მათ არ ესმით მისი არსი. აქ ზუსტად იგივე ვითარებაა, რაც – მისალმებისას. მშვენივრად მესმის, რომ მისალმებისას შემხვედრს ხელი უნდა გავუწოდო, მაგრამ სრულებით ვერ გამიგია, რატომ უნდა მოვიქცე სწორედ ასე და არა სხვაგვარად. შეყვარებულებმა შეუმცდარად იციან, რომ გრძნობათა გაცვლისას მთავარია ამგვარ ან ანალოგიურ სიტყვათა დართვა. მაგრამ ისინი ვერ ხვდებიან, რად ჰქვია მათ გრძნობას „სიყვარული“, რად გამოიხატვის ბგერათა სწორედ ამგვარი თანმიმდევრობით და არა სხვაგვარად. მათ სურვილში, გრძნობაში, გამოუტყდნენ სატრფოს, და გამოთქმის აქტში ანუ გარკვეულ ბგერათწარმოებაში, კავშირის დანახვა შეუძლებელია. და თუ მიჯნურები ამ ბგერათშეთანხმებას ირჩევენ, მხოლოდ იმიტომ, რომ სმენიათ: შეყვარებულები ასე იქცევიან. და არა სხვა რომელიმე მიზეზის გამო, რაზეც მიგვითითებს სიტყვა „სიყვარული“.

ენა სოციალური ჩვევაა, ორი ადამიანის, ორი სამყაროს შუამავალი და თითოეული ინდივიდის მიერ მისი გამოყენება უაღრესად ინდივიდუალურია. და ამ ფაქტის შემაძრწუნებელ, თითქმის კომიკურ დადასტურებას იმაში ვხედავ, რომ ჩვეულებრივ, „რაციონალურსა“ და „ლოგიკურს“ ვეძახით ჩვენს უკიდურესად გონივრულ საქციელს. მაშინ, როცა თვით ეს სიტყვები – „რაციონალური“, „ლოგიკური“ – წარმოდგება სიტყვებისაგან რატიო და ლოგოს, რომლებითაც თავდაპირველად ლათინურსა და ბერძნულში „მეტყველებას“ აღნიშნავდნენ. სხვაგვარად რომ ვთქვა, ამ სიტყვებით გამოვთქვამთ ირაციონალურ ქმედებას, თანაც იშვიათად – ერთ-ერთ გადამწყვეტ მომენტში, ყველაზე ხშირად კი – სხვა დანარჩენში.

ვიმეორებ: ჩვენ მეტ-ნაკლებად კარგად გვესმის იდეები, რომელთა გამოხატვას წარმოთქმული სიტყვებით ვცდილობთ, მაგრამ არ ვიცით, რას გამოხატავს ჩვენი მეტყველება, თავისთავად რას ნიშნავს ჩვენი გამოთქმანი ანუ სიტყვები. ყოველივე ზემოთქმული მისალმებასაც ეხება. თვით ხელის გაწვდის ფაქტი მხოლოდ მაშინ ცნობიერდება, როცა მისალმების შემდეგ ვიწყებთ თეორიულ მსჯელობას იმაზე, რაც მოხდა და შედეგად ჩვევის ეტიმოლოგიას აღმოვაჩენთ ხოლმე. იგივე ხდება სიტყვის შემთხვევაში. ხშირად მასში აზრს ვერ ვპოულობთ და გაუგებარი რჩება. ასე მოხდა „სიყვარულთან“ დაკავშირებით. ეს სიტყვა რომაელთაგან გვერგო, მაგრამ არა რომაული, არამედ – ეტრუსკულია. ეტრუსკთა გამოცდილებიდან იშვა (საკითხავია, როგორი გამოცდილებიდან?), თუ მათაც სხვა ხალხებისგან ისესხეს? სამწუხაროა, მაგრამ არ ვიცით სიყვარულს – აგრერიგად დიდი ადგილი რომ უჭირავს ჩვენს ცხოვრებაში – მაინცდამაინც ასე რატომ ვეძახით? მაგალითად, ვამბობთ: „შიშმა განმგმირა“. თავისთავად ამ გამოთქმას აზრი არა აქვს. გაუგებარია, გრძნობა, რომელიც ჩვენში იშვა და სივრცესთან გაუცხოებულია, როგორ აღმოჩნდა ჩვენს მიღმა და შემდეგ „განგვგმირა“ კიდეც! თუმც ამ შემთხვევაში ყოველივეს ნათელს ჰფენს ეტიმოლოგია, რომლის თანახმადაც ბერძნულსა და სხვა ინდოევროპულ ენებშიც არსებობდა სწორედ ასეთი გამოთქმა. პირველყოფილ ინდოევროპელებს სჯეროდათ, რომ ვნებები, სნეულებათა დარად, კოსმიური, გარემომცველი, ადამიანთა მიღმა არსებული ძალებია, რომლებიც დროდადრო ჩვენში იჭრებიან.

ჩვეულების მეორე ნიშანი ისაა, რაც გვაიძულებს მის დაცვას, მის მორჩილებას. მეტყველებაში როგორ ხდება ყოველივე ეს? ვინ გამიბრაზდება ან ვინ დამემუქრება, თუ მე არა სიტყვებს, არამედ ჩემს მიერ გამოგონილ ბგერებს გამოვიყენებ?

როცა მისალმებაზე საუბრისას ერთგვარ იძულებაზე მივუთითებდი, მხოლოდ სანქციის ის ტიპი გიჩვენეთ, რომელიც წარმოიქმნებოდა ჩვეულების უგულებელყოფისას. მაგრამ როგორც ქვემოთ დავინახავთ, ჩვეულების ყველა ტიპში იძულება მხოლოდ ამ ტიპისთვის ნიშანდობლივ ფორმას იღებს. განსხვავება მათ შორის უკიდურესად არსებითია. ეს ფორმები ყველაზე უკეთ არკევევენ ფუნქციას, რომელსაც ჩვეულების თითოეული ტიპი ასრულებს ამა თუ იმ საზოგადოებაში. მაქსიმალური იძულება ფიზიკური ხასიათისაა. სოციალური გარემოცვა მას მაშინ მიმართავს, როცა ადამიანები უარობენ ჩვეულებათა ძალზე ნიშანდობლივი ტიპის – „სამართლის“ დაცვას. თუ რატომ, ქვემოთ ვნახავთ. ამჯერად კი მხოლოდ შენიშვნით დავკმაყოფილდეთ: იმ იძულებასთან შედარებით, რომელიც მისალმების ჩვევის უგულებელყოფას მოსდევს, სამართალი გაცილებით მძლავრად, უხეშად და მკვეთრად მოგვეჩვენება. წარმოვიდგინოთ ასეთი ვითარება: ვიღაცამ საათი მოიპარა და დაიჭირეს in fraganti (დანაშაულის ადგილას); პოლიციელი მაშინვე აკავებს დამრღვევს და ძალის გამოყენებით იქ მიჰყავს, სადაც ჯერ არს. ამ შემთხევევაში რომელიღაც კერძო პირის ბოროტ ქმედებაზე საზოგადოების პასუხი ფიზიკური ხასიათისაა, მაქსიმალურად ინტენსიური და სწრაფი. ეს მაგალითი კიდევ ერთხელ გვათქმევინებს, რომ ჩვეულება შეიძლება დავყოთ ძლიერად და სუსტად. ჩვევავათა ინტენსივობით მითითებული ორი ხარისხი განისაზღვრება საიძულებლად გამოყენებული ძალის ოდენობით. მისალმება და ყოველივე ისიც, რასაც „ზნეს“ ვეძახით, სუსტ ჩვეულებათა სახეობანია. სამართალი, პირიქით, ძლიერი ჩვეულებაა. და ვიმედოვნებ გიჩვენოთ, მისი ყველაზე ხშირი ფორმა და prima facie (აქ: საწყისი სახე, თაურსახე) რატომაა სხვა ჩვეულებებთან შედარებით განსაკუთრებული; სწორედ უკანასკნელმა გარემოებამ შეუშალა ხელი იურისტებსა და სამართლის ფილოსოფოსებს სამართალში ის განეჭვრიტათ, რაც სინამდვილეშია: სამართალი მრავალთაგან ერთ-ერთი ჩვეულებაა. უკვე გითხარით: რამდენადაც ჩვენი გარემოცვა სოციალურია, თავს ავლენს, როგორც მუდმივი და საყოველთაო იძულება. აი, დადგა ხელსაყრელი მომენტი სიტყვის უთქმელად გამოვასწოროთ გავრცელებული მცდარი შეხედულება სოციალურ და კოლექტიურ იძულებაზე!

ჩვეულებრივ მიიჩნევენ, რომ კოლექტიური იძულება იგულისხმება სხვების მიერ ჩვენდამი გამოხატულ დადებით თუ უარყოფით ქმედებაში. ეს ასე არ არის. სინამდვილეში ეს იმ იძულების ერთ-ერთი ფორმაა, რომლის ორი სახეობა უკვე განვიხილეთ: სხვების აღშფოთება, როცა მათ არ ვესალმებით (რაც მეგობრული დამოკიდებულების, პატივისცემისა და ურთიერთობის სურვილის უბრალო უგულებელყოფაა) და მეორეც, პოლიციელის ენერგიული ჩარევა მაშინ, როცა ვიღაცამ, ვთქვათ, საათი მოი პარა ან ანდერძი გააყალბა. სავსებით ბუნებრივად მეჩვენება „ჩემს საქციელზე იძულებით ზემოქმედებად“ განვიხილო ნებისმიერი მძიმე შედეგი, რაც იმით იქნება გამოწვეული, რომ მე ისე არ მოვიქეცი, როგორც ეს ჩემს სოციალურ გარემოცვაშია მიღებული.

მაგალითად, ჭაბუკს სურს სიყვარულში გამოუტყდეს სატრფოს, მაგრამ უარობს რომელიმე ცნობილი ენის გამოყენებას. რა თქმა უნდა, ეს პოლიციის ჩარევის საბაბი არ არის, მაგრამ ერთი რამ კი უეჭველია: ამ შემთხვევაში მისი მიჯნური ჭაბუკის ზრახვებს ვერ ამოიცნობს და ვერც ჭაბუკი ეტყვის საწადელს. ჩვეულება, რომელსაც ენა წარმოადგენს, მშვიდად, აუღელვებლად, ყოველგვარი გარეშე ძალის გამოუყენებლად ზემოქმედებს ადამიანებზე, აიძულებს მათ ამ ჩვეულების უბრალო და, ამავე დროს, პირწმინდად ავტომატურ და უცილო გამოყენებას. ამ ჩვეულებაზე უარის თქმისას ენა შეუძლებელს ხდის გაგებას და გაგებინებას, ძირშივე ადამბლავებს ნებისმიერ ნაყოფიერ და ნორმალურ თანაგანცდას. აქ ჩვენს წინაშეა იძულება, რომელიც არ შეიცავს ვისიმე პოზიტიურ თუ ნეგატიურ ქმედებას (ეს, ასე ვთქვათ, წინასწარგანზრახული უტყვობაა), რადგანაც ჩვენ „ქმედებად” ვერ მოვიხსენიებთ „გაუგებრობას” ან რაღაცას, რაც უინდივიდოდ ხორციელდება. ამგვარად, იძულება ყოველგვარ პირობებში ფორმალურად უნდა მივიჩნიოთ, როცა კი ჩვენ დაუსჯელად ძალგვიძს ქცევის იმ წესის არჩევა, რომელიც საყოველთაოდ მიღებულისგან განსხვავდება. დასჯა ან შურისძიება სხვადასხვა ზომას ან ხარისხს გულისხმობს. მაგალითად, იმის შეუსრულებლობა, რაც ჩვენს გარემოცვაშია მიღებული, გაცილებით ძნელია, ვიდრე – მისი შესრულება. აი, ერთი მარტივი და, ამდენად, ძალზე თვალსაჩინო მაგალითი: საკმარისია საუზმეზე იმისგან განსხვავებული რამ მოვითხოვოთ, რაც ჩვენს ყოველდღიურ მენიუშია, რომ უდიდეს წინააღმდეგობებს წავაწყდეთ. რამდენ ხათაბალას უკავშირდება ამ ტრივიალური მოთხოვნილების დაკმაყოფილება მოგზაურობისას ან ადგილის შეცვლისას! პირიქით, საზოგადოება გვათავისუფლებს საუზმის ჩვენ მიერვე მოგონების მოვალეობისაგან და გვთავაზობს წინდაწინ აპრობირებულ მენიუთაგან ერთ-ერთს. ყოველივე ეს – დრამატიზების გარეშე – მხოლოდ წვრილმანია და მაინც, საზოგადოების არსებობის, უფრო სწორად, მისი სიმყარის გადამწყვეტ მიზეზად გვევლინება. ხომ ყველა ჩვენგანს მონდომებია, ერთხელ მაინც გაჰქცეოდა საზოგადოებას! თუმც საკმარისი იყო იმ ძალისხმევის წარმოდგენა, რაც მარტო ყოფნას დასჭირდებოდა – როცა სრულიად მარტო უნდა გაისარჯო – რომ გაქცევისადმი ვნება მაშინვე ჩაგვეკლა. ნათქვამია, ადამიანი ბუნებით საზოგადოებრივი არსებააო. ეს განსაზღვრება საკმაოდ ბუნდოვანია, მაგრამ დროის უქონლობის გამო მის კრიტიკას ვერ შევუდგები. საბოლოოდ, მზადაც კი ვარ დავეთანხმო მას, თუ ერთ რამეს დავამატებდი: ადამიანი ბუნებით მარტოხელაცაა და მასში გამუდმებით ხან თვლემს, ხან იღვიძებს საზოგადოებისგან გაქცევის სურვილი. პერიოდულად ეს სურვილი ისტორიული მასშტაბითაც გამოვლენილა. უკანასკნელ ხანს – ხან ერთ, ხან მეორე ქვეყანაში – მთელს მსოფლიოში იფეთქა გაქცევის ავადმყოფური სწრაფვის ეპიდემიამ, წყურვილმა, მიატოვო საზოგადოება, რომელშიც ცხოვრობ და შეძლებისდაგვარად – ყოველივე სხვაც. მაგალითად, ამ წლების განმავლობაში უამრავ ევროპელს უოცნებია უკაცრიელი კუნძულის ბინადრობაზე.

როცა ნაპოლეონი გერმანიაში შეიჭრა და მისი ჯარი ვეიმარს მიუახლოვდა, გოეთემ თქვა: „ნეტავ ყოველივე ამის მიღმა ვყოფილიყავი!“, მაგრამ ასეთი „მიღმა“ არ არსებობს. რომის იმპერიის პირველ საუკუნეებში ყოველგვარი კულტურული და სამოქალაქო ცხოვრებით განხიბლული ადამიანები უდაბნოში გარბოდნენ, რათა ჩაძირულიყვნენ სასოწარკვეთილ მარტოობაში. ქრისტიანი ბერები როდი არიან მარტოობის გამომგონებელნი. ისინი მხოლოდ ბაძავდნენ მათ, ვინც სირიასა და ეგვიპტეში ჯერ კიდევ ორი ასწლეულის წინ გამხდარიყო მეუდაბნოე და განდეგილი, რათა ექადაგათ mone – მარტოობა. ამიტომაც დაარქვეს მათ monakhoi – მონაზვნები. ცხოვრების ასეთმა წესმა მათ უზარმაზარი პოპულარობა შესძინა და წარმოქმნა ერთგვარი ეპიდემია. უდაბნოები აივსო ათასობით განდეგილით, რომლებიც ამის გამო უკვე აღარ იყვნენ მარტოხელები და დაარსეს თემი – kinovia, მონასტერი (სიტყვიდან koinos – საერთო). მათ კი, ვინც უფრო რადიკალურ განმარტოებას ესწრაფოდა, გადაწყვიტეს, ვერტიკალის მეშვეობით ჩამოსცილებოდნენ ახლობლებს – აშენებდნენ მაღალ სვეტს, რომლის მწვერვალზეც ცხოვრობდნენ. მათ მესვეტეები უწოდეს. თუმც არც ამან უშველათ. იმპერატორი თავის კარისკაცებს რჩევისთვის აგზავნიდა წმინდა სიმონთან. ისინი ქვევიდან ასძახოდნენ და თავიანთ თხოვნას აცნობდნენ მას.

ენა, რომელიც უფრო რთული წარმონაქმნია, ვიდრე – მისალმება, სხვებზე მკაფიოდ და ზუსტად აგნებს სოციალური რელობის ნიშან-თვისებებს. ამიტომაც მასში ყველაზე ნათლად ვლინდება სოციალური ყოფა. საზოგადოება არსებითად თანაცხოვრებაა, განსაზღვრული კოლექტიური ერთობის უწყვეტი და უდრეკი არსებობა. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ეს არის თანარსებობის განსაკუთრებული ფორმა, რომელიც განსხვავდება სხვა კოლექტიური გაერთიანებებისა და ერთობებისაგან. როგორც კი ადამიანთა რომელიმე ჯგუფი გამოეყოფა კოლექტიურ ერთობას, რომელშიც სხვებთან ერთად ცხოვრობს, იმავე წამს ავტომატურად ვისიმე ნებისგან დამოუკიდებლად იცვლება ენა, რომელზეც ესა თუ ის ჯგუფი ადრე ლაპარაკობდა და თანდათანობით ყალიბდება განსხვავებული, ახალი ენა. თუკი რომელიმე ტრაგიკული მიზეზის გამო დარბაზში მსხდომნი სხვა ესპანელებს მოვწყდებოდით და რამდენიმე წლის შემდეგ კვლავ შევუერთდებოდით ჩვენს თანამემამულეებს, დიდად გაგვიკვირდებოდა, რომ, შეუმჩნევლად, ზოგადმოსახმარი ესპანურისგან განსხვავებულ ენაზე ავმეტყველებულვართ! ამ განსხვავებას შევამჩნევდით ზოგი სიტყვის წარმოთქმისას, განსხვავებული იქნებოდა ზოგის სემანტიკა, სინტაქსური ფორმა, ფრაზეოლოგიზმები. ჩვენ მიერ წარმოსახული შესაძლებლობა არაერთხელ განსხეულებულა ისტორიაში. აქ თავს იჩენს საპირისპირო დამოკიდებულებაც: ეს არაერთხელ გამეორებული ფაქტი ადასტურებს, რომ რომელიღაც ერთობის არსებობას წინ უცილოდ უძღვის რომელიღაც განცალკევება. ეს უკანასკნელი შეიძლება სხვადასხვა მიზეზებმა წარმოშვას. მათგან ყველაზე ნათელია გეოგრაფიული წინაღობები, რომლებსაც ჯგუფის იზოლაციამდე მივყავართ. დრო რომ მქონდეს, გიამბობდით ახალი გვინეის ერთ ხალხზე, რომელიც ახლახან აღმოაჩინეს და შეისწავლეს. საუკუნეთა წიაღში, შორეულ წარსულში მოხდა გეოლოგიური კატასტროფა, რის შედეგადაც მთის ხეობებში მომწყვდეული ეს ხალხი სამყაროს მოწყდა. მაგრამ განკერძოების მიზეზი შეიძლება იყოს მხოლოდ პოლიტიკურიც ან აიხსნას სხვა, უფრო რთული მოტივებით. სოციოლოგიური კვლევები სათანადოდ რომ მიმდინარეობდეს, უთუოდ ღრმად შეისწავლიდნენ იზოლაციის გავლენას კოლექტიურ ცხოვრებაზე – როგორც წარსულში, ისე – აწმყოში. ამ საკითხის განსავრცობად დავუმატებდით, რომ წარსულშიც და მომავალშიც შესაძლებელია მკაფიოდ მივადევნოთ თვალი სხვადასხვა კერძო მაგალითს, უაღრესად ფერსავსე სურათს. ეს დიდად გვარგებდა, თანაც იმაზე მეტად, ვიდრე წარმოგვიდგენია. მაგალითად, შეტყობინების თანამედროვე საშუალებათა განვითარებამ იქამდე მიგვიყვანა, რომ ადამიანთა უმრავლესობა ძალზე ხშირად მიდის მშობლიური ქვეყნიდან სხვა, მათ შორის, ყველაზე დაცილებულ ადგილას – და ეს ისტორიაში პირველად იქცა ნორმად. ეს მოვლენა, ალბათ, კვლავაც ინტენსიურად განვითარდება. საკითხი მხოლოდ სივრცეში მოძრაობით როდი ამოიწურება. პრესის წყალობით შეგვიძლია საზღვარგარეთ მიმდინარე ყველაზე მნიშვნელოვანი მოვლენების თანამონაწილენი გავხდეთ. ბუნებრივია, ჩნდება კითხვა: რას მოუტანს ეს საზოგადოებრივ ცხოვრებას?

ჯერ ხომ ისევ გაურკვეველია, უპირობოდ კეთილად იმოქმედებს თუ არა ეს? ხომ შეიძლება ამ პროცესის დაჩქარებამ თუნდაც დროებითი, ყველაზე უფრო მძიმე და საბედისწერო შედეგი მოგვიტანოს? სოციოლოგებსა და ეთნოგრაფებს ამ პრობლემისთვის სათანადო ყურადღება არ მიუქცევიათ. ისინი არასოდეს დაფიქრებულან, ვთქვათ, ასეთ ფაქტზე.

ერთმანეთისგან რასობრივი ნიშნით – ენით, ჩვეულებებითა და სხვ. – სრულიად განსხვავებული ნიგერიის მრავალრიცხოვანი ტომები ისეთ სივიწროეში ცხოვრობენ, რომ გადაუჭარბებლად შეიძლება თქმა: ერთმანეთს თავზე ასხედან. მიუხედავად ამისა თითოეული ტომის წარმომადგენელი მიჯაჭვულია თავის კონკრეტულ საზოგადოებას და მკაფიოდ აცნობიერებს სხვების უცხო ტომთათვის მიკუთვნებულობას. და რადგან წმინდა დოლები საკუთარი ტომისა და საკუთარი საზოგადოებრივი ჩვეულების გამომხატველია, ველურები ნებისმიერი უცხოელის გამოჩენისას ამბობენ: „სხვა დოლის ხმაზე ცეკვავს“, რაც ნიშნავს: სხვა რწმენა, ენა, ტაბუ და ა.შ. აქვს.

როგორ ავხსნათ, რომ განსხვავებულობის ამგვარ თანაგანცდაში არ იკარგება ტაბუსა და სხვა ფენომენების მსგავსება, რომლებიც ამ ტომთა შიგნით მჭიდრო სოციალურ ერთიანობასა და დარაზმულობას უზრუნველჰყოფს? ტაბუს ერთგვარობა იწვევს სოციალურ ერთობას, რომელიც განმაკერძოებელ გავლენას ახდენს ყველაზე აქტიურად თანამცხოვრებ ხალხებზეც.

იმის წყალობით, რომ ენა ძალზე ზუსტად რეაგირებს სოციალურ პირობებზე, თვალს ვადევნებთ ენობრივ სხვაობას არა მარტო განსხვავებულ საზოგადოებაში, არამედ – განსხვავებულ სოციალურ ჯგუფებშიც. უძველესი ცნობის თანახმად, რომელიც დაახლ. ჩვ. წ-მდე 3000 წლითაა დათარიღებული, შუმერულ-აქადურ ქალაქებში ორი განსხვავებული ენა არსებობდა: ერთი – მამაკაცთა – emeე-ku, მეორე – ქალთა – eme sal, რომელსაც, ამავე დროს, ფრთხილთა ენასაც ეძახდნენ. მაინც რამ განაპირობა, რომ ამ კაცებმა და ქალებმა ერთმანეთს ვერ გაუგეს? მსგავს შეხედულებას იცავდა თვით ედუარდ მეიერი! მაგრამ რამდენიმე წლის წინათ, როცა ჰროზნიმ გაშიფრა ხეთური ლურსმული წარწერა და ხეთების მონათესავე სხვა ხალხის იეროგლიფური წარწერაც, ამ დასკვნას წყალი შეუდგა. გაუგებრად რჩება, რატომ ვერ შეეგუა ამ მოვლენას ეს შესანიშნავი ენათმეცნიერი: ახლაც ხომაა ხალხი, რომელშიც არსებობს კაცთა და ქალთა ენები! კარლო ალბერტო ბერნული, კერძოდ, ყურადღებას ამახვილებს ისეთ ქალურ ენაზე, რომლის გაგება არც ერთ მამაკაცს არ ძალუძს და რომელიც გამოიყენება მხოლოდ ქალთა საიდუმლო წეს-ჩვეულებათა აღსრულებისას (მაგალითად, სუაჰილის ენაში). ამ ენის თავისებურებები და გავრცელების არეალი შეისწავლა ფლორა კრაუსმაც.

ჩვენი ესპანური, იმ ფორმით, – ნაწილობრივ იდეალურად ან უტოპიურად, მაგრამ საბოლოოდ, საკმაოდ საფუძვლიანად – რომლითაც ძალგვიძს მას ნორმატიული ვუწოდოთ, განსხვავებული სოციალური კლასების თანამშრომლობის მექანიკური შედეგია. როგორც ცნობილია, ყოველ კლასს აქვს თავისი ენა. ამის მიზეზია არა შემთხვევითი სხვაობა მათ შორის, არამედ – ერთგვარი ფუნდამენტური გარემოება, რომელიც სხვადასხვა საზოგადოებრივ კლასებს ერთგვარ ორგანოებად აქცევს, რომელთაგან თითოეული განსაკუთრებულ როლს თამაშობს ნორმალური ენის მყოფობაში. კლასები, რომელთაც შესაბამისად, სახალხოს, საშუალოს და უმაღლესს უწოდებენ, ლაპარაკობენ სავსებით განსხვავებულ ენებზე. როგორც ლერხი აღნიშნავს, ლაპარაკის მანერა, ანუ ენის გამოყენება სამ განსხვავებულ, სოციალურ ჯგუფად იყოფა; მაგალითად, არსებობენ ადამიანები, რომლებიც ლაპარაკისას არ მსჯელობენ თავიანთ მანერაზე; ისინი ენას დაუდევრად იყენებენ და ჰაიჰარად ეპყრობიან – ეს სახალხო ჯგუფია. არსებობენ ისეთებიც, რომლებიც განსჯიან საკუთარ მეტყველებას, მაგრამ ეს რეფლექსია მცდარია; მას მივყავართ სალაღობო დაწინდვამდე, როცა ნატიფი განათლებით თავმომწონე რომელიღაც ქალბატონი აცხადებს, რომ მისი ქმარი „იმპორტულ ენებს ფლობს“. და ბოლოს, არსებობს უმაღლესი ჯგუფი, რომელიც მკაცრად ადევნებს თვალ-ყურს თავის მეტყველებას.

ანგარიშში ნუ ჩავაგდებთ საშუალო ჯგუფს, რომელიც იშვიათად ახერხებს ნორმატიულ ენაზე ზემოქმედებას. რჩება ხალხი და კულტურული არისტოკრატია. მათი დამოკიდებულება ენისადმი მხოლოდ კერძო გამოვლინებაა საერთო, ცხოვრებისეული მდგომარეობისადმი. მხოლოდ ორი საშუალებაა, რომ ცხოვრებისადმი დამოკიდებულება გამოხატო. ერთი იმას გულისხმობს, რომ თავი არ შეიზღუდო და ნებისმიერი სურვილი აისრულო. მეორე მიდგომა ისაა, რომ ჩავიკლათ სულში სწრაფვანი და მიველტვოდეთ იმას, რომ ჩვენი ქცევა ნორმებში მოვაქციოთ. ლერხი მიუთითებს, „კულტურული“ ინდივიდი, ჩვეულებრივ, უმაღლესი კლასებიდან, თუ როგორ ლაპარაკობს ალინგვისტური „ნორმების“, თავისი ენისა და, ზოგადად, ენის სახელით. პლებეი, პირიქით, ისე ლაპარაკობს, როგორც ღმერთი ინებებს. ამიტომაც, ლერხი, რომანტიკული ინტერპრეტაცის საპირისპიროდ, ამტკიცებს, რომ რჩეულნი (ანუ არისტოკრატია), ნორმის ერთგულნი რჩებიან, ამყარებენ და იცავენ ენას, ხელს უშლიან იმას, რომ ფონეტიკური კანონების ამარა დარჩენილი ენა, სადაც განუყოფლად ბატონობს ხალხური მეტყველება, უკიდურესად არ გაღარიბდეს. მართლაც დიდი გავლენა იქონია ფრანგულში თანხმოვნების დაკარგვამ, ვიდრე უმაღლესი კლასები გონს არ მოეგნენ და თავიანთი მკაცრი კონტროლი არ დააწესეს: pediculum-იდან (ტილი), მხოლოდ pou დარჩა, parabolare-დან (საუბარი) – parler, cathedra-დან (სავარძელი) – craire an chaise, oculus-დან – (თვალი) – oeil, augurium- დან (საათი) – heur. აქედან გამომდინარეობს მრავალი კონვერგენცია, რომლებმაც ფრანგული ენა ორაზროვანი ბგერებით დახუნძლეს: სან მომდინარეობს ისეთი განსხვავებული ლათინური სიტყვებიდან, როგორებიცაა centum (ასეული), sanguem (სისხლი), sine (გარეშე), se inde (s’en) (საიდან), საბოლოოდ, ecce hoc inde (c’en); აქედანვე მომდინარეობს გამოთქმა, რომლის ეტიმოლოგიის დადგენა დიდი ხნის განმავლობაში ვერ ხერხდებოდა: c’endessus dessous (ყირამალა), რომელიც სრულიად სულელურად გარდაქმნილა ახლა sens dessus dessous, უფრო ადრე, ვოჟლა და მადამ დე სევინიე წერდნენ: sans dessus dessos.

როცა ის სიტყვები მოკლდებოდა, რომელთაც მახვილი ბოლოსწინა მარცვალზე მოუდიოდათ: tepidus, tiede (თბილი), რჩებოდა მხოლოდ მახვილიანი მარცვლები ბასრი ან ბლაგვი მახვილით: portum (პორტი) – port; porta – porte (კარი). თუმც, ბოლო სიტყვაში e მუნჯია, და რომ არა კულტუროსანთა ჩარევა, რა თქმა უნდა, e გაქრებოდა და porte port-ში აგვერეოდა, ორი სიტყვისაგან რედუცირებულ ფორმა პორტ-ს მივიღებდით. აბსტრაქტული სიტყვებისა და უამრავი უაღრესად სასარგებლო ენობრივი საშუალების არსებობას, მაგალითად, ზოგიერთი კავშირისა, სწორედ განათლებულ საზოგადოებრივ ფენებს უნდა ვუმადლოდეთ.

XVI საუკუნეში ფრანგული ენის განვითარება ჯერ კიდევ ემორჩილებოდა ინდივიდუალური გამოყენების კაპრიზს. XVII საუკუნის დასაწყისში იგრძნობა ნორმის ზემოქმედება, რაც მაღალი კლასებისაგან მომდინარეობს. პერსონაჟი, რომელიც ამ ნორმის გამოსახატად შეირჩა, არც ბრძენია და არც პედანტი, რომელიც მხოლოდ საკუთარი სახელით ლაპარაკობს. ეს გახლავთ თავაზიანად მოუბარი ადამიანი, ანუ ის, ვინც მსმენელის თვალსაზრისს ითვალისწინებს და პასუხს იძლევა, რადგან ლაპარაკობს არა როგორც მარტოსული მწერალი, არამედ – როგორც ფორმალურად საუბრის მონაწილე. ამგვარად, იღებენ ნორმას, რომელსაც ყველაზე მთავარი ენობრივი თავისებურება გვკარნახობს – ეს არის თანაზიარობა. და სწორედ ადამიანი, როგორც ურთიერთობით მცხოვრები არსება, დაადგენს კანონს. მაგრამ თვით ამ ცნების საზღვრებშიც კი უპირატესობა ენიჭება იმგვარ თანაზიარ ადამიანს, რომლისთვისაც მეტყველება – საუბარი – პირწმინდა ფორმალობაა, საკუთარი თავისთვის განხორციელებული, ანუ უპირატესობა ენიჭება თავაზიან „მაღალი წრის ადამიანს“ – I’honnete homme, I’homme de bonne compagnie. სამართლიანია, რომ ზეპირი საუბრისას, როცა მთავარია სწორად გაგიგონ, მეტყველების ფორმას განაპირობებს სწორედ ასეთი ტიპის ადამიანი, ვინაიდან ის ისე ლაპარაკობს, როგორც საჭიროა. წერილობითი მეტყველებისას, პირიქით, ფორმას ის ირჩევს, ვინც წერს.

როცა მეტყველება ფონეტიკური კანონების ამარა რჩება, ისეთი ენა წარმოიქმნება, რომელშიც ძალზე ბევრი ორაზროვანი თანაბრად რთული გამოთქმა იყრის თავს; ზოგი მათგანი ემსგავსება ერთმანეთს, მიუხედავად იმისა, რომ ეს სიტყვები სხვადასხვა სიტყვიდან არიან წარმოქმნილნი. ასე დაემართა ინგლისურ და ჩინურ ენებს. აქედან მომდინარეობს ეს სევდიანი ხვედრი ინგლისური ენისა, რომელიც ავალებს მის მატარებელთ ხშირ spelling-ს (ასოებით გამოთქმა სიტყვისა), როცა ხან ერთმა, ხან მეორე თანამოსაუბრემ თავის ადრესატს უნდა გაუშიფროს წარმოთქმული სიტყვა. ხანდახან ეჭვიც კი იბადება, რომ ერთ ინგლისელს მეორისა მხოლოდ იმდენად ესმის, რამდენადაც მათი საუბარი ყველაზე ხშირად „საერთო ადგილებისაგან“ შედგება და თითოეულმა წინდაწინ იცის, რას უპასუხებენ. ჩინურში გამოთქმის რთული პრობლემა გადაიჭრა განსხვავებული სიმაღლის ტონებით, რომლებმაც აქციეს ეს ენა არც თუ ამოდ სასმენ მუსიკად და ხელი შეუშალეს მის ლათინური ასოებით ტრანსკრიპციას ანდა ნებისმიერი სხვა არაიდეოგრაფიული ანბანით ჩაწერას.

„ჩემო სიყვარულო!“ არც თუ ცუდი დასაწყისია! კიდევ კარგი, შეუძლებელია იმის გათვლა, კერძოდ ვის მიემართება ეს სიტყვიერი ამოოხვრა! როცა ამ სიტყვებს ათასკაციანი აუდიტორიის წინაშე წარმოვთქვამ, ამ თავხედურ გამოთქმას არქიმორიდებულობად ვაქცევ ხოლმე; მორიდებულობა, როგორც ცნობილია, იმას გულისხმობს, რომ გამოტოვო ის, რაზეც ლაპარაკი არ ეგების. ამგვარი თავმდაბლობა მაინც გულისხმობს იმ პირობას, რომ უთქმელის თქმა ნამდვილად შეიძლებოდა, რადგან ის გაცნობიერებულია. მაგრამ ორი ზემონახსენები სიტყვა, იმის მიუხედავად, რომ მათ სიტყვის სახე და განუსაზღვრელი მნიშვნელობა აქვთ, არ წარმოგვიდგება გამოთქმად, ანუ არაფერს ამბობენ. რატომ? მათი შემადგენელი ბგერები ხომ სრულად და სწორად გამოითქვა? ისინი არაფერს ამბობენ, რადგან არავის მიემართებიან, მათ ჰყავთ გამგზავნი – მე -, -მაგრამ არ ჩანს ადრესატი და ამიტომაც, როცა ბაგეებს ამოსცდებიან იმ მტრედივით, რომელსაც დაავიწყდა, საით მიფრინავს და ცაში ტრიალებს, ეს სიტყვები არ მისდევენ საკუთარ ბილიკს, არავისთან მიდიან, არაფერს ამბობენ. ჩემს მიერ წარმოთქმული „ჩემო სიყვარულო!“ ახლა ჰაერს გამოეკიდა; ისე არსებობს, თითქოს ლექსიკონში იყოსო. ლექსიკონში მოთავსებული სიტყვები კი მხოლოდ შესაძლო მნიშვნელობებია, მაგრამ არაფერს გამოთქვამენ. უჩვეულოდ სქელკანიანი წიგნები, რომელთაც „ლექსიკონებს“ ვეძახით, საკმაოდ საინტერესო ფენომენია: მათში თავმოყრილია ენის ყველა სიტყვა და მაინც, ლექსიკონის ავტორი ერთადერთი ადამიანია, რომელმაც ეს სიტყვები ჩაწერა, მაგრამ იმავე დროს, არ გამოთქვა ისინი.

ზედმიწევნით ჩაწერილი ისეთი სიტყვებით, როგორებიცაა, ვთქვათ „სულელი“, „ბრიყვი“, იგი არავის მიმართავს, მათ არავის უსაბამებს და არავინ ჰყავს მხედველობაში. აი, მოულოდნელი პარადოქსი – ენა, ანუ სიტყვათა კრებული, ლექსიკონი პირდაპირ უპირისპირდება მეტყველებას. ხოლო სიტყვები ასეთები მხოლოდ მაშინ არიან, როცა ისინი ვიღაცამ ვიღაცას უთხრა. მხოლოდ კონკრეტული ქმედებისას, სხვაგვარად – ცოცხალი ქმედებისას, რომელსაც ერთი ადამიანი მეორის მიმართ ახორციელებს, სიტყვები თავის რეალობას იძენენ. ვინაიდან ადამიანები, რომლებიც ერთმანეთს ესიტყვებიან, ადამიანური სიცოცხლეებია. ყველა ადამიანური სიცოცხლე კი ნებისმიერ წამს განსაზღვრულ სიტუაციასა თუ გარემოებაშია. სავსებით მკაფიოა, რომ იმგვარი რეალობა, როგორიც „სიტყვაა“, განუყოფელია მთქმელისაგან, რომელიც მას წარმოთქვამს. ნებისმიერი სხვა მიდგომა იმთავითვე აბსტრაქციად აქცევს სიტყვას, ამპუტაციას უტარებს მის მნიშვნელობას, რის შედეგადაც მისგან მხოლოდ უსიცოცხლო ნასხეპი რჩება.

ამგვარად, თუ ვამბობ „ჩემო სიყვარულო“ და ამასთან, ამ სიტყვებს არავის ვუსაბამებ, არავისკენ მივმართავ, არ იქმნება გამოთქმა, რაც იმას ნიშნავს, რომ ამ სიტყვებში არ არის ჭეშმარიტი სიტყვიერი ქმედება. ჩვენს წინაშე მხოლოდ ბგერაა, ის, რასაც ლინგვისტები ფონემას უწოდებენ. მიუხედავად ამისა, მოცემულ ბგერას, როგორც ჩანს, მნიშვნელობა მაინც აქვს. რა მნიშვნელობას ვგულისხმობ? რასაკვირველია, ჩვენ არ ვცდილობთ სარისკო ამოცანის გადაჭრას – განვსაზღვროთ სიყვარულის შემადგენელი რეალობა. საბოლოოდ, ჩვენი მიზანია – ვიპოვოთ ამ გამოთქმის საზრისი, ანუ განვსაზღვროთ გაგება, რომელიც მყისიერად წარმოიქმნება ჩვენს გონებაში, როცა კი ვამბობთ „ჩემო სიყვარულო!“ და თუკი მაინც ვეცდებოდით ამ საკითხის გადაჭრას, აღმოვაჩენდით, რომ ჩვენი გონებრივი მზერის წინაშე მეტნაკლებად მკაფიოდ წარმოიქმნება სხვადასხვა კონკრეტული მნიშვნელობები, რომლებითაც ეს სიტყვები წარმოითქმის ვინმეს მიერ და ვინმეს მიმართ. ამგვარ შემთხვევაში მათი მნიშვნელობები განსხვავებულია იმის გათვალისწინებით, თუ რა სიტუაციაში იმყოფებიან მისი მონაწილენი. მაგალითად, შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ, რომ სიტყვებით „ჩემო სიყვარულო!“ დედა მიმართავს შვილს ან შეყვარებული – სატრფოს. დედობრივი სიყვარული განსხვავდება ქალისა და მამაკაცის გრძნობისგან. ეს ნათელია და ჩვენი განხილვის საგანს არ წარმოადგენს. უფრო საინტერესოა ამ ორი მნიშვნელობის შედარება: იმისი, რომელსაც იძენს სიტყვა „სიყვარული“, როცა ის მართლაც კონკრეტულ ცხოვრებისეულ სიტუაციაში წარმოითქმის და იმისი, რომელიც მას ჰქონდა, როცა ის პირველად ამოვთქვი. თუ საქმე ეხება დედაშვილურ სიყვარულს ან სატრფოთა ურთიერთობას, სიტყვა „სიყვარული“ მიგვითითებს ქმედით, რეალურ, ყოვლისმომცველ გრძნობაზე, მისთვის ნიშანდობლივი არსებითი თუ მეორეხარისხოვანი ნიშან-თვისებებით. უხეიროდ გამოვთქვი: საქმე ისაა, რომ ორივე შემთხვევაში ეს სიტყვა წარმოადგენს ან აღნიშნავს არა ერთ რეალურ გრძნობას, არამედ ორ ერთმანეთისგან განსხვავებულს. ამგვარად, გამოდის, რომ ერთი სიტყვა გამოიყენება ორი და თანაც, ძალზე განსხვავებული რეალობის აღსანიშნად. მსგავსი მოვლენა არავითარ შემთხვევაში არ უნდა გავაიგივოთ ორაზროვან სიტყვათა არსებობის ფაქტთან, რომელთათვისაც ნიშანდობლივია ლინგვისტების მიერ „პოლისემიად“ წოდებული ტერმინი ანუ მრავალმნიშვნელოვნება. ბგერათა ერთი და იგივე შეთანხმება სიტყვაში Leon აღნიშნავს აფრიკულ მტაცებელსაც, ესპანეთში მდებარე ქალაქსაც, რომის მრავალ პაპსაც და ორ სკულპტურასაც, რომლებიც ჩვენი პარლამენტის შენობის კიბეს იცავენ. ის ფაქტი, რომ ერთი და იგივე ფონემა leon ჩვენს მიერ მოყვანილ მაგალითში აღნიშნავს ყველა ამ რეალობას, – წმინდა შემთხვევითობაა და ყოველი დამთხვევა აიხსნება რაღაც განსაკუთრებული და კონკრეტული მიზეზით. სახელი Leon („ლომი“) ცხოველის სახელწოდების შემთხვევაში, უბრალოდ, წარმოდგება ლათინური ძირიდან Leon-Leo-Leonis, ხოლო ქალაქ ლეონის სახელწოდება მომდინარეობს ლათინური სიტყვიდან legio (რომაული სამხედრო შენაერთი), რაც იმაზე მიანიშნებს, რომ ამ ადგილას იყო რომის ჯარების სამხედრო და ადმინისტრაციული სარდლობა. შესაბამისად, Leon, როგორც ცხოველისა და ქალაქის სახელწოდება, ერთი და იგივე სიტყვა კი არ არის, არამედ ერთმანეთისგან სრულიად განსხვავებული ორი სხვადასხვა სიტყვაა. უბრალოდ, ორი ფონეტიკური რიგის გამოთქმისას მომხდარი შემთხვევითი ტრანსფორმაციის შედეგად, რომლებითაც იწყებოდა Leon და Legio, ისინი გაიგივდნენ და მართლაც წარმოქმნეს ორაზროვნება. ვისარგებლებ შემთხვევით და დავუმატებ ახლანდელ დაკვირვებას. ზემომოყვანილი მაგალითი ნათლად ადასტურებს: ფონეტიკურ ცვლილებათა ანაბარა მიტოვებული ენა საბოლოოდ ივსება მსგავსი ორაზროვნებით, რაც შეუძლებელს ხდის ურთიერთგაგებას, ვინაიდან ლაპარაკი წმინდა სიტყვიერ თამაშად გარდაიქმნება. რაც შეეხება Leon-ებს, რომლებიც პარლამენტის წინ გამოუქანდაკებიათ, აქ მეტაფორამ შეცვალა სიტყვის მნიშვნელობა და იმის ნაცვლად, რომ აღენიშნა სისხლხორციელი ცხოველი, ბრინჯაოს ან მარმარილოს ნაჭერს ეწოდა, რაც რამდენადმე თუ მოგვაგონებს ლომს (Leon).

თუმც, ლინგვისტთა აზრით, სიტყვა „ჩემო სიყვარულო“, რომელსაც წარმოთქვამს დედა და სიტყვები, წარმოთქმული სატრფოს მიერ, იგივეობრივია. საქმე ეხება ერთსა და იმავე გამოთქმას და ერთსა და იმავე მნიშვნელობას. მიუხედავად ამისა, ორივე ამ გამოთქმის შემთხვევაში სიტყვები უდავოდ სხვადასხვა გრძნობებს გამოხატავენ – სიტყვა „სიყვარული“ თავისთავად და, როგორც ასეთი, უნდა ნიშნავდეს ან დედობრივ სიყვარულს, ან სატრფოთა ურთიერთობას. როგორ უნდა გამოხატავდეს ორივე ამ გრძნობას ერთდროულად, ძალზე გაუგებარია. მაგრამ ყოველივე ნათელი გახდება, როგორც კი ყურად ვიღებთ, რომ სიტყვა „სიყვარული“, ცალკე აღებული, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, იმ ცხოვრებისეული სიტუაციისაგან მოშორებული, სადაც ითქვა, სინამდვილეში, არც ერთს, არც მეორეს, არც რომელიმე რეალურ, კონკრეტულ და, შესაბამისად, სრულყოფილ სიყვარულს არ ნიშნავს, ის აღნიშნავს მხოლოდ თვისებათა ნაკრებს, რომლებიც აუცილებლად უნდა არსებობდეს ყოველგვარ სიყვარულში – ადამიანების, საგნების, ღმერთის, სამშობლოს, მეცნიერების სიყვარულის და ა.შ., – თუმც იმ პირობით, რომ ამ თვისებების არსებობა საკმარისი არ არის სიყვარულისათვის. იგივე ეხება სიტყვა „სამკუთხედსაც“. მნიშვნელობები, რომლებსაც ჩვეულებრივ, შეიცავს ეს სიტყვა, სულაც არ არის საკმარისი დაფაზე რომელიღაც სამკუთხედის დასახაზად. ამისათვის საჭიროა, თვითონაც დაუმატო კიდევ რამდენიმე თვისება, რომელნიც ცნებაში არ არიან ჩართულნი, მაგალითად, ისეთები, როგორებიცაა – გვერდების ზუსტი სიგრძე და კუთხეების ზუსტი სიდიდე; მხოლოდ ეს დამატებები აქცევს სამკუთხედს სამკუთხედად. სიტყვებს – „სიყვარული“, „სამკუთხედი“ – ხისტად რომ მივუდგეთ, არ გააჩნიათ მნიშვნელობა, ჩვენს წინაშე მხოლოდ მათი ჩანასახი, აზრობრივი სქემაა. ეს ერთგვარი ალგებრაისტული ფორმულა გახლავთ, რომელიც, როგორც ასეთი, ჯერ კიდევ არ არის ანგარიში, არამედ შესაძლო ვარაუდის სქემაა, – სქემა, რომელშიც ასოების ნაცვლად უნდა „ჩაისვას“ განსაზღვრული რიცხვობრივი მნიშვნელობა.

არ ვიცი, შევძელი თუ არა, თქვენამდე მომეტანა ეს უცნაური თავისებურებები, რომლებიც ახასიათებს სიტყვებს და, შესაბამისად, მთელს ენას, რომ ავიღოთ სიტყვა, როგორც ასეთი (სიყვარული, სამკუთხედი), აღმოჩნდება, რომ მას საკუთარი მნიშვნელობა არ გააჩნია, არამედ მის მხოლოდ ერთ ფრაგმენტს გამოხატავს. ის მხოლოდ მაშინ შეიძენს ნამდვილ და სრულ მნიშვნელობას, როცა ჩვენ მას გამოვთქვამთ. თუმც, საიდან იძენს სიტყვა და ენა იმ რაღაცას, რომლებიც საჭიროა მათი ჩვეული როლის განსასახიერებლად, კერძოდ კი, მნიშვნელობის, აზრის ქონისათვის? ჩანს, რომ ეს თვისება სიტყვებს სხვა სიტყვების საშუალებით არ გადაეცემა და არ მომდინარეობს იმიდან, რასაც აქამდე „ენა“ ერქვა და რაც პრეპარირებული სახით არსებობს ლექსიკონში და გრამატიკაში. ენის ეს თავისებურება იბადება თვით ენის ფარგლებს მიღმა, ის მომდინარეობს ამ ენით მოუბარი ადამიანებისაგან, ადამიანებისაგან, რომლებიც განსაზღვრულ ვითარებაში ლაპარაკობენ. ადამიანები, წესისამებრ, სიტყვებს საჭირო ტონით წარმოთქვამენ, სახის ამა თუ იმ გამომეტყველებით, მათ მეტყველებას სდევს ესა თუ ის – თავშეკავებული თუ სარისკო – ჟესტიკულაცია, რომელიც თავის მხრივ, „ლაპარაკობს და გამოთქვამს“. ე.წ. სიტყვები რეალობის რთული კომპლექსის მხოლოდ ერთი ნაწილია და ასეთნი მხოლოდ იმდენად არიან, რამდენადაც მონაწილეობენ ამ რეალურ კომპლექსში და მას არ სცილდებიან. მაგალითად, ბგერათშეთანხმება „წითელი“ ასხივებს შესაძლო მნიშვნელობათა განსხვავებულ რიგს, მაგრამ ნამდვილი არც ერთი არ არის. თუმც, საკმარისია, ამ სიტყვამ დუქანში გაიჟღეროს, რომ ეს სივრცე აივსება უსიტყვო მომენტებით, „დუქნისთვის დამახასიათებელი ატმოსფეროთი“ და მსგავსი სიტყვა მხოლოდ მაშინ ასრულებს თავის ფუნქციას, მიზანში მაშინ ახვედრებს ზუსტ მნიშვნელობას. მაგ., ამ ფრაზაში: „დაუსხი წითელი!“ ნათქვამს უდიდესი მნიშვნელობა აქვს სწორედ ბანალობის გამო, რადგან მჭევრმეტყველურად ადასტურებს, რომ სიტუაციის ყველა სხვა განსხვავებული კომპონენტი, რომლებიც ვერაფრით ჩაითვლება სიტყვებად და რომლებიც sensu stricto საერთოდ არ უკავშირდებიან ენას. ენა გამოთქმის განუსაზღვრელი შესაძლებლობებითაა სავსე, ამიტომ მეტყველება შედგება არა მხოლოდ იმისაგან, რასაც თავისთავად ამბობს, არამედ ამ შესაძლებლობების აქტუალიზაციისაგან, გამოთქვას რამე მთელი სიტუაციის მნიშვნელობის გაცნობიერებით. წარმოგიდგენიათ: სიტყვა, როგორც ასეთი, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, როცა ის თავის ძირითად როლს ასრულებს – გამოითქმის -, გარდუვალად ერწყმის მთელ სიტუაციას, საგნებსა და ადამიანებს, ანუ ყოველივე იმას, რაც თავისთავად უტყვია. სიტყვა თავისთავად ძალზე ცოტას ნიშნავს, მისი როლი ზემოქმედების მოხდენაა, როგორც უძლიერესი დეტონატორისა, რომელიც გამაყრუებელი გრუხუნით აფეთქებს ყველა დანარჩენის კვაზისიტყვიერ მუხტს. რა თქმა უნდა, წერილობით ენაში საქმე რამდენადმე სხვაგვარადაა. ეს არც ისე მნიშვნელოვანია, რადგან წერილობითი მეტყველება ზეპირს ემორჩილება, მთლიანად მას ეფუძნება. ჯერ კიდევ გოეთემ თქვა, რომ წერილი ზეპირი სიტყვის მკრთალი აჩრდილი და უღირსი მემკვიდრეა.

როგორც უკვე დავრწმუნდით, „მე“, „შენ“, „აქ“ და „იქ“ – განსხვავებული მნიშვნელობის მქონე სიტყვებია, რომლებიც დამოკიდებულია გამოთქმის სუბიექტსა და მის ადგილმდებარეობაზე. მაგალითად, გრამატიკაში ასეთ სიტყვებს „ოკაზიონალური მნიშვნელობის სიტყვები“ ჰქვიათ. კიდევ ერთხელ გავხაზავთ, რომ სწორედ ამ პუნქტში შეიძლება ლინგვისტებთან შეკამათება. ჩემი აზრით, უფრო სწორი იქნებოდა გვეფიქრა, რომ მსგავს სიტყვებს აქვთ არა მხოლოდ ერთი ოკაზიონალური მნიშვნელობა, არამედ – უთვალავი. მოყვანილი მაგალითები არაორაზროვანი დასკვნის გაკეთების უფლებას გვაძლევს: სწორედ ეს თავისებურებები აღმოაჩენს ყველა სიტყვას, ანუ ნებისმიერი სიტყვის ზუსტი მნიშვნელობა განისაზღვრება იმ გარემოებებით, იმ სიტუაციით, რომლებშიც ისინი გამოითქვა. ამგვარად, თითოეული სიტყვის სალექსიკონო მნიშვნელობა ჭეშმარიტი აზრის მხოლოდ ჩონჩხია; სიტყვის აზრი ყოველი გამოყენებისას რაღაცით განსხვავებულია და ახალია, მისი ჩონჩხი კონკრეტული მნიშვნელობის ცოცხალი ხორცით მეტყველების სწრაფმავალ და მარად ცვალებად ნაკადში იმოსება. რაც შეეხება სალექსიკონო მნიშვნელობას, ტერმინ „ჩონჩხის“ ნაცვლად, ალბათ, უნდა გვესაუბრა ჭედადი მასალით შექმნილ ნამზადზე, რომელიც თავის შტამპირებულ ფორმას მაშინ იღებს, როდესაც სიტყვები თავიანთ თავს უბრუნდებიან ანდა როდესაც მათ ვინმე გამოთქვამს და ვინმეს მიმართავს, ასევე, როდესაც განსაზღვრული მიზეზების გამო და კონკრეტული მიზნის მისაღწევად გამოითქმის.

ლინგვისტიკამ იმით დაიწყო, რომ რეალურ ენაში გამოყო ზემოთ ნათქვამი სქემატური და აბსტრაქტული მომენტი. ამის შედეგად შესაძლებელი გახდა გრამატიკისა და ლექსიკონის შექმნა – ამოცანა, რომელიც ენათმეცნიერებამ ბრწყინვალედ შეასრულა, მაგრამ, როგორც კი პირველი სიძნელე გადალახა და ჩვენს წინაშე ლექსიკონი და გრამატიკა აღმოჩნდა, ნათელი გახდა, რომ ეს მხოლოდ დასაწყისია, რადგან ჭეშმარიტი მეტყველება და წერა სრულიად ეწინააღმდეგება ყველაფერს, რასაც კი ლექსიკონი და გრამატიკა გვასწავლიან. ეს დაკვირვება, უცილოდ, მართალია და ჩვენ სრული უფლება გვაქვს, ვამტკიცოთ: მეტყველების არსი სწორედ გრამატიკულ წესთა და სალექსიკონო ნორმების მუდმივ დარღვევაშია. მკაცრად ფორმალური მნიშვნელობით, „კარგი მწერლობა“, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, საკუთარი სტილის ქონა ნიშნავს, ხშირად და მუდმივად შეიჭრა ლექსიკასა და გრამატიკაში. სწორედ ამიტომ ცნობილი ლინგვისტი ვანდრიესი მკვდარს იმ ენას უწოდებს, სადაც შეცდომის დაშვების უფლება არავისა აქვს. ცოცხალი ენა კი, საპირისპიროდ, თავისი შეცდომებით ცოცხლობს. სწორედ ამ გარემოებით აიხსნება ის სახალისო მდგომარეობა, რომელშიც დღეს ლინგვისტიკაა: ადრე მის მიერ შექმნილი გრამატიკა და ლექსიკონი გარდუვალად ივსება იმ გამოკვლევათა ფართო სპექტრით, რომლებიც შეცდომათა მიზეზებსა და მათი დაშვების შესაძლებლობებს ეძღვნება, ვიმეორებ, შეცდომებისა, რომელთაც, რასაკვირველია, სადღეისოდ დადებითი როლი ითამაშეს. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, მსგავსი გამონაკლისები იმგვარადვე ნიშანდობლივია ენისათვის, როგორც – წესები. ტრადიციულ ლინგვისტიკას შემოკრული კვლევათა ეს ველია სტილისტიკა. მოვიყვან მხოლოდ ყველაზე გასაგებ და ტრივიალურ მაგალითს. როცა ვიღაც ყვირის „ხანძარი!“ – ის გრამატიკას შეურაცხყოფს და აი, რატომ: მსგავსი ამოძახილით ჩვენ ყოველთვის რაღაცას გამოვთქვამთ. ყველა გრამატიკულად სწორი გამოთქმა კი, ჩვეულებრივ, რეალიზაციისათვის ითხოვს სრულ ფრაზას (როგორც ჯერ კიდევ არისტოტელე შენიშნავდა, ცალკეული სიტყვა არაფერს გამოხატავს). ჩვენს მაგალითში მოტანილი ფრაზა, შესაძლოა, ასეც ამოეთქვათ: „ცეცხლმა გამოიწვია ხანძარი და სახლი იწვის“. მაგრამ პანიკამ და სიცოცხლის უშუალო საფრთხემ, რაც ამ სიტუაციას მოჰყვება ხოლმე, აიძულა ადამიანი, უარი ეთქვა იმ გრძელი ფრაზული ფორმის გამოყენებაზე, რომელსაც ტრადიციული ლინგვისტიკა ითხოვს. ამის შედეგად, მთელი წინადადება ერთ საგანგაშო სიტყვად შეიკუმშა.

როგორც ვხედავთ, სტილისტიკამ, გრამატიკისაგან განსხვავებით, სამეცნიერო კვლევის სფეროში ჩართო ისეთი უტყვი ელემენტი, როგორიცაა ემოციური მდგომარეობა და კონკრეტული სიტუაცია, რომელშიც ვიღაც ლაპარაკობს, სხვაგვარად, სწორედ ის, რაც, როგორც ადრე დავრწმუნდით, სრულიად განუყოფელია სიტყვისაგან და ამის მიუხედავად, მას ძალით მოწყვიტეს ლექსიკონებსა და გრამატიკაში. ეს კი ნიშნავს, რომ სტილისტიკა, მოარული აზრის საპირისპიროდ, სულაც არ არის გრამატიკის ერთგვარი დანამატი. პირიქით, ის ახლადაღმოცენებული ლინგვისტიკაა, რომელმაც გაბედა, ენას კონკრეტულ რეალობასთან მიახლოებული პოზიციით მიდგომოდა. გავრისკავდი კიდეც და ვივარაუდებდი, რომ მთავარი დანიშნულება სტილისტიკისა, რომელიც ცოტა ხნის წინ წარმოიშვა ლექსიკისა და გრამატიკის უცნაურ დამატებად, ისაა, რომ შეითავსოს ეს ორი დისციპლინა და ბარემ, მთელი ლინგვისტური პრობლემატიკაც ხელყოს. დიდი ხნის განმავლობაში მე ვავითარებ ახალი ფილოლოგიის დებულებას, რომლის უცილო უპირატესობას ვხედავ ენის ერთიან რეალობად შესწავლაში. ანუ იმ სახით, როგორშიცაა, როცა ცოცხალი, ჭეშმარიტი გამოთქმა განიხილება და არა – მკვდარი, თავის ცოცხალ სხეულს დაცილებული ანასხეპი. ახალი ფილოლოგია, მაგალითად, მოვალეა, ფორმალურ ლინგვისტურ პრინციპად ჩამოქნას ერთი ძველებური წესი (აქ ის მხოლოდ მისი შედარებით სიმარტივის გამო მომყავს), რომელიც ყოველთვის პრაქტიკული ჰერმენევტიკის ორიენტირი იყო და რომელიც ასე ჟღერს: Duo si idem dicunt, non est idem – „როცა ორნი ერთსა და იმავეს გამოთქვამენ, სინამდვილეში სხვადასხვა რამეს ამბობენ“.

ლინგვისტიკამ – ფონეტიკა იქნება ეს, გრამატიკა თუ ლექსიკა – ენის, როგორც ასეთის შესწავლის ნიღბით, გამოიკვლია ერთგვარი აბსტრაქცია, რომელსაც „ენა“ უწოდა. ენა კი, თუკი მისი ფორმალურად დასაზღვრის ნებას მოგვცემენ, სულაც არ არის აბსტრაქცია, არამედ როგორც გითხარით, ნამდვილი სასწაულია, რომელსაც უნდა ჩაწვდე, ვიდრე ადამიანთა და საზოგადოების შემსწავლელი მეცნიერების რომელიმე ფენომენს შესწავლიდე. თუმც, ლინგვისტები ენას ჯერ მხოლოდ მიუახლოვდნენ, რადგან ის, რასაც ისინი ამ ცნებაში გულისხმობენ, სინამდვილეში არ არსებობს, არამედ მხოლოდ ერთგვარი ხელოვნური და უტოპიური სქემაა, თვით ენათმეცნიერებისავე მიერ შექმნილი. სინამდვილეში ენა არასოდესაა რაღაც შექმნილი, დასრულებული, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, „ფაქტი“, რადგან ის არასოდეს „უქმნიათ“, არასოდეს „სრულუყვიათ“. ენა მუდმივად ქმნის საკუთარ თავს, ქმნის და ამავე დროს, ანგრევს, სპობს. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ენა, ერთსა და იმავე დროს მუდმივად თვითქმნადობის პროცესშიცაა და თვითგანადგურებასაც განიცდის. აი, რატომაა, რომ დიდი ინტელექტუალური გმირობა, განსახიერებული თანამედროვე ლინგვისტიკის მიერ, ავალებს ამ უკანასკნელს – კეთილშობილებას ხომ თან სდევს მოვალეობა – ამჯერად მეორედ, ენერგიულად და ზუსტად მიუახლოვდეს ენის რეალობას. ეს დისციპლინა ამას მხოლოდ მაშინ მიაღწევს, როცა თვისი საგნის სერიოზულ შესწავლას დაიწყებს, მაგრამ არა როგორც მზადმყოფისა და დასრულებულისა, არამედ, როგორც ჩამოყალიბების პროცესში არსებულისა, ანუ მყოფისა in statu nansendi. ეს იმას ნიშნავს, რომ ლინგვისტიკამ ენა შეისწავლოს თავისი სიღრმით, რომელიც მის ძირებშია მიმალული. შეცდომა იქნებოდა იმის ფიქრი, რომ დასახული მიზნის მისაღწევად ლინგვისტიკისთვის საკმარისი იქნებოდა ყველა წინამავალი ენობრივი ფორმის რეკონსტრუქცია ანდა – უფრო ზოგადად – ფორმების აღდგენა მათი განსაზღვრული ტი პის კვალობაზე, რომელიც ოდესღაც ჩამოყალიბდა. ეს ამოცანა ლინგვისტიკამ წარმატებით გადაჭრა და დიდად ფასეული ცოდნაც დააგროვა. ამასთან მთელი ეს ე.წ. „ენის ისტორია“ მხოლოდ გრამატიკათა და ლექსიკათა იმ ფორმით მოცემული წყებაა, რომელიც ენის ყველა ადრეული მდგომარეობისათვის იყო ნიშანდობლივი. არსებითად, ენის ისტორია მხოლოდ ენათა რიგია, რომელიც ერთმანეთს მოსდევს. ჩამოყალიბება, რაც ენას, როგორც ასეთს, ახასიათებს, სრულიად უკვლევი დარჩა.

ამ პრობლემის შესწავლისათვის საჭირო არ არის წარსულში ჩაღრმავება, თუმც ეს ყოველთვის უაღრესად სასარგებლოა. ენა მუდმივად ქმნის საკუთარ თავს და თვითვე ანადგურებს. ამიტომ მისი ჩამოყალიბების მიკვლევა თანაბარი წარმატებითაა შესაძლებელი როგორც წარსულში, ისე – აწმყოში. ერთი რამ უდავოა: წარსული მთავარია, მაგრამ უმთავრესი ისაა, რომ ლინგვისტიკამ თავს იდოს ენის მაცოცხლებელი ძირების მიკვლევა, იმ მომენტებისა, სადაც თვით სიტყვა ჯერ არ სრულქმნილა, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, მიკვლევა მისი გენეზისისა.

ჩემი ახალი ლინგვისტური მოძღვრების შეკუმშულად წარმოდგენა ასე ძალმიძს: ლაპარაკი – ძირითადად ნიშნავს (თუ რატომ „ძირითადად“, მოგვიანებით ვნახავთ) ენის ისე შენახვას, როგორც – ჩვეულებისა. მაგრამ ენის დაცვა, როგორც ჩვეულებისა, ადასტურებს, რომ ენა უკვე სრულქმნილია და თავს ჩვენს გარშემო არსებულმა საზოგადოებამ მოგვახვია. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ენა უკვე შექმნილია. მაგრამ ქმნადობა არ არის უბრალო ლაპარაკი. პირიქით, ქმნადობა ენის გამოგონებას გულისხმობს, მისი ახალი მოდუსების აღმოჩენას და, შესაბამისად, მისი აბსოლუტური, თავდაპირველი ქმნადობის მიკვლევას. ახალი მოდუსები და გამოყენების საშუალებები წარმოიქმნება მხოლოდ იმიტომ, რომ ენის განკარგულებაში არსებული უკვე არსებული მოდუსები საკმარისი არ არის ყველაფერ აუცილებლის გამოსახატად და გამოსათქმელად. გამოთქმა ანუ თვითგამოხატვის, ახსნაგანმარტების ნება განსაკუთრებული მოღვაწეობაა, ის ფუნქციაა, რომელიც წინ უსწრებს თვით ლაპარაკს, თვით მეტყველებასა და ენის იმ არსებობას, რომელშიც ის წარმოდგება.

გამოთქმა ქმნის ყველაზე ღრმა ენობრივ ფენას, რომელიც ლაპარაკზე გაცილებით ღრმაა. და ამ უღრმესი პლასტების მოძიება ლინგვისტიკის პირდაპირი ამოცანაა. ადამიანი, არსებითად, გამომთქმელი არსება რომ არ იყოს, ანუ ის, ვისაც ეთქმის, მაშინ არავითარი ენა არ იარსებებდა. ამიტომ გთავაზობთ ახალი დისციპლინის შექმნას, რომელიც ენის შესახებ ყველა არსებული ცოდნის ქვაკუთხედად უნდა იქცეს, და მიმაჩნია, რომ კვლევის ამ სფეროს უნდა ეწოდოს გამოთქმის თეორია. მაგრამ მაინც რატომ უჩნდება ადამიანს გამოთქმის მოთხოვნილება, რატომ არ დუმს, როგორც საბოლოოდ დუმან სხვა დანარჩენი ცოცხალი არსებები და იფარგლებიან მხოლოდ სიგნალის მიცემით მსგავსთა მიმართ ყვირილის, სიმღერის, ღმუილის საშუალებით, სიგნალთა ერთიანობით პრაქტიკულ სიტუაციებში, ბუნებამ ერთხელ და სამუდამოდ რომ დაუსაზღვრათ? მაგალითად, ფონ ფრიშმა საკმაოდ ზუსტად მოახერხა ნახატების სერიის შექმნა, რომელნიც გამოისახება ჰაერში ფუტკრების ფრენისას და რომელთაც თან სდევს სრულიად განსაზღვრული ბზუილი და ხმაური. ამ ქმედებათა ერთიანობის შემწეობით ფუტკარი მოცემული სიტუაციის შესაბამის სიგნალს „აძლევს“ სხვა ფუტკრებს. თუმც, მოცემული სიგნალები შეუძლებელია ფუტკრის „გამონათქვამებად“ მივიჩნიოთ, საქმე გვაქვს მხოლოდ სხვადასხვა სიტუაციებით გამოწვეულ ავტომატურ რეფლექსებთან.

ერთი იმ დაბრკოლებათაგანი, რომელიც ნებას არ გვაძლევს ვილაპარაკოთ გამოთქმის, როგორც საკუთრივ ადამიანური ფუნქციის შესახებ, ის მიდგომაა, რომლის დროსაც ენა განიხილება იმის გამოხატულებად, რის შეტყობინებაცა და სიტყვებით გადმოცემა გვსურს, მაშინ, როცა დიდი ნაწილი იმისა, რის შეტყობინებასა და სიტყვებით გადმოცემას ვლამობთ, ორი განზომილებით გამოუთქმელი რჩება. პირველი განზომილება თვით ენობრივი მოღვაწეობის ზემოთაა, მეორე – ქვემოთ. ზემოთაა ყოველივე ის, რისი გამოთქმაც არ შეიძლება, ანუ რაც არ გამოითქმის. ქვემოთ – ყოველივე ის, რასაც არ ვამბობთ და თავისთავად იგულისხმება. და სწორედ მაშინ მსგავსი თავშეკავება მუდმივად მოქმედებს ენაზე, მის ახალ ფორმებს წარმოქმნის. ჯერ კიდევ ჰუმბოლდტი აღნიშნავდა: „ნებისმიერ ენაში ერთი მისი ნაწილი ყოველთვის ექსპრესიულადაა აღნიშნული და მკაფიოდ გამოხატული, მეორე კი, დამატებითი, ყოველთვის განზე რჩება, იგულისხმება. ჩინურ ენაში პირველსა და მეორეს შორის ურთიერთშესაბამობა ძალზე მცირეა“. და შემდეგ განაგრძობდა: „ნებისმიერ ენაში სამეტყველო კონტექსტი წინ უსწრებს გრამატიკას. ჩინურში ის საერთო საფუძველია ურთიერთგაგებისა და, ხშირად, თვით კონსტრუქცია მხოლოდ მისგან მომდინარეობს. თვით ზმნაც კი შესაძლებელია გაგებულ იქნას ზმნის შესახებ არსებული ცნების წყალობით.“ ანუ ზმნა იბადება ზმნური ქმედებების იდეიდან, რომელიც, თავის მხრივ, კონტექსტიდან მომდინარეობს. მხოლოდ ზემომოყვანილი დასკვნების გათვალისწინებით შეიძლება უქვემდებარეო წინადადების გაგება, დაახლოებით, ამ ტიპისა: „ცრის!“, ასევე, ასეთი წამოძახილებისა: „ხანძარი!“, „ქურდები!“, „წავედით!“ მაგრამ თუ ადამიანი გამომთქმელი არსებაა, სრულიად აუცილებელია იმის გარკვევა, კერძოდ რას გამოთქვამს, აგრეთვე, რა აიძულებს, გამოთქვას, ან – პირიქით, გამოთქმისაგან თავი შეიკავოს, დადუმდეს. აშკარაა, რომ გამოთქმის სწორედ ასეთმა მოთხოვნილებამ – თანაც ეს მოთხოვნილება სავსებით გარკვეული და კონკრეტულია, რადგან ქმნის იმის მკაფიო სისტემას, რის გამოთქმაც ეგების, – შექმნა და შემდგომად განავითარა ენები. და მხოლოდ ახლა ძალგვიძს ადამიანის მიერ შექმნილი გამოთქმის ამ იარაღის განსჯა.

ყოველთვის, როცა ადამიანი ლაპარაკს იწყებს, თან სდევს შეგნება, რომ შეძლებს ნაფიქრალის გამოთქმას. მაგრამ ეს ილუზიაა, რადგან ამისთვის მხოლოდ ენა არ კმარა. ენა ხომ, ასე თუ ისე, იმის მხოლოდ მცირე ნაწილს გადმოსცემს, რასაც ჩვენ ვფიქრობთ და ქმნის დაბრკოლებებს სხვა დანარჩენის გადმოსაცემად. მაგალითად, ენა ვარგისია მათემატიკურ თეორიათა და მტკიცებათა გადმოსაცემად. მაგრამ როგორც კი საუბარი ფიზიკას ეხება, ის მაშინვე ამჩნევს საკუთარ ორაზროვნებას და ნაკლულობას. და რაც უფრო სავსე, ადამიანური და რეალური ხდება თემა, მით ინტენსიურდება ენობრივი უზუსტობა, იდუმალება და უგერგილობა. ჩვენ შევეჩვიეთ დამკვიდრებულ ცრურწმენას, თითქოს, „საუბრისას ერთმანეთის გვესმის“, და იმდენად გვჯერა ყველაფერი თქმულის, რომ საბოლოოდ ისეთი მოტყუებულნი ვრჩებით, სჯობდა, საუკუნოდ დავმუნჯებულიყავით და უბრალოდ, სხვათა აზრების კითხვა შეგვძლებოდა. მეტიც: რადგან თვით აზროვნება დიდწილად ენას ეფუძნება – თუმც, სხვათაგან განსხვავებით, ეს დამოკიდებულება აბსოლუტური არა მგონია – საბოლოოდ გამოდის, თითქოს, ფიქრი საკუთარ თავთან ლაპარაკს ნიშნავდეს და, შესაბამისად, საკუთარი თავის ცუდად გაგებას. საკუთარი თავის გაუგებრობას კი საბედისწერო შედეგები მოსდევს.

1922 წელს პარიზში შედგა ფილოსოფოსთა საზოგადოების შეკრება, რომელიც ენის განვითარების პრობლემებს მიეძღვნა. სენის ნაპირების მკვიდრი ფილოსოფოსების გარდა მონაწილეობდნენ ფრანგული ლინგვისტური სკოლის, მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ავტორიტეტული ორგანიზაციის წევრებიც. და აი, ვკითხულობ დისკუსიის მოკლე მიმოხილვას და შემთხვევით წავაწყდი მეიეს ზოგიერთ გამოთქმას – მეიე თანამედროვე ლინგვისტიკის შეუდარებელი კორიფეა -, რომელთაც პირდაპირ თავზარი დამცეს. „ყველა ენა, – ამტკიცებს მეიე, – გამოხატავს საზოგადოებისათვის ყოველივე აუცილებელს; ენა ამ საზოგადოების ორგანოა. ნებისმიერი ფონეტიკური წყობა და გრამატიკა ვარგისია იმისთვის, რომ ის გამოთქვა, რაც საჭიროა.“ მიუხედავად მეიეს ხსოვნისადმი დიდი პატივისცემისა, ამ სიტყვებში ბევრი რამ გადაჭარბებულია. რა აძლევს უფლებას მეიეს, თავისი კატეგორიული მსჯელობა ჭეშმარიტებად მიიჩნიოს. თვით პრობლემაც კი სცდება ლინგვისტიკის ვიწრო საზღვრებს. ლინგვისტმა ხომ ამა თუ იმ ხალხის მხოლოდ ენა იცის და არა – აზროვნება. მსგავსი დოგმა რომ ამტკიცო, საჭიროა, ჯერ ერთი, აზროვნება ენებით განსაზღვრო და, მეორეც: მათი იგივეობის კონსტატირება მოახდინო, მაგრამ ამ პირობის შესრულებაც კი იმის სამტკიცებლად, თითქოს, ნებისმიერი ენით ნებისმიერი აზრის გამოთქმა შეიძლებოდეს, სულაც არ არის საკმარისი. აუცილებელია იმის დამტკიცებაც, რომ ეს ერთნაირი სისადავითა და უშუალობით ძალუძს ყველა ენას. ენა კი არამხოლოდ ხელს უშლის ზოგი აზრის გამოთქმას, არამედ ამავე მიზეზის გამო ართულებს სხვის მიერ მათ გაგებას, გაგების ზოგი მიმართულების პარალიზებას ახდენს.

ჯადოსნური რეალობის წვდომა, ენა რომ ჰქვია, შეუძლებელია იმ უეჭველი ფაქტის სრული გაცნობიერების გარეშე, რომ მეტყველება სწორედ თავშეკავებიდან, სიჩუმიდან იბადება. არსებას, რომელსაც არ ძალუძს ბევრი რამის გამოხატვაზე უარის თქმა, საერთოდ არაფრის თქმა არ შეუძლია. ამგვარად განსხვავებული ენები შესაძლოა სხვადასხვაგვარად წარმოდგნენ გამოხატულსა და გამოუხატავს შორის გათანაბრების თვალსაზრისით. ყველა ხალხი რაღაცას მალავს, რაღაცის გამოთქმისგან თავს იკავებს, რათა დანარჩენი თქვას. რადგან აბსოლუტურად ყველაფრის გამოხატვა შეუძლებელია. ამიტომაა განსაკუთრებით ძნელი ნებისმიერი თარგმანი, რადგან სწორედ ესაა ცდა, გამოხატო რომელიღაც ენაზე ის, რისი თქმისგანაც სხვა ენა თავს იკავებს. ყველა გამოთქმის შესახებ გამოთქმის თეორია უნდა იქცეს ასევე თეორიად იმ განსაკუთრებულ მიჩუმათებაზე, რომელიც სხვადასხვა ხალხისთვისაა ნიშანდობლივი. მაგალითად, ინგლისელები ბევრ ისეთ რამეს არ ამბობენ, რაც ჩვენ, ესპანელებს, გამუდმებით პირზე გვაკერია. და პირიქითაც! თუმც არსებობს ბევრი უფრო სერიოზული მიზეზი, რომელთა გამოც ლინგვისტიკა „გამოთქმის თეორიას“ უნდა მიუბრუნდეს. აქამდე ლინგვისტიკა არსებულ ენას სწავლობდა, ანუ ისეთს, როგორიც წარმოგვიდგა. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ლინგვისტიკა სწავლობდა ენას, როგორც მომხდარ ფაქტს. მაგრამ ენა, ხისტად რომ ვთქვათ, არასოდესაა რამე დასრულებული, ის ყოველთვის ქმნის თავის თავს და თვითონვე ანგრევს, რადგან ეს ზოგადად, კაცობრიობის თავისებურებაა. ლინგვისტებს სწამთ: ეს საკითხი ისე უნდა გადაწყდეს, რომ შესწავლილ იქნას ენის არამხოლოდ თანამედროვე მდგომარეობა, არამედ განხილულ იქნას მისი ევოლუცია, ისტორიული განვითარება. საქმე ეხება სოსიურის მიერ ლინგვისტიკის დანაწილებას, ანუ დაყოფას სინქრონიად, რომელიც სისტემას ჩამოყალიბებული სახით იკვლევს და, დიაქრონიად, რომელიც ყურადღებას აპყრობს დროში ენობრივი მოვლენების ტრანსფორმაციას. მაგრამ მსგავსი დაყოფა დიდად უტოპიურია და ვერანაირად ვერ გვაკმაყოფილებს. უტოპიურია თუნდაც იმიტომ, რომ ენის შემადგენლობა არასოდესაა დუნე, უსიცოცხლოო. ხისტად რომ ვთქვათ, ენაში საერთოდ არ შეიმჩნევა მისი ყველა კომპონენტის სინქრონული სურათი. მეორეც, უტოპიურია იმიტომაც, რომ იგივე დიაქრონია სხვა არაფერია, თუ არა რეკონსტრუქცია ენის სხვა შეფარდებითი „თანამედროვეობებისა“ თანაც იმ სახით, როგორითაც ისინი წარსულში არსებობდნენ. ამგვარად, დიაქრონია გვიჩვენებს მხოლოდ ენობრივ ცვლილებებს და, შედეგად, ჩვენ ვამჩნევთ მხოლოდ ერთი ახლანდელი დროის მეორით შეცვლას, ანუ თვალნათლივ ვხედავთ ენის ზოგ სტატიკურ სურათს, რომელთა შედარება შეიძლება რომელიღაც ფილმთან, სადაც ერთმანეთის მონაცვლე უძრავი სახეები მაყურებელს მოძრაობის ილუზიას აღუძრავენ. საუკეთესო შემთხვევაში, დიაქრონიას ძალუძს, გვაცნობოს ენის კინემატური ხედვა და არა მისი დინამიკური გაგება, რომელთან ერთადაცაა შესაძლებელი ცვლილებათა წვდომა. ნებისმიერი ცვლილება – ზემოთ აღნიშნული ქმნადობისა და განადგურების მხოლოდ შედეგია, ენის მხოლოდ გარეგნული მხარე. ჩვენთვის კი აუცილებელია ენის შინაგანი კონცეფციის შექმნა, სადაც აღმოვაჩენდით არა დასრულებულ ენობრივ ფორმებს, არამედ – უშუალოდ მის მამოძრავებელ ძალებს.

ენის წარმოშობის საკითხს ლინგვისტებმა ტაბუ დაადეს. ეს გამართლებულია, თუ გავითვალისწინებთ ძველი ენობრივი მონაცემების სრულ არარსებობას. მაგრამ ენა, სიმართლე რომ ვთქვათ, არასოდესაა რაიმე დასრულებული, datum (მოცემული), დასრულებული ლინგვისტური ფორმები, უფრო პირიქით, ის გამუდმებით ქმნის საკუთარ თავს. ამ თუ იმ სახით ენის ცხოველმყოფელი შესაძლებლობანი ამჟამადაც არსებობს. ამიტომაც რეზონულად ძალგვიძს ამ ენობრივი შემოქმედებით პოტენციის გამოყოფა თანამედროვე ენაში და მათი აღწერა. წინასწარ უარის თქმით, ამგვარი ცდებისაგან თავშეკავებით, თვითონვე ვაგებთ შეუვალ წინააღმდეგობებს ენის გენეზისის რამდენადმე წვდომის გზაზე.

ამ მიზეზის გამო ენის წარმოშობის ყველა თეორია ორ უკიდურესობას შორის მერყეობდა: ერთი მხრივ, მიიჩნევდნენ, რომ ენა საღვთო მადლია, მეორე მხრივ – ცდილობდნენ ცოცხალი არსებისთვის ნიშანდობლივი მოთხოვნილებებისაგან მის გათავისუფლებას. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, უკანასკნელ შემთხვევაში ადამიანთა ენა უთანაბრდებოდა ან ყვირილს, ოხვრას, მოწოდებას (სწორედ ამას ამტკიცებდა არც თუ დიდი ხნის წინათ გ. რევეში), ან – სიმღერას, ჩიტების ანალოგიით (დარვინი, სფენსერი). ამავე იდეას ადასტურებს თითქოს ისეთი მოვლენები, როგორებიცაა შორისდებულები, ბგერათა მიბაძვა და სხვ. ამ შემთხვევაში ისევე, როგორც სხვა დროს, თეოლოგიური ახსნა ყველა ახსნის საწინააღმდეგოა, რამეთუ მტკიცება, თითქოს, ღმერთმა ადამიანი „გონიერ ცხოველად” შექმნა ანუ უბრალოდ მიანიჭა მას ე.წ. „რაციონალობა”, რომელიც თავის მხრივ, ენის ფლობასაც ნიშნავს, ან უფრო მარტივად , დებულება, თითქოს, ენა ადამიანს ღმერთმა უბოძა – იმის ტოლფასია, აღიარო: არც „რაციონალობა” საჭიროებს რაიმენაირ განმარტებას და არც – ენა. სინამდვილეში გადაუჭარბებლად შეიძლება ითქვას: თვით ადამიანი არასოდეს ყოფილა რაციონალური და არც ახლა შეიძლება ასეთად მისი მიჩნევა. არსებითად, ლაპარაკია რომელიღაც ბიოლოგიურ სახეობაზე, რომელიც წარმოიშვა – უკანასკნელი მონაცემებით – დაახლოებით მილიონი წლის წინათ. უდავოა, ევოლუციისას, ანუ თავისი ისტორიის განმავლობაში, ადამიანი დაადგა გზას, რომელმაც ათასწლეულების შემდეგ, შესაძლოა, ჭეშმარიტ რაციონალობამდე მიიყვანოს. მაგრამ სადღეისოდ მხოლოდ ძალზე პრიმიტიული ინტელექტუალური შესაძლებლობებით უნდა დავკმაყოფილდეთ, რომლებიც, ვიმეორებთ, მხოლოდ ფარდობითად შეიძლება „რაციონალურად” ჩაითვალოს. ამასთან ენის წარმოშობის ახსნის ცდა, გამომდინარე ცხოველური თავისებურებებიდან, უხეშ შეცდომად მიიჩნევა, რადგან ამ შემთხვევაში სრულიად გაუგებარია, სხვა დანარჩენმა ბიოლოგიურმა სახეობებმა რატომ ვერ მიაღწიეს განვითარების ისეთ საფეხურს, როცა საკუთარი ენის შექმნას თვითვე შეძლებდნენ. ფაქტობრივად, მსგავსი „ბიოლოგიური” თეორიები მიაწერენ ადამიანურის ტოლფას თავისებურებებს ყველა სხვა არსებას, მაგრამ სულაც არ არის აუცილებელი, რომ ცოცხალ არსებათა ამგვარი შესაძლო ენები ასევე დანაწევრებულ სამეტყველო სისტემას წარმოადგენდნენ. პრინცი პში, ამას ყვირილის ენაც შეძლებდა. ცხოველთა ბევრ სახეობას ხომ – არა მარტო პრიმატებს – აქვთ ტვინის ერთგვარი „ელექტრონული” მოწყობილობა, რომელსაც დაუძაბავად ძალუძს მეხსიერებაში შეინარჩუნოს ათასგვარი ყვირილის სისტემა, თანაც ისეთი რთულისაც, რომელიც თავისუფლად შეიძლება „ენას” შევადაროთ, თუმც, ამ შემთხვევაში მეტყველების ორგანო არა იმდენად ენაა, რამდენადაც – ყელი.

სავარაუდოა, რომ ადამიანში „ადამიანურობის“ გაჩენის წამიდან წარმოიქმნა ურთიერთობის დაუოკებელი მოთხოვნილება, რომელიც აბსოლუტურად აღემატება ყველა სხვა ცხოველის მსგავს სურვილს. და ეს საგანგებოდ იმ ცხოველში უნდა ჩასახლებულიყო, რომლიდანაც მოგვიანებით ადამიანი წარმოიშვა, ვინაიდან სწორედ ამ ცხოველს სურდა ძალიან ბევრის, არანორმალურად ბევრის თქმა. ამგვარად, ადამიანში მკვიდრობდა რაღაც, რაც არ გააჩნდა რომელიმე სხვა ცხოველს: ეს ავსებდა მის „შინაგან სამყაროს», რომელიც მას რაღაცნაირად უნდა გამოეხატა, გამოეთქვა. მიგაჩნდეს, რომ ეს რაციონალური სამყარო იყო – უხეში შეცდომაა. ხისტად რომ ვთქვათ, ამჟამინდელ „რაციონალობაში“ გარდუვალად აღწევს ინტელექტუალური ჩვევები, რომლებიც კაცობრიობის მთელი ისტორიის განმავლობაში კოლოსალური დაძაბულობის შედეგად გამომუშავდა და რომლებიც, რადგან თავდაპირველად არ არსებობდნენ, უშუალოდ მოჰყვნენ გადარჩევას, აღზრდას, შინაგან დისციპლინას. იმ ცხოველში, რომელიც შემდეგ „ადამიანად” იქცა, უნდა წარმოქმნილიყო განსაკუთრებით მდიდარი და უჩვეულოდ განვითარებული წარმოსახვის ორიგინალური ფუნქცია ანუ ფანტაზია. ისტორიულად მტკიცდებოდა სწორედ ეს ფუნქცია, ვითარდებოდა, ხანგრძლივ სავარჯიშოებს უძლებდა, რამაც, თავის მხრივ, ფანტაზია იმად გადააქცია, რასაც ჩვენ რიხით „გონებად” ვიხსენიებთ. რა ძალამ ამოხეთქა ამ რომელიღაც ზოოლოგიურ სახეობაში ფანტაზიის უშრეტი წყარო ანუ განსაკუთრებით განვითარებული წარმოსახვა – ამაზე გაკვრით ვისაუბრე წინა ლექციაზე, ამასთან, ჩემს ერთ-ერთ შრომაშიც. ამ თემის გასაშლელად ახლა უბრალოდ დრო არა გვაქვს. და მაინც მცირედ გადავუხვევ სათქმელს და მოგახსენებთ: თეოლოგების საპირისპიროდაც, რომლებიც ადამიანს ღვთის განსაკუთრებულ ქმნილებად მიიჩნევენ და, ზოოლოგიური კონცეფციისგან განსხვავებითაც, რომელიც ცხოველური სამყაროს ნორმალურ ფარგლებში ცდილობს ჩვენს ჩადუღაბებას, ადამიანს ერთგვარ არანორმალურ ცხოველად მივიჩნევ. ადამიანის არანორმალურობა მდგომარეობს იმაში, რომ იგი აღსავსეა ხატ-სახეებით, ფანტაზიით, რომელმაც მოიცვა იგი, მძლავრ ნაკადად მიმოიქცა მასში, შექმნა ის, რასაც „შინაგანი სამყარო” ეწოდება. აი, რატომაა ადამიანი – ამ სიტყვის სხვადასხვა მნიშვნელობით – ფანტასტიკური ცხოველი. ამ საუნჯემ, რომელსაც ადამიანი ატარებს და სხვა ცხოველთათვის უცხოა, მიანიჭა ადამიანურ თანაგანცდას, ადამიანური ურთიერთობების ტიპს სრულიად ახალი ხასიათი. ამიერიდან ლაპარაკია არა მხოლოდ სიტუაციიდან გამომდინარე უტილიტარულ სიგნალთა მიღებასა და გაცემაზე; საქმე ეხება გადაუდებელ მოთხოვნილებას, გამოხატოს საკუთარი სანუკვარი სამყარო, რომელიც შინაგანად ხეთქს ადამიანს, სიმშვიდეს სტაცებს, აღაგზნებს და შფოთითა და ძრწოლით ავსებს. ეს შინაგანი სამყარო ადამიანისაგან დაჟინებით ითხოვდა გარეთ გასაღწევს, მასში ურთიერთობის ჭეშმარიტი მონაწილეობის – ერთი სიტყვით – ახსნა-განმარტების წყურვილს შობდა. ენის გენეზისის გასაგებად ზოოლოგიური უტილიტარიზმი საკმარისი არ არის. აქ არ შეიძლება შემოფარგვლა უბრალო სიგნალებით, რომლებიც ასოცირდება რაღაც ჩვენს მიღმა მომხდართან, ანუ სიტუაციასთან, რომლის აღქმაც ძალგვიძს.

აბსოლუტურად აუცილებელია, წარმოვიდგინოთ, რომ ყველა იდუმალ არსებაში საკუთარი სულის სხვისთვის ჩვენების უზარმაზარი ვნებაა, იმის თქმის ჟინია, რაც „შიგნით” მომწიფდა და, კერძოდ – სანუკვარი წარმოსახვითი სამყარო; ერთი სიტყვით, იქ სულდგმულობდა აღსარების დიდი ლირიკული მოთხოვნილება, მაგრამ რადგანაც შინაგანი სამყაროს ხატ-სახენი უშუალო აღქმას არ ექვემდებარება, მათი გადმოცემა „სიგნალით“ შეუძლებელია; ვინმეს შინაგანი სამყარო მეორემდე რომ მიიტანო, სიგნალი თავისი წმინდა სახით, გარდუვალად უნდა იქცეს გარკვეულ გამოხატვად, სხვა სიტყვებით, ამგვარი ნიშანი თვითვე უნდა გულისხმობდეს რაღაც აზრს, რაღაც მნიშვნელობას. მხოლოდ ცხოველი, რომელსაც მართლაც სურდა „ბევრის თქმა,” და სწორედ იმაზე, რაც „აქ” არ არის, გარესამყაროში არ არსებობს, ამბობს უარს სიგნალთა უბრალო ერთიანობაზე, რადგან ზუსტად ესმის მისი შეზღუდულობა. ამ აღმოჩენამ, უცილოა, ეს ცხოველი აიძულა კავშირი გაეწყვიტა კომუნიკაციის მსგავს ნაკლულ საშუალებასთან და ეცადა მისი გადალახვა. საინტერესოა, რომ აღნიშნული „წყვეტა,” როგორც ჩანს, არა მხოლოდ უშუალოდ უკავშირდება ენის „გამოგონებას,” არამედ უდავოდ დღემდე გრძელდება და მცირე ქმნილებათა სერიად გარდაიქმნება. ესაა ინდივიდის მარადიული კონფლიქტი, რომელიც ესწრაფის რაღაც ახლის გამოთქმას, რაც მის სულში იშვა და სხვათათვის უცხოა; ესაა პიროვნების კონფლიქტი უკვე დადგენილ და წინასწარგანსაზღვრულ ენასთან, ან არა და, გამოთქმის ნაყოფიერი შეჯახება მეტყველებასთან.

ამ გარემოებებმა მომანიჭეს უფლება, წინასწარ მეთქვა, რომ ენის წარმოშობის პრობლემა ნაწილობრივ, ახლაც შეიძლება ვიკვლიოთ. ენა, მეტყველება, ან ის, რაც გამოითქმის, – კოლოსალური სისტემაა იმ სიტყვიერ ჩვეულებათა, რომლებსაც განსაზღვრული საზოგადოება აღიარებს. ინდივიდი, პიროვნება ამ ჩვეულებათა სახით იმთავითვე განიცდის ენობრივ იძულებას. ამიტომ მშობლიური ენაა ყველაზე ნათელი და ტიპური საზოგადოებრივი მოვლენა. სწორედ ის აძლევს საშუალებას „სხვებს”, შემოაღწიონ ჩვენში და საუკუნოდ დაფუძნდნენ, რაც თითოეულ ინდივიდს „ხალხის” კერძო შემთხვევად აქცევს. მშობლიური მეტყველება ახდენს ჩვენი სანუკვარი სამყაროს უღრმეს ფენათა სოციალიზაციას, და ამიტომაც ნებისმიერი ინდივიდი, ამ სიტყვის ხისტი მნიშვნელობით, საზოგადოებას ეკუთვნის. რა თქმა უნდა, ცალკეულ ადამიანს შეუძლია იმ საზოგადოებიდან გაქცევა, რომელშიც დაიბადა და აღიზარდა, მაგრამ მაშინაც კი საზოგადოება გააფთრებით დაედევნება ლტოლვილს, რადგან ყველა ინდივიდი საზოგადოების მარადიული მატარებელია. აი, ჭეშმარიტი არსი დებულებისა, რომლის თანახმადაც, ადამიანი საზოგადოებრივი ცხოველია (თუმც, არისტოტელემ თქვა „პოლიტიკური ცხოველია” და არა „საზოგადოებრივიო”;). ადამიანი სოციალურია, საზოგადოებას ეკუთვნის მაშინაც კი, როცა მას დიდად არ ხიბლავს ურთიერთობა. მისი სოციალობა, ანუ ამა თუ იმ საზოგადოებისადმი კუთვნილება მის გულღიაობაზე არ არის დამოკიდებული. მშობლიური ენა საუკუნოდ ტვიფრავს ადამიანს. და რადგანაც ყველა ენა გულისხმობს სამყაროს აბსოლუტურად თვითმყოფ სურათს, ის გარდუვალად აჯილდოებს ადამიანს რამდენიმე განსაზღვრული შესაძლებლობით, და ამასთან, არსებითად ზღუდავს კიდეც მას. აი, სად ვხედავთ მკაფიოდ, თუ როგორ ხდება მოვლენა – „ესა თუ ის ადამიანი” უმაღლესი კლასის აბსტრაქცია! ყოველივე, რაც ადამიანში სანუკვარია, წინასწარ არის განსაზღვრული და ფორმულირებული ამა თუ იმ საზოგადოებით.

მაგრამ ესეც სიმართლეა: ის, ვისაც უაღრესად პიროვნულისა და, შესაბამისად, სრულიად ახლის გამოხატვა სურს, წესისამებრ, ადამიანთა მეტყველებაში, ენაში ვერ პოულობს იმ სიტყვიერ ჩვევას, ადეკვატურად რომ ეთანადებოდეს მის გამოთქმას. მაშინ ინდივიდი ახალ გამოთქმას ქმნის. და თუ გაუმართლა და სხვა ბევრიც გაიმეორებს, ეს გამოთქმა, შესაძლოა, ახალ ენობრივ ჩვევად ჩამოყალიბდეს. ამგვარად, ყველა სიტყვა და ფრაზეოლოგიური საქცევი იმთავითვე იყო ცალკეულ ადამიანთა მიერ შექმნილი, რომლებიც შემდგომ მექანიკურ ყოფით ჩვეულებად გარდაისახნენ. მსგავსი დეგრადაცია აუცილებელია, რადგან სიტყვათა და საქცევთა ენაში შემოსვლის მთავარ პირობად გვევლინება და მაინც, ამ პიროვნულ აღმოჩენათა დიდი ნაწილი შედეგს ვერ აღწევს, ანუ რამდენადმე შესამჩნევ კვალს არ ტოვებს ენაზე: პიროვნული შემოქმედების ეს აქტები ბევრისთვის გაუგებარია. პიროვნული გამოთქმებისა და ადამიანთა მეტყველების ეს ბრძოლა ენის ყოფის ნორმად იქცა. ცალკეული ადამიანი ყოველთვის საზოგადოების ტყვეა, თუმცა კი, ხანდახან, მისგან გაქცევის შესაძლებლობით სულდგმულობს, რათა ცხოვრების დამოუკიდებელ, საკუთარ ფორმას მისდიოს. ამგვარ ცდათაგან ცოტა თუ სრულდება წარმატებით – და მაშინ საზოგადოება აუქმებს ამა თუ იმ ჩვევას და პიროვნების მიერ გამომუშავებულ ახალ ფორმებს აიტაცებს ხოლმე. თუმც, ხშირად, ჩვენ მაინც მსგავს პიროვნულ სასოებათა მსხვრევის მოწმენი ვხდებით; ამგვარად ენაში ჩვენ ვხედავთ ნებისმიერი სოციალური ფაქტის პარადიგმას. ეთნოგრაფთა მონაცემების თანახმად, ველურებში, ახლაც პირველყოფილი წყობით რომ ცხოვრობენ, ხშირად გვხვდება ისეთი მოვლენა, როცა რომელიმე ახალი სიტუაცია ინდივიდისაგან მოითხოვს მშობლიურ ენაში არარსებული ფონემების წარმოქმნას. ეს ფონემები შემოქმედების შედეგია, რადგან მათი ბგერითი ფორმა წარმოთქმის მომენტში სრულად უპასუხებს იმას, რასაც განიცდის და რის გამოთქმასაც ლამობს ესა თუ ის ინდივიდი. კაცობრიობის განვითარების ადრეულ ეტაპზე ეს ფენომენი, სავარაუდოდ, უფრო ხშირად გვხვდებოდა, რადგან ადამიანური მეტყველება მხოლოდ მაშინ იდგამდა ფესვს და არსებობდა ენის, როგორც ასეთის – თუ შეიძლება ასე ითქვას – „შავი მონახაზი”.

მაგრამ გვაქვს კი საფუძველი ვამტკიცოთ, რომ სწორედ ფონეტიკური ფორმაა მთავარი, გადამწყვეტი მომენტი სიტყვათქმნადობის ზემოაღნიშნულ პროცესში, როგორც ამას დღევანდელი ლინგვისტიკა ვარაუდობს. სინამდვილეში, მყარად მწამს: თვით ფონეტიკაც კი უცილოდ ენის უღრმეს შრეებს უნდა ეფუძნებოდეს.

ენის „დაყვანა” სიტყვამდე – sensu stricto, ანდა – მის ბგერით მხარემდე აბსტრაქციაა, ანუ რაღაც, კონკრეტულ რეალობას რომ არ ემთხვევა. თანამედროვე ლინგვისტიკის საფუძლად ქცეული ეს აბსტრაქცია დაბრკოლებად არ აღმართულა იმ ფართომასშტაბიანი და ერთგვარად, მკაცრად სანიმუშო კვლევისას, „ენად” რომ მოვიხსენიებთ. მაგრამ ენათმეცნიერების უდავო წარმატებები იმ პლასტის ღრმა დამუშავებასა და დეტალურ შესწავლას გვავალებს, რომელიც სულ ახლახან განხილული აბსტრაქციის ფარგლებს მიღმაა. ლინგვისტიკამ, როგორც დავრწმუნდით, უცილოდ უნდა ჩართოს მეტყველების ანალიზში იმის ნაწილი, რაც თვით მასში არ გამოიხატა, გამოუთქმელი დარჩა. და აქ არაორაზროვნად მსურს განვაცხადო! ჩვენი მეტყველება შედგება არა მხოლოდ სიტყვებისაგან, ბგერათშეთანხმებათაგან ან ფონემათაგან. დანაწევრებულ ბგერათა წარმოთქმა ხომ მეტყველების მხოლოდ ერთი ნაწილია. მისი მეორე მხარე მოიცავს მთელი ადამიანური სხეულის სრულ ჟესტიკულაციას, რომელიც თვითგამოხატვას ესწრაფის. და ეს ჟესტიკულაცია, ბუნებრივია, შედგება არა მხოლოდ მკაფიოდ გამოხატულ მოძრაობათაგან, არამედ, მაგალითად, თვალების, ღაწვების და ა.შ. ტონუსის შესამჩნევ ცვლილებათაგან. ენათმეცნიერები მსგავსი მოვლენების ფასეულობათა აღიარებისთვის დიდი ხანია მზად არიან, მაგრამ ამის მიუხედავად, მათ სერიოზულად არ აღიქვამენ. განა უმჯობესი არ იქნება სიმართლეს თვალი გავუსწოროთ და ვაჟკაცურად ვაღიაროთ: მეტყველება ჟესტიკულირებას ნიშნავს? ამ ფრაზის არსი უფრო კონკრეტული და პირქუშია, ვიდრე შესაძლოა, ერთი შეხედვით მოგვეჩვენოს.

ცალკეულმა ხალხმა, დიდწილად, დასავლეთის მკვიდრებმა, პრაქტიკულად ორი ასწლეულის განმავლობაში მკაცრად დისციპლინური გახადეს თავიანთი მეტყველება, რის შედეგადაც მათ იმას მიაღწიეს, რომ არსებითად შეზღუდეს, განსაკუთრებულ შემთხვევებში კი, საერთოდ აკრძალეს ყველაზე თვალშისაცემი ჟესტების გამოყენება. მაგალითად მოვიყვანთ ინგლისელებს. Merry England-ის („კეთილი, მხიარული ინგლისი”) ხანაში საუბრისას ისინი იმ სიმშვიდითა და უდრტვინველობით ვერ დაიკვეხნიდნენ, დღეს რომ მათ ნიშანდობლივ თავისებურებად მიაჩნიათ. ფალსტაფსა და მისტერ იდენს უფსკრული აცილებთ, რომელმაც უამრავი ჟესტი შთანთქა. როგორ იმოქმედა ამან გამოხატვაზე, არაფერს ვიტყვი. მაგრამ თუ ისტორიული განვითარების ადრეულ ეტაპებს დავუბრუნდებით, ჟესტიკულაციის ინტენსიურ მატებას შევამჩნევთ. აფრიკაში დღესაც შეხვდებით პირველყოფილ ხალხებს, რომელთაც არ ესმით ეთნოგრაფებისა და მისიონერებისა, არადა, მათ სრულყოფილად იციან იქაურთა ენები, თუმც მეტყველებას გამძაფრებულ ჟესტიკულაციას არ ურთავენ. მეტიც: ცენტრალური აფრიკის ზოგი ტომი შებინდებასთან ერთად საუბარს წყვეტს. არ ლაპარაკობენ, რადგან ერთმანეთს ვერ ხედავენ – ვინაიდან უკანასკნელი გარემოება ჟესტიკულაციას საბოლოოდ აუცხოებს მეტყველებისაგან.

მაგრამ მოყვანილი მაგალითები ჯერ კიდევ არ არის საკმარისი საფუძველი ფორმულისა: „მეტყველება ჟესტიკულაციას ნიშნავს.”

გასული საუკუნის დასაწყისში, რომელსაც კანტმა „მეცნიერების საიმედო გზა” უწოდა, ლინგვისტიკა მაშინვე შეუდგა ენის იმ მხრივ შესწავლას, რომელიც უფრო სასურველი გახლდათ ზუსტი კვლევებისათვის. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ყურადღება მიაპყრეს კაცობრიობის ძირითად სამეტყველო აპარატს, რომელიც ბგერების არტიკულაციას ახდენდა. ასე წარმოიშვა ფონეტიკა. მკაცრი მნიშვნელობით, ეს ტერმინი ჭეშმარიტებას არ შეესაბამება. თვითონ განსაჯეთ – ეს მეცნიერება სულაც არ სწავლობს ენობრივ ბგერებს, როგორც ასეთს; მხოლოდ სამეტყველო ორგანოების მუშაობას იკვლევს. ამიტომ კლასიფიკაციისას ენობრივ ბგერებს ანიჭებდნენ მოქმედი ორგანოს სახელს; ასე გაჩნდა ქვეყნად ბაგისმიერი, კბილისმიერი და სხვ. ბგერები. სრულიად უეჭველია, რომ ამ მეთოდმა ბრწყინვალე შედეგები მოგვცა. და მაინც, არტიკულაციისთვის სრული უპირატესობის მინიჭება არასაკმარისად გააზრებულია, რადგან ენაზე დაკვირვება მთქმელის პლანში მიმდინარეობს და არა – მსმენელისა. მაგრამ ჩვენ მშვენივრად გვესმის: სიტყვა ამგვარი მაშინ კი არ ხდება, როცა ითქმის, არამედ მხოლოდ მაშინ, როცა ესმით, როცა მას ყურმახვილი ადამიანი იგებს. თვით მთქმელიც კი მუდმივად ცდილობს სრულიად გარკვეული ბგერის მკაფიო არტიკულირებას, სწორედ იმ ფონემის გამოთქმას, რომელიც მან თავდაპირველად უცხო ბაგეთაგან მოისმინა. წინასწარ განსაზღვრულ და მზა ენაში სიტყვების სმენით მოხელთების სამუშაო ყოველთვის პირველადია; შესაბამისად, ენა, უწინარესად, აკუსტიკური ფაქტია. როცა ოცდათხუთმეტიოდე წლის წინათ თავადმა ტრუბეცკოიმ მეტყველების ბგერების, როგორც ასეთთა, შესწავლა დაიწყო იმის გასარკვევად, თუ ფონემის კერძოდ რომელი ნაწილი აქცევს ბგერებს განმასხვავებელ, მადიფერენცირებელ, ანუ სამეტყველო მოღვაწეობის ყველაზე ეფექტურ თვისებად, – თავში მარჯვე აზრმა გაუელვა (რადგან იმჯერად ტერმინი ადეკვატური აღმოჩნდა), თავისი დისციპლინისთვის ფონოლოგია დაერქმია.

უდავოა, ტრუბეცკოის მეთოდმა, განსხვავებით ტრადიციული ფონეტიკისაგან, შესაძლებელი გახადა ბგერის პირველსაწყისთან უფრო მიახლოება. და მაინც, როგორც ჩანს, არც თუ დიდი ხნის წინათ შემოთავაზებული არც ეს თვალსაზრისია საკმარისი ენის მთავარი, საწყისი დახასიათების მისაკვლევად. ფონოლოგია სწავლობს ბგერებს, როგორც ასეთთ. მაგრამ მზა ენაში დამკვიდრებული ეს ბგერები თავდაპირველად ოდესღაც უცილოდ ვიღაცის მიერ წარმოითქვა.

სხვაგვარად რომ ვთქვათ, გამოთქმა ხელახლა იქცევა პირველადად, მაგრამ ფონეტიკასთან შედარებით, სრულიად განსხვავებული მნიშვნელობით. საქმე ელემენტარული გამოთქმა როდია, რომელიც მთლიანად ემყარება წინასწარგანსაზღვრული, წინასწარ ცნობილი ბგერის წარმოთქმის სწრაფვას ან, რომ გავამარტივოთ, მიბაძვაზე დამყარებულ გამოთქმას.

ამ შემთხვევაში იმ არტიკულაციას ვგულისხმობთ, რომელსაც საერთოდ არ გააჩნია, რომელიმე წინასწარგანსაზღვრული ბგერითი მოდელი, ნიმუში… საქმე ეხება მოვლენას, რომელიც არ გახლავთ უბრალო მოწყობილობა, როდესაც მოძრაობა წარიმართება მთქმელისთვის უკვე ცნობილი სიტყვის გარეგანი ბგერითი ხატის შესაბამისად. და რადგანაც ყველა ენა ფონემათა განსაკუთრებული სისტემაა, ფონემათა მიღმა გარდუვალად მოიაზრება რაღაც განსაკუთრებული, საარტიკულაციო მოძრაობის თვითკმარი სისტემა, რომელიც სტიქიურია და არა – წინასწარგანზრახული ან მიბაძვითი. ამ თავისებურებებით აღბეჭდილი მოძრაობა იწოდება გამომხატველად, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ჟესტებად. ეს სრულიად ეწინააღმდეგება იმ მოძრაობებს, რომელთა შემწეობით, ამა თუ იმ მიზნის მიღწევას ვლამობთ.

რა გასაკვირიც უნდა იყოს, ვეჭვობთ, რომ ენის ნებისმიერი ბგერა მართლაც მეტყველების აპარატის ორგანოთა შინაგანი ჟესტიკულაციისაგან წარმოდგება, მათ შორის – ბაგეებისაც. ყველა ხალხში იყო გავრცელებული და ახლაც გავრცელებულია წინასწარგანუზრახველი, არასაჩვენებელი, მაგრამ სრულიად განსაზღვრული არტიკულაციის ტიპი, რომელიც გამოხატავს მისთვის დამახასიათებელ და ყველაზე ხშირად, თვითმყოფი შინაგანი სამყაროს თავისებურებებს. და ვინაიდან სამეტყველო აპარატის მიერ არტიკულირებულ ბგერებს ყოველთვის თან ახლავს ჩვენი სხეულის ჟესტები, ყველა ენის ბგერითი სისტემა გარკვეული პროექციით გარდუვალად გულისხმობს ამ ენაზე მოლაპარაკე ხალხის სულს. თვით ლინგვისტები გვკარნახობენ: რომელიმე ენის სასწავლად ჯერ სხეულის სრულიად კონკრეტული პოზა უნდა მივიღოთ. მაგალითად, ინგლისურ ენაზე სასაუბროდ, პირველ რიგში, ნიკაპი წინ უნდა წამოვწიოთ და კბილი კბილს დავაჭიროთ, შემდეგ კი ვცადოთ ბაგეთა პრაქტიკულად უძრავ მდგომარეობაში მოყვანა, ამგვარად, და მხოლოდ ამგვარად ყალიბდება ინგლისელებში ის ნაკლებგამომხატველი და ზიზღიანი კნავილი, რისგანაც შედგება მათი მშობლიურ ენაზე მეტყველება. ამის საპირისპიროდ, თუ ფრანგულის სწავლას გადაწყვეტთ, საჭიროა მთელი სხეული ერთგვარად ბაგეებისკენ მიდრიკოთ, თითქოს ვინმეს კოცნას აპირებდეთ, და მხოლოდ მერე ასრიალოთ ტუჩები ისე, რომ ერთმანეთს ეხებოდნენ. სწორედ ასე მიიღწევა უსაზღვრო თვითკმაყოფილება, ასე ნიშანდობლივი რომაა რიგითი ფრანგისათვის. ზედმეტი თვითდაჯერებულობის მეორე სახესხვაობა გამოიხატება ნაზალიზაციით, რომელიც ინგლისურს ამერიკელებმა შესძინეს. ნაზალიზაცია ბგერის „გადაყლაპვაა”, რომელიც თან სდევს ზეაწეულ ბგერას (მხოლოდ იმიტომ, რომ ცხვირის ღრუში მისი მჟღერი გამოძახილით დატკბეთ). მჟღერი სიტყვების ამგვარი მოპყრობა უფრო მეტი თვითმყოფადობის შესაძლებლობას იძლევა, ისეთი, თითქოს, საკუთარ თავს „შიგნიდან” უსმენდე. ლინგვისტთა შორისაც გამოჩნდება ხოლმე რომელიღაც მარჯვე ვაჟკაცი; ამერიკელებს არ გაუჭირდებათ იმის გაგება, რომ ინგლისელმა ლეოპოლდ სტეინმა თავის წიგნში „მეტყველების ჩვილობა და ჩვილის მეტყველება” (The Infancy of Speech and the Speech of Infancy) ნაზალიზაციის დამკვიდრება პითეკანთროპს დაუკავშირა.

ამრიგად, ენა – დაფუძნებული გამოთქმაზე – ადამიანური ჟესტების ნაკრებს (შესაძლოა, აქ უფრო შესაფერისი ტერმინ „სისტემის“ გამოყენება იყოს) განეკუთვნება. თუმც თითოეული ინდივიდის ჟესტთა ეს კრებული მისი პიროვნების მხოლოდ მინიმალური ნაწილია. ყველა ჩვენი ჟესტი, პრაქტიკულად, საზოგადოებისგან წარმოდგება, სხვაგვარად, ეს გახლავთ ჩვენ მიერ გამოყენებული რომელიღაც მოძრაობები, რომლებიც მიღებულია საზოგადოებაში. ამიტომ საკმარისია ამა თუ იმ ადამიანის ჟესტიკულაციის დანახვა, რომ დავადგინოთ, რომელ ერსა თუ ხალხს განეკუთვნება. ჟესტიკულაცია იმ ჩვევათა ერთიანობაა, რომელიც ჰგავს ჩვენ მიერ წინა ლექციებისას განხილულთ. მათი ანალიზისას კვლავაც ვეხებით უკვე ნაცნობ პრობლემათა წრეს. და აქ ნებისმიერი ინდივიდი განიცდის გარემოცვის ზეგავლენას. და თუ ოდესმე ჟესტიკულაციის ისტორია დაიწერება, ისინი გარდუვალად დასრულდება ამ სტროფებით: ჟესტების გამოყენება, დაუცველობა და გაუქმება ჩვევათა არსებობის საერთო კანონებს ემორჩილება. ნებისმიერი საზოგადოება თავისი ჩვეულებებით, თავისი ჟესტებით ცხოვრობს და სწორედ მათში გამოიხატება ყველაზე ნათლად ამ საზოგადოების ხასიათი. ამიტომ ესა თუ ის ხალხი უძლიერეს შოკს განიცდის, როცა სხვა ხალხის თვითმყოფად ჟესტიკულაციას აწყდება. ხშირად მსგავსი შოკი დაუოკებელ სიძულვილში გადაიზრდება ხოლმე, რის შედეგადაც ისეთი წვრილმანი, როგორიც განსაზღვრული ადამიანური საზოგადოების გამომსახველი მოძრაობებია, ხდება ურწმუნობის, სიძულვილისა და, ხანდახან მტრობის, ძლიერი ფაქტორი.

ადამიანთა გამოთქმანი. „საზოგადოებრივი აზრი“. სოციალური მოთხოვნილებანი, სამოქალაქო ძალაუფლება

შობლიური ენა ყოველთვის არსებობს. ის აქ არის, ჩვენს უშუალო საზოგადოებრივ გარემოცვაში და ბავშვობიდანვე მექანიკურად იჭრება ჩვენში, როცა ადამიანთა ლაპარაკი გვესმის. თუ სიტყვა „ლაპარაკი“, მკაცრი მნიშვნელობით, განსაზღვრული ენის გამოყენებას აღნიშნავს, მეტყველება ენის ათვისების მხოლოდ მექანიკური შედეგია. სამეტყველო აქტი, „უბნობა“ მოქმედებაა, რომელიც გარედან შიგნით მოემართება. გარედან ირაციონალურად და მექანიკურად ათვისებული მეტყველება გარეთვე ბრუნდება. ამის საპირისპიროდ, გამოთქმა – ქმედება, რომელიც საფუძველს თვით სუბიექტიდან იღებს – რაღაც სანუკვარის გამოცხადების ცდაა. ამ რაციონალური და შეგნებული მიზნის მისაღწევად ადამიანი ყველა ხელმისაწვდომ საშუალებას იყენებს, რომელთაგან ენა მხოლოდ ერთერთია. მაგალითად, ნატიფი ხელოვნება სხვა არაფერია, თუ არა – გამოთქმის საშუალება. ლაპარაკის შესაძლებლობა ინდივიდს ასე თუ ისე დადგენილი აქვს, თუ იგი ასე თუ ისე ფლობს ერთ ან რამდენიმე ენას. მეტყველება გრამოფონის ფირფიტათა ერთგვარი სერიაა, რომელსაც შინაარსის გათვალისწინებით „უკრავს“ ადამიანი. ასეთი დაპირისპირება უფლებას გვაძლევს, ნათლად დავინახოთ, რომ თუ გამოთქმა ან გამოთქმის განზრახვა საკუთრივ ადამიანური, ან ინდივიდის, როგორც ასეთის, ქმედებაა, მეტყველება ჩვევაა, რომელიც სხვა ჩვევათა მსგავსად ინდივიდიდან არ იღებს სათავეს და არ არის სრულად გაცნობიერებული. ის არც ნებაყოფლობითი აქტია. ის საზოგადოების მიერ ჩვენთვის თავს მოხვეული აქტია. და ამიტომაც, მეტყველების სახით, რომელსაც ძველად ratio-ს და logos-ს უწოდებდნენ, თვალწინ წარმოგვიდგება სხვა სოციალური ფაქტებივით უცნაური რეალობა; იგი მართლაც საოცარია, ვინაიდან ჩვენს წინაშეა როგორც ადამიანური რეალობა – მას ქმნიან და იყენებენ თვითონ ადამიანები, რომლებსაც ეს სრულიად შეგნებული აქვთ; და ამავე დროს, როგორც – არაადამიანური რეალობაც, ვინაიდან თვით სამეტყველო აქტებს მექანიკური ხასიათი აქვთ. მაგრამ თუ ვეცდებით, პირუკუ შევისწავლოთ თითოეული სიტყვის ისტორია, პირუკუ გავადევნოთ თვალი თითოეულ სინტაქსურ კონსტრუქციას, შეგვეძლება – თანაც არაერთხელ – მაინც მივაკვლიოთ მათ წარმოშობას. დავინახავთ, რომ ნებისმიერი სიტყვა ან საქცევი, რომელთაც კი მნიშვნელობა აქვთ მათი შემქმნელისა და უშუალო მსმენელისათვის, წარმოშობით, ეტიმოლოგიურად შემოქმედებითი აქტია. შესაბამისად, სიტყვებიცა და გამოთქმებიც ოდესღაც ადამიანურ ქმედებას გამოხატავდნენ, რომლებმაც ენაში ჩვევად დამკვიდრებისას დაკარგეს თავიანთი პირვანდელი მნიშვნელობა და იქცნენ გრამოფონის ერთგვარ ფირფიტებად, ერთი სიტყვით, დეჰუმანიზება განიცადეს, სულისგან დაიცალნენ.

ესპანეთის სამოქალაქო ომისას ვიღაცამ მოიგონა სიტყვა „ზედმეტად მართავს“ (mandamas). ვფიქრობ, ამ გამოთქმის შემოქმედისთვისაც კი არ იყო ნათელი, რატომ მოხდა, რომ ცნება „მართვა“ მაინცდამაინც სიტყვა მანდამას-ით გამოიხატა. არც ისაა გასაგები, თუ რატომ გადმოიცემა მნიშვნელობა „მეტი“ სიტყვით mas.1

და მაინც, ორი სიტყვის ამგვარი შეწყობა ვიღაცის შემოქმედების ორიგინალური პროდუქტია, რომელსაც მნიშვნელობა ჰქონდა როგორც ავტორის, ისე – მსმენელისათვის. ის ნათელს ჰფენდა საზოგადოებრივი ცხოვრების რომელიღაც ფაქტს, რომელიც მაშინ არსებობდა. მეტიც, ეს სიტყვა მარჯვედ შერჩეულიცაა, რაშიც იოლად დავრწმუნდებით, თუ ასე თუ ისე ზუსტად აღვწერთ მის ტრაგიკომიკურ არსს: ხაზს ვუსვამ, ამ სიტყვის ორივე კომპონენტის აღწერას ვგულისხმობ.

მაშ, თუ ამას ვიზამთ, მივიღებთ იმ სიტუაციის ყველაზე ზუსტ განსაზღვრას, რომელშიც მაშინ ესპანეთის სამოქალაქო ხელისუფლება ჩავარდა. ამ მდგომარეობის დასრულებისთანავე – ეს ისეთი არანორმალური სიტუაცია გახლდათ, რომ მისი მეტნაკლები სტაბილიზება, გამყარება შეუძლებელი იყო – სიტყვა mandamas-ის ხმარებაც გაიშვიათდა და სავსებით მოსალოდნელია, მალე საერთოდ გაქრეს კიდეც. ამგვარად, ჩვენს წინაშე ჩვევის მაგალითია – ზემოთ მოყვანილი სიტყვა რამდენიმე წლის განმავლობაში ლინგვისტურად დაკანონდა და პრაქტიკულად, უკვე მოდიდან გადის. თუმც, ისიც წარმოვიდგინოთ, რომ ეს სიტყვა ამა თუ იმ მიზეზით ადამიანთა მეტყველებას შერჩეს, რამდენიმე თაობას გაუძლოს… სავსებით შესაძლებელია, რომ გამოთქმა manda-mas-მას გარდაიქმნას გამოთქმად malmas ან რაღაც ამგვარად. მაშინ ამ სიტყვის ჯიუტად გამომყენებელი საერთოდ ვერ მიხვდება, მას, ვინც არეულ დროში სხვებზე მეტად ირჯება (მეტად მართავს, მეტად განაგებს), რატომ ჰქვია malmas.

ადამიანურმა ქმედებამ ჩვენი თანამემამულისა, რომელმაც ეს სიტყვა გამოიგონა, malmas წმინდა ენობრივ ჩვევად აქცია, ენის ჭანჭიკად გარდაქმნა, მისი დეჰუმანიზება მოახდინა. იგივე რამ მოსდით დღეს სიტყვებს mandar და malmas. ეს პროცესი ისე გართულდა, რომ თვით გამოჩენილმა ლინგვისტმა მეიემაც კი ბოლომდე ვერ გაიგო ზემოთ ნახსენები გამოთქმის არსი. აუცილებელი მგონია ამ პროცესისათვის ყურადღების მიპყრობა, რადგან ზემოთ მოყვანილი სიტყვა არა მარტო სულისგან დაცლის კიდევ ერთი მაგალითია, არამედ მიშვნელოვან პრობლემაზე საუბრის ნებასაც გვაძლევს.

ესპანური mas წარმოდგება ლათინური სიტყვიდან magis, რომლის მნიშვნელობას მაშინ გავიგებთ, თუ, მაგალითად, ვიტყვით magis esse (მეტად ყოფნა). იგივე ფუძე აქვს სიტყვას magnus (დიდი). მეიე აქ დამატებით ორ შენიშვნასაც გვთავაზობს, თუმც, ეს, მგონი, მისთვის უმნიშვნელოა. ყოველ შემთხვევაში, ისინი მას არავითარი დასკვნისკენ არ უბიძგებენ. მეიე ამბობს: ცნება „მეტი“-ს (mas) გადმოსაცემად ლათინურში კიდევ ორი სიტყვა გამოიყენებოდა: grandis, რომელიც სივრცის სიდიდეს უკავშირდებოდა, და plus, რომელიც რაოდენობრივ, რიცხვობრივ სიჭარბეზე მიუთითებდა. და პირიქითაც, განაგრძობს მეიე, magnus და, შეაბამისად magis, ხშირად ძალის, ძალაუფლების დამატებით მნიშვნელობებსაც ითავსებენ, რაც არ გააჩნიათ არც grandis-ს, არც – plusპლუს-ს. მეიე სხვას არას ამბობს, მაგრამ თქმული საშუალებას გვაძლევს ფუძეებში mag და mai რაღაც მნიშვნელოვანს მივაკვლიოთ. Magis esse (მეტად ყოფნა) საფუძველს უდებს სიტყვას magister (magisteros), მისგან კი სიტყვებს – magisteratus, magistratus. მაგრამ რომში „მაგისტრატი“ „მმართველს“, „ძალაუფლებით აღჭურვილ ადამიანს“ ნიშნავდა. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, მაგისტრატი ისაა, ვინც სხვა მოქალაქეებზე მნიშვნელოვანია, ვინაიდან ის მართავს, ის განაგებს. ზემოთ უკვე ვნახეთ, რომ mandar, რომელიც წარმოდგება სიტყვიდან manu-dare, რომელიც იმ შესაძლებლობას გულისხმობს, როცა სხვისთვის საკუთარი ნების თავს მოხვევა ძალგიძს: ვიღაც ძალის მფლობელია, ძალისუფალია. მეიეს შეცდომა, როგორც აქ, ისე – სხვაგან, ისაა, რომ იგი განიხილავს სიტყვადქცეულ საგანს, მოვლენას, როგორც – არსებულს. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, მეიეს არ ესმის ის ნათელი ჭეშმარიტება, რომ ყველა საგანი მხოლოდ შედეგია მისი წარმომშობი ენერგიისა; პლატონის თქმით, იმისა, რაც „მის მყოფობას განაპირობებს“. მაგისტრატი სხვაზე მეტობას აღნიშნავს, მაგრამ სხვაზე მეტობა მეტ ძალაუფლებაზეც მიუთითებს. სწორედ ეს მიგვიძღვის ფუძე mag-ის თავდაპირველი მნიშვნელობებისაკენ სიტყვებში magnus და magis. ეს ფუძე კრთება სიტყვაშიც majestad („დიდებულება“). მართლაც, გერმანულში იგივე ფუძე მიუთითებს არა მხოლოდ იმაზე, რომ ვიღაც „მეტია“, არამედ ცინიკურად და ორაზროვნად აღნიშნავს თვით ძალაუფლებას – magcht. ზემოგერმანულში magan-ს შეესატყვისება „ძალა“, ძველფრანკულში amoier („შეშინება“, „ძრწოლის მოგვრა“) გადასხვაფერდა სიტყვად esmoi, რის შედეგადაც თანამედროვე ფრანგულში დამკვიდრდა emoi. ინგლისურში გვაქვს may – „შეძლება“ და might – „ძალა“. სასაუბრო გერმანულში mpgen აღნიშნავს „ძალას“, „შეძლებას“, moglich – „შესაძლებლობას“, მას, ვისაც შეუძლია იყოს ან მას, რასაც ყოფნა ძალუძს. ბერძნულშიც კი გვხვდება ანალოგიური მაგალითები: megale არა მხოლოდ დიდი ზომისა და რაოდენობის აღმნიშვნელია, არამედ რაღაცის კეთების შესაძლებლობაცაა; mechane „მექანიზმიცაა“, „მექანიკაც“ და „მანქანაც“.

ყოველივე ეს იმის კონსტატირების საშუალებას გვაძლევს, რომ ინდოევროპული ევოლუციის რომელიღაც ეტაპზე „mag-nas“ „ძლიერებას“, „ძალას“ ნიშნავდა, და ვინაიდან განსაზღვრულ ძალასა და ძლიერებას ნებისმიერი ადამიანი ფლობს, შეგვიძლია ვამტკიცოთ, რომ ეს ფუძე აღნიშნავდა „ძლიერებას“ ან „პოტენციას“, რაც აღემატებოდა სხვა დანარჩენ ძალასა და ძლიერებას და, შესაბამისად, აღნიშნავდა „უპირატესობას“, „მეტ შესაძლებლობას“. რადგან ძალაუფლება ძლიერებაა, გამოდის, რომ magistrat ზემოთ თქმული manda-mas-ია. ამ სიტყვის სხვა გარეგნულ ნიშნებზე მოგვიანებით მოგახსენებთ. სიტყვის magistrat გამოთქმისას ჩვენ არ ვფიქრობთ ზემოთქმულზე, მაგრამ დღეს დამტკიცებულია, რომ სიტყვები პირვანდელ მნიშვნელობათა გაქვავებული გვამებია. თუ ვიმსჯელებთ არა სიტყვაზე, არამედ რეალობაზე, რომელსაც ეწოდება magistrat, უფრო სწორად იმ როლზე, რომელსაც დღეს ეს სიტყვა ასრულებს, მაშინვე გაგვახსენდება, რომ მაგისტრატი ასეთი იმიტომაა, რომ სწორედ მას ემორჩილება პოლიცია; რომ აღარაფერი ვთქვათ ძველ რომზე, სადაც მაგისტრატი, კონსული, იმავე დროს, უმაღლესი მთავარსარდალიც გახლდათ.

აქ რაიმე სახალისო თამაში გამორიცხულია, რადგან ეტიმოლოგია თითქმის ყოველთვის აშიშვლებს ადამიანური ცხოვრების მკაცრ რეალობას, რომელიც უფრო მიდრეკილია შენიღბვისა და ფარისევლობისაკენ და ჩვენგან ბევრ რამეს აიდუმალებს. თავს უფლება მივეცი, დრო დამეთმო მორიგი ეტიმოლოგიური ანალიზისათვის არა მხოლოდ იმიტომ, რომ ამან საშუალება მოგვცა, თვალნათლივ დაგვენახა, თუ განსაზღვრული ინდივიდის შემოქმედებას დაცილებული და ენობრივ სისტემაში ჩართული სიტყვები როგორ კარგავენ თავიანთ მნიშვნელობას და სულიერებადაცლილნი, როგორ განაგრძობენ მექანიზმის დეტალად ყოფნას. ასე მხოლოდ იმიტომ მოვიქეცი, რომ შემეხსენებინა: ყველა ეს ფენომენი გვეხმარება იმ კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი პრობლემის გააზრებაში, რომელიც არალინგვისტურია და რომელსაც ახლა განვიხილავთ.

ამ მექანიკური დეტალების ანუ იმ სიტყვების შემწეობით, რომელთაც თავიანთი ზედმიწევნითი მნიშვნელობა დაჰკარგეს, ჩვენ ასე თუ ისე გამოვხატავთ იმას, რასაც ვფიქრობთ. მართლაც, სოციალური გარემო, ადამიანები, რომლებიც ბავშვობიდანვე გვატეხინებდნენ საზოგადოებაში მიღებულ ენას, იმ იდეებითაც გვავსებენ, რომლებიც სიტყვებს ამ ენისავე საშუალებით გამოხატავენ: იდეები არსზე, იმაზე, თუ როგორები არიან სხვები და როგორები ვართ ჩვენ – ერთი სიტყვით, იმაზე, თუ რა არის ცხოვრება – ჩვენი სიღრმისეული შემადგენელი ნაწილებია და, თუ საგნებს თავიანთ სახელებს დავარქმევთ, ამ იდეებშია ის, რაც სინამდვილეში ვართ. სიცოცხლე დრამაა და, როგორც ასეთი, ყოველთვის ემორჩილება განსაზღვრულ სიუჟეტს, რომელიც, თავის მხრივ, ასევე იცვლება სამყაროსა და ხალხზე ჩვენი შეხედულებების შესაბამისად. უეჭველია, მორწმუნის ცხოვრების სიუჟეტი უსაზღვროდ განსხვავდება მისი ცხოვრების სიუჟეტისაგან, ვინც დარწმუნებულია, რომ მხოლოდ მატერია არსებობს. ამგვარად, აზრების უმრავლესობა, რომლებითაც და რომელთა გულისთვისაც ვცხოვრობთ, არ არის ჩვენ მიერ მოგონილი და კარგად გააზრებული. მათ მექანიკურად ვიყენებთ, ვსესხულობთ იმ საზოგადოებისაგან, რომლებშიც ვცხოვრობთ; სწორედ მისგან, მისი ზეგავლენით შემოაღწიეს ჩვენში, ისევე, როგორც საპოხი აღწევს ავტომობილში.

საინტერესო იქნებოდა, დაგვეთვალა (სინამდვილეში ამის საშუალება არა გვაქვს) საზოგადოების, თუ გნებავთ, მთელი ნაციის რამდენი წევრი დაფიქრებულა ერთხელ მაინც – ამ სიტყვის ნამდვილი მნიშვნელობით – რატომაა ორს + ორი ოთხი და ამოვა თუ არა ხვალ მზე. ამ გამოთვლის შედეგად მივიღებდით, რომ ჩვენი იდეების უმრავლესობა, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი იდეებია ანუ რწმენაც, აბსოლუტურად ირაციონალურია. ისინი ისეთივე ჩვევებია, როგორც – ენა ან მისალმება. საბოლოოდ, მათ ვერ ვაცნობიერებთ, არამედ მექანიკურად გვაქვს აკვიატებული. მაგრამ უდავოა: ჩვენ ყურად ვიღებთ გამოთქმის მხოლოდ ზედაპირულ მნიშვნელობას, რომელსაც ჩვენს ირგვლივ უსასრულოდ იმეორებენ; ვარჩევთ ორიანს სამიანისაგან და, ეს გვაძლევს ძალზე გაუგებარ წარმოდგენას იმაზე, რაც ზემოთ მოხმობილ ფრაზაში იმალება. ოღონდ, ყურადღება მიაქციეთ, რომ გამოთქმა 2+2=4, იდეას შეიცავს, რადგან ამ რიცხვებზე რაღაც აზრს გვაწვდის, შესაბამისად, ისეთს, რომელსაც ჭეშმარიტების პრეტენზია აქვს. იდეა ყოველთვის რაღაცის ან რაღაცაზე იდეა ანუ მოსაზრებაა (მცდარი თუ მართალი). ამრიგად, იდეა მხოლოდ მაშინ შეიძლება ასეთად ჩავთვალოთ, მისი უშუალო მნიშვნელობის მიუხედავად, თუ სხვა შეხედულებებსაც გავითვალისწინებთ, რომელთაც ემყარება მისი ჭეშმარიტება ან პირიქით – მცდარობა, არაადეკვატურობა. იდეა რაციონალური მხოლოდ მაშინაა, როცა ყველა ეს შეხედულება დასაბუთებულია. ასე რომ, მსგავსი არაფრის თქმა არ ძალგვიძს იმ იდეებზე, ჩვენ რომ ყოველდღიურად გამოვთქვამთ. ყველაფერზე ვლაპარაკობთ, აზრებს ვსესხულობთ გარშემო მყოფთაგან, თითქოს ბანკიდან უსასრულოდ გამოგვქონდეს ფული, რომლის ანგარიში თვალითაც კი არ გვენახოს. ინეტელექტუალურ ურთიერთობაში ადამიანი ჩვეულებრივ სარგებლობს იმ საზოგადოების კრედიტით, რომელშიც ცხოვრობს და ეს ინტელექტუალური კრედიტი მისთვის პრობლემას არასოდეს წარმოადგენდა. ეს კი ნიშნავს, რომ ადამიანი საზოგადოებრივი ავტომატია. მხოლოდ ამა თუ იმ განყენებულ საკითხზე მსჯელობისას ვინებებთ ხოლმე საბანკო ანგარიშის შემოწმებას, ათვისებული იდეის გაკრიტიკებას, რომ მერე ან უარვყოთ, ან კვლავ ავიტაცოთ, თუმც, ამჯერად მხოლოდ იმიტომ, რომ ყველამ ყოველმხრივ გაიაზრა, სკრუპულოზურად შეისწავლა მისი საფუძვლები.

ჩვენი სოციალური გარემო აღსავსეა სიტყვებით, გამოთქმებით ანუ შეხედულებებით.

როცა განვიხილავთ უაზროდ დახვავებულ იდეებსა და აზრებს, რომლებიც ადამიანური მეტყველების სკიდან გამოფრენილი ფუტკრებივით დაგვზუზუნებენ თავს, ვაცნობიერებთ, რომ მათი ორ დიდ კლასად დაყოფა შეიძლება. ერთთ ჩვენ გამოვთქვამთ, როგორც – თავისთავად ნაგულისხმევთ; აქ მნიშვნელოვანი ისაა, რომ „ქვეყნად ყველა ასე ფიქრობს“; მეორე კლასში ჩვენთვის მნიშვნელოვანი ის მეტნაკლებად გამოხატული რაღაცაა, რაც საზოგადოდ მიღებულ აზრს არ ემთხვევა და ხანდახან, პირიქით, ეწინააღმდეგება კიდეც. პირველ შემთხვევაში, ვისაუბროთ გაბატონებულ შეხედულებებზე, მეორეში კი კერძო აზრებზე. ამა თუ იმა ადამიანის გამოთქმის მანერის გაანალიზებისას უცებვე ვიტყვით, რომ კერძო აზრები, როგორც წესი, უფრო მგზნებარედ გამოითქმის, თითქოს, მათი ყოველნაირად გაძლიერება, მათი მნიშვნელობის ხაზგასმა სურდეთ; ანდა პირიქით, მათ გამოთქვამენ უნდილად, ფრთხილად, თითქოს, თანამოსაუბრის რითიმე განაწყენებას ერიდებიანო, მაგრამ მაინც – დამაჯერებლად, მიმზიდველად; არის მათ შორის ისეთი მსჯელობაც, რომელიც გაკვრით, მაგრამ მაინც ყოველთვის გამოხატავს იმას, რაც მას საფუძვლად უდევს. ის, ვინც მსგავს განსაკუთრებულ აზრს გამოთქვამს, სრულად აცნობიერებს, რომ მის კერძო შეხედულებას, ვიდრე საყოველთაოდ გაქვეყნდებოდეს, მტკიცება და მხარდაჭერა სჭირდება. თანაც, თავის თანამოაზრეთა მხარდაჭერის, დაცვისა და პროპაგანდის მსგავსი. ნათქვამს ნათელი რომ მოვფინოთ, ბოლო შემთხვევა შევადაროთ საყოველთაოდ აღიარებული აზრების გამოთქმას. თავშიც კი არავის მოუვა, რომ ისინი საკუთრად გაასაღოს ან მხარდაჭერას და დადასტურებას დაელოდოს. ასეთ „ზოგად, საერთო ნაწილს“ ჩვენ ენერგიულად, მღელვარედ როდი გამოვთქვამთ, უბრალოდ – მას ვეყრდნობით, უფრო სწორად, მასზე მივუთითებთ. მოკლედ იმის ნაცვლად, რომ დამცველის პოზა მივიღოთ, პირიქით ვიქცევით: საერთო, ზოგად აზრებს გამოვთქვამთ და მათვე ვეყრდნობით, ჭეშმარიტების უკანასკნელ ინსტანციასავით ვიყენებთ, თითქოს, რომელიმე ბრძანებულებას, კოდექსსა თუ კანონს მოვიხსენიებდეთ. და მართლაც, ასეთი შეხედულებები დადგენილი ჩვევებია. სიტყვა „დადგენილი“ კი იმას ნიშნავს, რომ ისინი არ საჭიროებენ ინდივიდთა რომელიმე ნაწილისა ან განსაზღვრული ჯგუფების მხარდაჭერას და დაცვას. პირიქით, ყველას თავს ეხვევიან და ყველაზე ზემოქმედებენ. სწორედ ეს მაიძულებს, მათ სოციალური მოთხოვნილებები ვუწოდო. ამ მოთხოვნილებათა ხარისხს – ხანდახან დიდი გაავებით – მკაფიოდ ხვდება ყველა, ვინც კი მათთან შეწინააღმდეგებას გაბედავს. კოლექტიური არსებობის ნებისმიერ მომენტში სოციალურ მოთხოვნილებათა ძალა შობს უამრავ ასეთ გავრცელებულ შეხედულებას, რომელთაც ჩვენ „საერთო, ზოგად ადგილებს“ ვეძახით. საზოგადოებას ან ადამიანთა ერთობას არ გააჩნია აზრები, ზუსტად და მკაფიოდ გააზრებული იდეები. საზოგადოებას აქვს მხოლოდ „საერთო, ზოგადი ადგილები“ და თვითონაც მათ ეფუძნება. ამით იმას კი არ ვამტკიცებ, თითქოს, ეს იდეები მცდარი იყოს – ისინი შესაძლოა გენიალურადაც კი მოგვეჩვენოს. უბრალოდ, როცა ეს აზრები იქცევიან სოციალურ მოთხოვნილებად, გავრცელებულ შეხედულებებად, „საერთო, ზოგად ადგილებად“, ვერაფრით შეძლებენ თავიანთი გამორჩეული შესაძლებლობების განხორციელებას. მთელი მათი აქტივობა დაიყვანება ინდივიდებზე მექანიკურ ზემოქმედებამდე, სულგამოცლილ ძალადობამდე. საინტერესოა, რომ ყოველდღიურ ენაში ამგვარ აზრებს „გაბატონებულ შეხედულებებს“ უწოდებენ. მათი საზოგადოებრივი ყოფის მოდუსი ძალზე მაგონებს მთავრობისეულს: მბრძანებლობენ, ანუ ბატონობენ. აი, რა არის საზოგადოებრივი აზრი, რომელიც, პასკალის თქმით, მართავს სამყაროს და მაინც არ შეიძლება თანამედროვე ცნებად მივიჩნიოთ. ჯერ კიდევ ქრისტეშობამდე V საუკუნეში პროტაგორა იყენებს ზუსტად ასეთ გამოთქმას: dogma poleon (სიტყვასიტყვით: ქალაქური აზრები) (ეს ფაქტი იმიტომ მომყავს, რომ ნაკლებცნობილია); IV საუკუნეში მას იმეორებს დემოსთენე, რომელიც თავის XVIII სიტყვაში აცხადებს, რომ არსებობს „სამშობლოს საზოგადო ხმა“. ამრიგად, სზოგადოებრივი აზრი იმგვარადვე გვმართავს, როგორც – მისალმება და სხვა ჩვევები, როგორც გვმართავს ენა. ის, რაც ჭეშმარიტად სოციალურია, როგორიცაა – ჩაგვრა, იძულება და, შესაბამისად, ბატონობა, ყოველთვის ზეინდივიდუალურია. ამრიგად, არსებობს პრინცი პული განსხვავება, რომელიღაც ჯგუფსა და საზოგადოებრივ აზრს შორის, ანუ იმას შორის, რომელიც ჩამოყალიბებულია და მომთხოვნი. მნიშვნელობა არა აქვს, ეს ჯგუფი თავის აზრს ენერგიულად და შემტევად გამოხატავს თუ არა. საზოგადოებრივი აზრის განსამტკიცებლად საჭირო არ არის სხვების რამდენადმე განსაკუთრებული მხარდაჭერა. ის ძალაუფლებითაა აღჭურვილი და თვითვე ბატონობს გონებაში, განაგებს სხვა აზრებს. სხვა დამცველი მას არ სჭირდება. კერძო მოსაზრებები კი, პირიქით, მხოლოდ იმდენად არსებობენ, რამდენადაც ამა თუ იმ რაოდენობის ადამიანები უჭერენ მხარს.

წიგნებში, ნარკვევებში და, უპირველესად, ათასგვარ ანკეტებში, რომლებსაც განსაზღვრული ინსტიტუტები ინგლისურენოვანი ქვეყნების საზოგადოებრივი აზრის შესასწავლად იყენებენ, საზოგადოებრივი აზრი, წესისამებრ, ადამიანთა მცირე ან მსხვილი გაერთიანებების შეხედულებებშია არეული. ისეთი ფუნდამენტური მოვლენა, როგორიცაა სოციალური მოთხოვნილება, რომელსაც ვამჩნევთ არა მხოლოდ აზრის სფეროში, არამედ ყოველგვარ ჩვეულებაში და რომელიც ამ მიზეზის გამო უარსებითესი დახასიათებაა საზოგადოებრივი ფაქტისა და საზოგადოებისა, როგორც ფაქტების ერთობლიობისა, არ დაიყვანება ამა თუ იმ რაოდენობის ადამიანთა უბრალო მხარდაჭერამდე. თუ სოციოლოგიას სიზუსტე სურს, ეს ნათლად უნდა წარმოადგინოს. ჩვეულება ინდივიდების მიერ მისი მხარდაჭერით როდი მტკიცდება; პირიქით, ეს იმიტომაცაა ჩვეულება, რომ თვითონ იმორჩილებს ყველას. სწორედ ამიტომ, ყოველივე სოციალური ის რეალობაა, რომელიც დიდად განსხვავდება ყოველივე ინდივიდუალურისაგან. როცა მისალმებას განვიხილავდით – ჩვევას, მაგალითად რომ ავიღეთ – განვაცხადე, რომ ყველა სტუმრად მოწვეული ადამიანი in pectore (სულში) ხელის ჩამორთმევის წინააღმდეგიც რომ ყოფილიყო, ეს ჩვევა მაინც იბატონებდა მათზე, ვიდრე აშკარად არ შეთანხმდებოდნენ თავიანთ გარემოში მის გაუქმებაზე. მაგრამ ვინაიდან ჩვევა ყალიბდება არა ამ მცირერიცხოვანი ერთობისაგან, არამედ ადამიანთა უზარმაზარი მასის მიერ, ისმის კითხვა: ნუთუ მის გასაუქმებლად ან პირიქით, რომელიმე ჩვევის განსამტკიცებლად, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, მისი ძლიერებისათვის ასევე საჭიროა მოცემული საზოგადოების ყველა წევრის თანხმობა?

რა თქმა უნდა, არა. თუ ასეა, საზოგადოების რომელ ნაწილს ძალუძს ჩვევის დადგენა? მაშინ ვთქვი, რომ ჩვევის დადგენა არ განისაზღვრება უმრავლესობის აზრთა ერთიანობით და ხშირად, არცაა ამის შედეგი. ჩვენ აქ ერთგვარი ოპტიკური ტყუილის მსხვერპლი ვხდებით, რომელსაც მიგვაჩვია პრაქტიკულად მთელი საუკუნის განმავლობაში გაბატონებული აზრის მოქმედებამ. ლაპარაკია სხვა თვალსაზრისზე მობატონე „საერთო ადგილზე“, მაჟორიტარულ საწყისზე, რომლებისაც ბრიყვულად სწამდათ ჩვენს პაპებსა და პეპერებს – მათ ეს იდეა გარდუვალად დემოკრატიიდან მომდინარე ეგონათ. ამგვარად, ჩვენს წინაშეა პრობლემა, რომელიც თვითვე იძლევა განსჯის საბაბს, რადგან უნდა განისაზღვროს პირობა, რომლის ძალითაც რაღაც – აზრი თუ სხვა რომელიმე ჩვევა – სოციალური მოთხოვნილების სპეციფიკურ ხასიათს იძენს. სამწუხაროდ, იძულებულნი ვართ, ამ საკითხის განხილვა გადავდოთ. არაფრით ვამცირებთ მის მნიშვნელობას, მაგრამ მაინც უნდა აღვნიშნო, რომ ჩვენთვის უფრო არსებითია სოციალური მოთხოვნილების სწორად გაგება, რომელიც, უდავოდ, მთელი სოციოლოგიის ალფა და ომეგაა. მასზე დაკვირვება ძალზე ძნელია, რადგან ყოველთვის ჩვენგან გასხლტომას ცდილობს. ამიტომ, უწინარეს ყოვლისა, დავასახელებ ნებისმიერი სოციალური მოთხოვნილების უარსებითეს თავისებურებებს.

1. სოციალური მოთხოვნილება, როგორიც უნდა იყოს მისი გენეზისი, წარმოგვიდგება, როგორც ჩვენი მოწონებისა თუ დაწუნებისაგან რაღაც დამოუკიდებელი (ის ჩვენს წინაშეა, იძულებულნი ვართ, ანგარიში გავუწიოთ და ამიტომაც გვაიძულებს. იძულება ხომ ის უბრალოა ფაქტია, როცა – გვინდა ეს თუ არა – იძულებულნი ვართ, გავითვალისწინოთ).

2. და პირიქით, ჩვენ ყოველთვის შეგვიძლია მივმართოთ სოციალურ მოთხოვნილებას, როგორც ძალაუფლების იმ ინსტანციას, რომელსაც დავეყრდნობით.

გამოთქმა „სოციალური მოთხოვნილება“ იურიდიულ ტერმინოლოგიას განეკუთვნება, სადაც ერთმანეთისაგან განირჩევა მოქმედი და გაუქმებული კანონები. მოქმედი კანონის არსი ისაა, რომ თუ ადამიანებს დასჭირდათ, ავტომატურად ამოქმედდება, როგორც – ძალაუფლების მექანიკური მოწყობილობა. მიაქციეთ ყურადღება: არა მხოლოდ გამოთქმა „სოციალური მოთხოვნილება“, არამედ მისთვის მიწერილი ორი თავისებურებაც პირდაპირ ემთხვევა იმას, რაც ტრადიციულად ყოველთვის სამართალსა და სახელმწიფო ფუნქციებს ეთანადება. ეს გარემოება კიდევ ერთხელ ადასტურებს სამართლის ფილოსოფოსთა საერთო შეცდომას – მოსაზრებას, რომ მხოლოდ სამართალს ახასიათებს პირადი მონაწილეობის გარეშე ჩვენზე ზემოქმედება. ან თითქოს, ის კოლექტიური ინსტანცია იყოს, რომელსაც მივმართავთ ან შეგვიძლია მივმართოთ. სინამდვილეში ეს თავისებურებები წარმოჩნდა ჩვენს მიერ განხილულ პირველივე ჩვეულებაში – არადა, საკითხი ეხებოდა სუსტ ჩვეულებას – მისალმების მარტივ ცერემონიას.

ამგვარად, ჩვენ ვსაუბრობთ ნებისმიერი სოციალური ფაქტების კრებითობაზე. საზოგადოება, როგორც ჩვევათა ერთიანობა, ერთი მხრივ, საკუთარ არსებობას გვახვევს თავს და მეორე მხრივ, საკუთარ თავს გვთავაზობს იმ ინსტანციად, რომელსაც შეგიძლია მიმართო დაცვისა და მხარდაჭერისათვის. ერთიცა და მეორეც, მხარდაჭერაცა და იძულებაც, იმას გულისხმობს, რომ საზოგადოება, არსებითად, ძალაუფლებაა, სხვაგვარად რომ ვთქვათ – ინდივიდის მოწინააღმდეგე გადაულახავი ძალა. საზოგადოებრივი აზრი ანუ გაბატონებული შეხედულება სწორედ ამ ძალას ეყრდნობა და აიძულებს, იმოქმედოს სრულიად განსხვავებული ფორმებით, რომლებიც შეესაბამება კოლექტიური არსებობის სხვადასხვა დონეებს. და ეს კოლექტიური ძალაა სწორედ „სამოქალაქო ძალაუფლება“. მიუხედავად ამისა, სრულად არ გამქრალა და ზემოქმედებას განაგრძობს უბადრუკი ინტელექტუალური ცრურწმენა, რომელიც ხელს უშლის საზოგადოებრივი ფენომენების ნათლად გაგებას. ლაპარაკია იმაზე, რომ ვერ ვარჩევთ რომელიმე საზოგადოებრივ ფუნქციას, თუ არ არსებობს მისი შემსრულებელი სოციალური ორგანო. მაგალითად, სულ ახლახან, ეთნოგრაფები, რომლებიც იმ პრიმიტიულ საზოგადოებებს სწავლობდნენ, რომელთაც არ გააჩნდათ არც საკანონდებლო ორგანოები, არც მოსამართლეთა კორპუსი, არც ცალკეული კანონმდებლები, მიიჩნევდნენ, რომ იქ სამართალი არ არსებობდა, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, იქ არ შეიმჩნეოდა არც იურიდიული, არც სახელმწიფოებრივი ფუნქციის არსებობის ფაქტები.

იგივე რამ ხდება სამოქალაქო ძალაუფლებასთან დაკავშირებით. მას მანამ ვერ ამჩნევენ, სანამ სოციალური ევოლუციის უფრო გვიანდელ ეტაპზე სამოქალაქო ძალაუფლება არ შეიძენს მბრძანებლებისადმი სრულად დამორჩილებული მხედართმთავრებითა და წესდებით აღჭურვილი საგანგებო სამხედრო ორგანიზაციის ელფერს. თუმც, მართალი რომ ვთქვათ, სამოქალაქო ძალაუფლება მუდმივად ზემოქმედებს ნებისმიერი საზოგადოების ინდივიდებზე; წარმოშობისთანავე ახდენს ზეგავლენას ადამიანთა ნებისმიერ გაერთიანებაზე. ასე რომ, ამ შემთხვევაშიც, მისი გავლენა უდავოა, ყურადღებაც რომ არ მივაქციოთ ჩვენს ცხოვრებაში არმიისა და პოლიციის ჩარევის ფაქტებს. ასეთ ყველგანმყოფ და მარადიულ ძალაუფლებას ჩვენ ვერ ვგრძნობთ. ამ თვალსაზრისით, ის შეიძლება შევადაროთ ატმოსფერულ წნევას ან ფეხქვეშ – ნიადაგის სიმყარეს, რასაც ჩვეულებრივ, ვერ ვამჩნევთ ხოლმე. სამოქალაქო ძალაუფლების ქმედითობა თანდათან აისახება ჩვენს ქცევაზე, რადგან ეს უკანასკნელი თვითონვე რეგულირდება სწორედ სამოქალაქო ძალაუფლების მიერ. თანაც ისე, რომ საკმარისია, ჩვენი ნებით, დაუდევრობისა თუ შემთხვევითობის წყალობით, გავცდეთ შემოფარგლულ სივრცეს, რომ მაშინვე თავს დაგვატყდეს გარშემომყოფთა მძვინვარე პროტესტი. მათ ის აღაშფოთებთ, რომ ჩვეულებას არ ვიცავთ.

პირველყოფილ ადამიანებს, რა თქმა უნდა, არ ჰყავთ პოლიცია, რომელიც მათ უნდა აკვირდებოდეს, თვალყური ადევნოს. ნუთუ ეს იმას ნიშნავს, რომ საზოგადოება თავის ფუნქციებს არ ასრულებს? სწორედ პირიქით – ეს ფუნქციები ზედმიწევნით ზუსტად სრულდება და ბევრად უფრო მკაცრადაც, ვიდრე ამას პოლიცია შეძლებდა.

ერთ თავის წიგნში „მელანეზიის ბინადართა გაქრობა“ (The depopulation of Melanesia) სფეისერი აღნიშნავს, რომ კუნძულთა ჯგუფ ახალ ჰებრიდებზე ყველა მამაკაცი დღეს ერთად ატარებს, ქალებისაგან განცალკევებით. სახლის ერთი ნაწილი ქალებს უჭირავთ, მეორე – კაცებს. თუ კაცები თავიანთ ადგილას არ იმყოფებიან, ყოველთვის შესამჩნევია და, შესაბამისად, როგორღაც თავი უნდა იმართლონ, რომ აღარაფერი ვთქვათ ქალთა შორის მათ ყოფნაზე.

უცნობია, რატომ მოიხსენიებენ ზნე-ჩვეულებებს ყოველთვის „კეთილად“. ადამიანთა საზოგადოება დაუღალავად აკვირდება – ისე, რომ ადამიანს აზრსაც არ ეკითხება – თავისი წევრების პირადი ცხოვრების ყველა გაელვებას. ასეთ დროს რა საჭიროა პოლიცია? როცა ევროპელების მოსვლასთან ერტად მელანეზიის კუნძულებზე პირველყოფილი საზოგადოებები დაიშალა და მამაკაცებს ინდუსტრიასა თუ სოფლის მეურნეობაში მუშაობა შესთავაზეს, კოლექტიური ერთობის სტიქიური მეთვალყურეობა პოლიციით ჩანაცვლდა. და რა მივიღეთ? კუნძულის ზემოთ აღწერილი ზნე-ჩვეულებანი მაშინვე „დაგონჯდა“.

სხვა მაგალითების მოყვანაც შემეძლო, მაგრამ მგონი, ერთიც საკმარისია, რომ ნათლად წარმოვიდგინოთ ის ფუნქციები, რომელთაც განუხრელად და უჩუმრად ასრულებდა ნებისმიერი საზოგადოება.

ამრიგად, სამოქალაქო ძალუფლება სხვა არაფერია, თუ არა საზოგადოებრვი აზრის ენერგიული ემანაცია, რომელშიც მოიაზრება და რომელსაც ეფუძნება ყველა სხვა ჩვევა თუ მოთხოვნილება. იძულების ფორმა და ხარისხი, რომლებითაც საზოგადოებრივი ძალაუფლება მოქმედებს, დამოკიდებულია იმაზე, რა მნიშვნელობას ანიჭებს საზოგადოებრივი აზრი ჩვევათა რღვევას. თანამედროვე აფრიკელ ხალხებში, რომლებიც ბანტუს ენაზე ლაპარაკობენ, ცნება „დანაშაულის“ გამომხატველი სიტყვა ითარგმნება, როგორც „ყოველივე ის, რაც ტომს სძაგს“. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ყოველივე ის, რაც საზოგადოებრივ აზრს ეწინააღმდეგება.

მაგრამ თუ ეს მტკიცება სწორია, მაშინ საწინააღმდეგო მოსაზრებაც სწორი ყოფილა. კერძოდ: ნებისმიერი სამოქალაქო ძალაუფლება ყოველთვის ეფუძნება შეხედულებას, რომელიც მართლა საზოგადოა, ანუ ყველასათვის საერთოა და ზემოქმედების უზარმაზარი ძალა აქვს. თუ ეს არ შეიმჩნევა, თუ საზოგადოებრივი აზრის ნაცვლად მხოლოდ კერძო და ჯგუფურ შეხედულებებს ვაწყდებით, რომლებიც, წესისამებრ, ურთიერთსაწინააღმდეგო თვალსაზრისთა ორ კონგლომერატს ქმნის, საზოგადოება იხლიჩება, იშლება, სამოქალაქო ძალაუფლება არსს კარგავს და პარტიებად ნაწევრდება. დგება რევოლუციებისა და სამოქალაქო ომების ჟამი.

თვალსაზრისთა ასეთი განსხვავებულობა იმ ფაქტის უკიდურესი გამოხატულებაა, რომელიც ნებისმიერ საზოგადოებაში შეიმჩნევა და ამ უკანასკნელის განუყრელი ნიშან-თვისებაა; ვგულისხმობ ზოგი ინდივიდის – სახელდობრ, ქურდების, გამცემების, მოძალადეების, უწესრიგობათა მომწყობების – ანტისოციალურ ხასიათს; როცა ამას შევიგნებთ, იმასაც გარდუვალად მივხვდებით, რომ ადამიანთა თანარსებობის „საზოგადოებად“ მონათლვა ნიშნავს ევფემიზმის გამოყენებას. ე.წ. „საზოგადოება“ არასოდეს შეესაბამება იმას, რასაც სახელმწიფო გვპირდება. ასეა თუ ისე, საზოგადოება, იმავე დროს, გათიშულობა და მტრობაცაა. და ვინაიდან ეს წარმონაქმნი მაინც აცხადებს პრეტენზიას საწინააღმდეგო თვისებებზე, სრული პასუხისმგებლობით უნდა განვაცხადოთ, რომ საზოგადოება, არსებითად, სნეული, ნაკლული რეალობაა; ის მართლაც მუდმივი, უწყვეტი ბრძოლაა ქცევის იმ საწყისებისა და ტიპებისა, რომელთაც გამაერთიანებელი, სოციალური ხასიათი აქვთ და იმ თვისებებს შორის, რომლებიც გათიშულობისა და ანტისოციალურობის ტენდენციებს ავლენენ. და ამ სამყაროს სიმშვიდის მინიმუმი რომ გავუნაღდოთ, რომლის წყალობითაც საზოგადოება, როგორც ასეთი, საკუთარ მყოფობას ინარჩუნებს, აბსოლუტურად აუცილებელია საზოგადოების შინაგანი „სამოქალაქო ძალაუფლების“ ძალადობის ფორმით გამოყენება. დაბოლოს, როდესაც საზოგადოება ვითარდება და ძლევს საკუთარ პრიმიტივიზმს, იძულებულია შვას საგანგებო წარმონაქმნი, რომლის მთავარი მოვალეობაა, უზრუნველჰყოს ამ ძალის გამოყენება ყველაზე აუცილებელი ფორმით. სწორედ ამ წარმონაქმნს ვეძახით სახელმწიფოს.

თარგმნა გია ჯოხაძემ

მთარგმნელის შენიშვნები:

ედუარდ მეიერი (1855-1930) – გერმანელი ისტორიკოსი, სიძველეთმცოდნე; უაღრესად რთულ და მრავალსახა არქეოლოგიურ, ეპიგრაფიკულ, ლიტერატურულ, ნუმიზმატიკურ და სხვა წყაროებზე დაყრდნობით შეისწავლა ძველი აღმოსავლეთი, საბერძნეთი და რომი. მისი ყველაზე ცნობილი ნაშრომია ხუთტომეული „უძველესი დროის ისტორია“. მეიერი იყენებდა მოდერნიზმის ციკლურობის თეორიას.

ბედრჟიჰ ჰროზნი (1879-1952) – ჩეხი ხეთოლოგი, ძველი აღმოსავლეთის ხალხთა და ენათა მკვლევარი; შეისწავლა შუმერული მითოლოგია, ძველი ბაბილონის კულტურა და ეკონომიკა, შუმერული და აქადური ენის ლურსმული ძეგლები. ხეთურ ენაში ინდოევროპული ხასიათი შეამჩნია. თარგმნა და გამოაქვეყნა ხეთური ტექსტები.

კარლო ალბერტო ბერნულისა და ფლორა კრაუსის მოღვაწეობის დამადასტურებელ ცნობებს ვერ მივაკვლიეთ.

ფელიქს სფეისერი (1880-1949) – ამერიკელი ეთნოლოგი.

ჟოზეფ ვანდრიესი (1875 -1960) – ფრანგი ლინგვისტი, კელტოლოგი და ინდოევროპეისტი.

ანტუან მეიე (1866 -1936) – ფრანგი ლინგვისტი. აღსანიშნავია მისი ნაშრომები შედარებით-ისტორიულ ენათმეცნიერებაში, ინდოევროპეისტიკაში, სლავისტიკაში, ლათინურ და ბერძნულ ენებში, ირანისტიკაში, არმენისტიკაში.

კარლ რიტერ ფონ ფრიში (1886 -1982) – ავსტრიელი ეთოლოგი, ნობელის პრემიის ლაურეატი (1973წ.).

ნიკოლაი ტრუბეცკოი (1890 -1938) – რუსი ლინგვისტი, ეთნოლოგი, კულტუროლოგი.

ლეოპოლდ სთეინი – ამერიკელი ფსიქოანალიტიკოსი.

__________________

1. სიტყვა mandar ესპანურში პოლისემიურია და ნიშნავს: მბრძანებლობას, მეთაურობას, ანდერძის მიცემას (უანდერძა), უარყოფას, დაპირებას, მართვას (ცხენის გაძღოლა), დავალებას, გადაწყვეტას, დარტყმას, მიწვევას, აღძვრას, გამოწვევას, სიგნალის მიცემას, ბატონობას, ძირს დაგდებას, მოსროლას, გაგზავნას, ჩამოთვლას, ინსტრუქტაჟს და ა.შ. mas უარყოფითი ნაწილაკია. ამგვარად, mandamas-მა უნებლიეთ მიიღო ასეთი მნიშვნელობა: „უმართაობა, უხელმძღვანელობა“ (ის, ვინც არ მართავს, არ განაგებს) (მთარგმნ. შენიშვნა)

ვლადიმერ ტოპოროვი _ სახელი, როგორც კულტურის ფაქტორი


სახელი, როგორც კულტურის ფაქტორი

ვლადიმერ ტოპოროვი

(საჭირბოროტო საკითხი)

1. ადამიანის სულიერი ცხოვრების ყველა სფეროში (რელიგიურ, პროვიდენციალურ-პროფეტურ, სპეკულაციურ-ფილოსოფიურ, მხატვრულესთეტიკურ, სოციალურ-საზოგადოებრივ სფეროში) სახელის როლი არა თუ დიდია, არამედ განსაკუთრებულად აღნიშნული და ის, რაც ექვემდებარება აღრიცხვას და შინაარსის გადმოცემას, თხრობას მხოლოდ იმ საიდუმლოს ზედაპირულ შრეს ქმნის, რომელიც სახელთან არის დაკავშირებული. მაგრამ აღნიშნულ შრესთან ოდნავ შეხებაც კი საკმარისია, რომ გვეუწყოს ამ საიდუმლოს სიღრმე და სიძლიერე, რომელიც მისგან განუყოფელია.

სახელის ახსნის ერთ-ერთი ადრინდელი (თუ პირველი არა) ვერსია არის შესაქმის მითებში მისი შედარება მისი (სახელის) ჩენის მომენტთან. მართლაც, სახელი ამგვარ მითებში ნებისმიერად არ შემოდის ( დასაწყისში არ შემოდის, თუ მხედველობაში არ მიიღება ძლიერ ფილოსოფიზებული და საკმაოდ მოგვიანო ხანის შემთხვევები, მაგალითად, როგორიცაა ,,დასაწყისში იყო სიტყვა…”), არამედ შესაქმის რომელიღაც განსაზღვრულ ეტაპზე და სახელის დაბადების ამგვარი კავშირი მთელ კონტექსტთან, რა თქმა უნდა, შემთხვევითი არ არის. შეიძლება გავიხსენოთ, რომ შესაქმე უმეტესწილად იწყება ქაოსის გარდაქმნით, რომელიც გაიგება, როგორც ენტროპიის მაქსიმუმი – იმის მიხედვით, იქნება ის საყოველთაო შერევის შედეგი თუ წარმოიშვება ამ ზე-ჩახლართულობიდან, აღრეულობიდან, თუ პირიქით, აბსოლუტური უფსკრულიდან, უნივერსალური არარას სიცარიელიდან; დემიურგი ან ,,ასუფთავებს” ამ ქაოსს (პირველ შემთხვევაში) ან ,,ავსებს” (მეორე შემთხვევაში). დეტალების უგულებელყოფით, ხაზგასასმელია მთავარი: შემოქმედი ენერგიის ისარი იმ ადგილიდან კი არ მოდის, სადაც ადამიანი (ანუ შესაქმე ვისთვისაც ხორციელდება) იმყოფება, არამედ გარედან, ზემოდან. თავდაპირველად წესრიგი მყარდება სტიქიებში და იქმნება კოსმოლოგიური წესრიგის ძირითადი პარამეტრები-პრინციპები – ხმელეთი და უფსკრული, ზედა და ქვედა, ნათელი და ბნელი, ფორმა და უფორმობა (სახე და უსახობა) და ა.შ. შესაქმის ყოველი ნაბიჯი დამაახლოებელია ცენტრთან – იმასთან, რაც მის შიგნითაა და რომელმაც უნდა შეიმეცნოს ყველაფერი, რაც კი განხორციელდა და, მათ შორის, საკუთარი თავიც. როდესაც ამ ინტენსიურმა მოძრაობამ თავისი შედეგები გამოიღო, შეიქმნა სამყაროს ზონები, განისაზღვრა სულ უფრო და უფრო გამკვრივებული სამყაროს ბუნებრივ-მატერიალური შემადგენლობა; ბოლოს, როდესაც ადამიანი და პირველი სოციალური ინსტიტუტები გაჩნდა, დემიურგმა, სანამ იგი ადამიანს საკუთარ თავს მიანდობდა, განახორციელა ონომატეტური აქტი – სახელი დაარქვა ყველაფერს შექმნილს და ყველაფერს, რაც სამყაროს შეადგენს. აქედან მოყოლებული, უნდა ითქვას, მთავრდება კოსმოლოგია, ბუნებრივ-მატერიალურის ბატონობა და იწყება “სემიოლოგია”, ცხოვრება ნიშანში, როგორც პირველი საფეხური პნევმატოლოგიისა, ცხოვრებისა სულში.

2. აღნიშნული ონომატეტური აქტის არსი მდგომარეობს იმაში, რომ სამყაროს მთელი მატერიალური შემადგენლობა აღმოჩნდა თითქოს-და ნიშნობრივად (ნიშნით) დუბლირებული: სახელმა გააორმაგა და გააძლიერა იგი, ყოველ საგანში ერთგვარი შინაგანი ადგილის აღნიშვნით, რომელშიც ამ საგნის ხატება უნდა მოთავსებულიყო. საგნის სახელის ჩენა აღმნიშვნელია არა მარტო ფაქტისა, რომ მას აქვს თავისი მოცულობა (ტევადობა), არამედ საკუთარი მნიშვნელობა-აზრიც, რომელიც საგანთან არის დაკავშირებული, მაგრამ იდეაში მისი მეშვეობით კი არ განისაზღვრება, არამედ იმ სახელით, რომელიც მეორადია (ყოველ შემთხვევაში ემპირიულ დონეზე) საგანთან მიმართებაში. ამგვარ პირობებში იხსნება ორი საპირისპირო მიმართულება: ყოველი საგანი ან უნდა გადაიქცეს აბსოლუტურად პირობით, თვითნებურ ინდექსად ან, პირიქით, უნდა დაითესოს ამ სახელში აზრის მარცვლები, რომელნიც თავისი პოტენციით ისწრაფვიან სიმბოლოს სტატუსისკენ, ანუ უმაღლესი ენერგიის ნიშნისკენ, რომელიც არა მარტო მიანიშნებს მოვლენაზე, არამედ თვითონ აღმოაჩენს საკუთარ თავს, როგორც ამ მოვლენას, როგორც ერთგვარ ეპიფანიას, როგორც ფენომენალური შრის გარღვევას სხვა სახის ძალის მიერ. სწორედ ამ პირობებში ჩნდება იმ იდეალური ყოფის აზრი, რომელიც მიეცემა მხოლოდ უკიდურეს სიტუაციებში და ვერ გამოდის ემპირიული კერძო აზრების ჯამიდან, რამდენიც არ უნდა იყოს ის. ყოველი სახელი – სიტყვაა, ხოლო ყოველი სიტყვა თავის საწყისით და თავისი მაქსიმუმით – სახელია. თვითონ სახელდების ფაქტით დემიურგი დიდად ენდობა ადამიანს; სახელი მისთვისაა განკუთვნილი, ეძლევა მას დასახმარებლად, როგორც უძვირფასესი რესურსი მის მომავალ ყველა სახის პერი პეტიაში. მაგრამ, შესაძლოა, კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი ის იყო, რომ ონომატეტური აქტი ადამიანში თავისუფალი ნების აღიარებას გულისხმობს. დარქმეული სახელი თავის თავად ,,კარგია”, მაგრამ არავითარ შემთხვევაში საბოლოო არ არის და ადამიანი არჩევანის წინაშეა. სახელი ადამიანს საშუალებას აძლევს იმუშაოს ორი მიმართულებით: იგი შეიძლება დაყვანილ იქნას კონვენციონალობამდე და, ამ კონვენციონალობის გარდა, სხვა არაფრით მოტივირებულ ნიშნამდე (როგორც მეცნიერების რიგ ხელოვნურ ენაშია, ან იქ, სადაც მნიშვნელოვანია არა პოზიტიური აზრი, არამედ კონტრასტის ან განსხვავების მეშვეობით გარჩევა და ცნობა); მაგრამ სახელის აყვანა შესაძლოა იმ დონეზე, სადაც ის გამოდის უმაღლესი აზრის მატარებლად და ამ თვალსაზრისით, (როგორც ეს რელიგიურ განცხადებებში ან პოეზიაშია) ისწრაფვის აბსოლუტური მოტივირებისკენ. ბუნებრივი ენა ორივე ამ თავისებურებას ითავსებს საკუთარ თავში, მაგრამ სხვადასხვა ვითარებაში (გარე და შინა) ხან დრეიფს იწყებს ,,თვითნებურობისკენ”, ხან მიემართება შუაგულისკენ, სიღრმული აზრობრივი პლასტებისკენ. ცნობიერება და არაცნობიერება, ამ პროცესებში, სახელდობრ თვით “თვითნებურობის” და “მოტივირებულობის საწყისთა დოზირებისას, ერთ უღელქვეშ არიან და მათი წილი ერთი შეხედვით ყოველთვის ნათელი არ არის. უპრიანია კიდევ ერთხელ ხაზგასმა, რომ ბევრი რამ დამოკიდებულია არა მხოლოდ ,,გარე” ძალთა განზრახვაზე, არამედ თვითონ თავისუფლებაზეც, რომელსაც თვითონ სახელი აძლევს საკუთარ მომხმარებელს. საკუთარი ზღვრული მდგომარეობით, რომელიც იმყოფება ცნობიერად აქტიურსა და არაცნობიერად პასიურს შორის, შინაარსსა და ფორმას შორის, სულსა და მატერიას შორის. უფრო მეტიც, სახელი ენის ის პარადოქსული ნაწილია, სადაც მიზეზი და შედეგი ვერ განირჩევა ერთმანეთისგან, სადაც ,,ბოლო” აზრი ფორმას უცვლის ,,პირველს”; სახელი კულტურის იმპულსია, რამდენადაც მას ადამიანი შეჰყავს ნიშანთა კოსმოსში, მაგრამ იგი მისი შედეგიცაა, რამდენადაც მისი აზრები იზრდება კულტურის სივრცეში, მისი მეშვეობით არიან დაცულნი და მისმიერვე მოწმდებიან (კულტურის ტიპისთვის სწორედ ეს თავისებურებანი ხდიან სახელს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ინდიკატორად). სიტყვა, ისევე როგორც დემიურგი, გახსნილია ადამიანისთვის, რომელსაც შეუძლია ახსნას ის, როგორც აზრისგან უკიდურესად დაცლილი ,,ზედსახელი” საგნისა და, ასევე, როგორც აზრისა და აზრის შექმნის უმაღლესი ზღვარი და საშუალება, ერთდროულად. სიტყვა სახელისთვის შემთხვევით არ გაიგება, როგორც შიგ ჩადებული განსაზღვრა იმ არსისა, რომელსაც ეს სიტყვა ,,გაათამაშებს”. მხოლოდ სულის უდიდეს ენერგიასა და მის ძალებს შეუძლიათ სახელის ერთიანობაში შეინარჩუნოს ეს გარეგნული იმ შინაგანთან, ანუ ჩვენთვის ადვილად ასახსნელი გარე ნიშანი და ის ძნელი და საკუთარ იდუმალებაში მუდამ ამოუწურავი აზრი, რომელთან მიახლოებისას თითქოს და თავისთავად აღარ არის საჭირო გარეგნულინიშნობა და იხსნება პერსპექტივა ,,დაძლეული” ნიშნობისა – მდუმარება და სხვა ფორმები ,,ნულოვანი” ქცევისა.

3. სხვადასხვა სიტუაციაში ადამიანი სახელის მიმართ განსხვავებულ პოზიციას ირჩევდა. თავისი შემოქმედების საუკეთესო პერიოდებში იგი ყოველთვის ცდილობდა გაეხსნა სახელში მისი უმაღლესი აზრი – უსასრულო პერსპექტივა აზრებისა, რომელიც გზამკვლევი იქნებოდა სულისთვის. ,,მდაბალ” ცხოვრებაში და ძნელ პირობებში ადამიანი მეტს ფიქრობდა იმაზე, თუ როგორ შეენარჩუნებინა ენაში ის სახელები – აზრები, რომლებიც მას პრაქტიკულად ესაჭიროებოდა სააქაოში, თუნდაც მიახლოებით მაინც ყოფილიყვნენ ისინი მისი შესაბამისი და ერთგვარად ,,ადამიანური”. უფრო უარეს დროში ადამიანს შეეძლო ცინიკური პოზიციის დაკავებაც კი; იგი მზად იყო სახელს მოპყრობოდა ხატივით: ,,ვარგა – ღმერთს ლოცავდე, არ ვარგა – ქოთნებს ფარავდე”. ისეც ხდებოდა, რომ ბოროტი ძალები მოითხოვდნენ სახელის, მასში ყველაზე ძვირფასის (რასაც მისთვის ცხოვრებისეული აზრებისა და ნათესაური, ინტიმური კავშირების შინაარსი გააჩნდა) უარყოფას ან მის შეცვლას ,,ანტი-სახელით”, ,,ანტისიტყვით”, თეთრის შავად დარქმევის გზით და პირიქით. მაგრამ ძნელია გახსენება, თუ როდის უნდა გაშლილიყო ამგვარი ტოტალური აგრესია სახელი-აზრის, სახელი-მეხსიერების, სახელი-სინდისის წინააღმდეგ, სახელის მიმართ, რომელიც თავისი ბუნებით ადამიანს ჰგავს და ადამიანთან შეფარდებულია, როგორც ეს ჩვენს ქვეყანაში იყო გასულ ათწლეულებში. გვახსოვს რა ტრაგიკული დანაკარგები, მომავლის წინაშე მთელი პასუხისმგებლობით უნდა ითქვას, რომ: ,,ონომატეტურმა ინჟინერიამ”, რომელიც ენობრივი პოლიტიკის ძირითადი ნაწილი გახდა, ჩვენს კულტურას დიდი დანაკარგი მოუტანა (ცრუ სახელს ცრუ საქმე მოჰყვა). მაგრამ ბოროტ ძალთა ხელში, რომელნიც აცნობიერებენ სიტუაციას, ამგვარი ,,ონომატეტური ინჟინერია” შესაძლოა კიდევ უფრო საშიშ იარაღად იქცეს, რომელიც თავდაპირველად მიმართული იქნება კულტურის მიმართ, ხოლო მისი მეშვეობით და მის შემდეგ ადამიანის მიმართ, მსგავსად ,,გენური ინჟინერიისა”, იმავე უწმინდურ ხელებში მოხვედრილი. რევოლუციის შემდგომ ჩატარებულმა ,,დენომინაციამ”, რომელმაც ასე რადიკალურად დაარღვია და დაანგრია სახელის ადრინდელი ეკოლოგია, მაკრო პლანში რომ განვიხილოთ, მას თან სდევდა ის მიზნები, რაც ყველანაირ ძალადობას ახლავს თან. საზარელ მასშტაბებსა და ტემპში ,,ნიუ-სპიქის” შექმნით, იგი თავის ახალ მიზნებს ემსახურებოდა – გაეოგნებინა ადამიანი, დაეეჭვებინა იგი ძველი სიტყვარის კეთილ საფუძვლებში, დაევიწყებინა საკუთარი თავი არა მარტო საკუთარი თავის გადახაზვით, წაშლით, ამოღებით, ადამიანისა და სულიერი კულტურის მატერიალური განხორციელების განადგურებით, არამედ ენის ,,დაბინძურებით”, არა მისი მატერიის გაუქმებით, არამედ მასში ,,ანტი-აზრების” მექანიზმების ჩართვით, რომელიც ხრწნის – თვალსაჩინოდ და უჩინრად – წინანდელ მნიშვნელობებს, თვით რწმენას ენისა, ცხოვრების გააზრებულობის შესახებ იმ უმაღლეს აზრს, რომელიც ცხოვრებას აუწონავ ნიჭად აქცევს.

იმისთვის, რომ სიცოცხლის წყაროსთან მიმავალი გამქრალი ბილიკები ვიპოვოთ, უნდა აღდგეს დაკარგული, დასახიჩრებული, ნახევრად მივიწყებული და ყველა შემთხვევაში დეფიციტური აზრები. აღნიშნულის განხორციელება ძნელია, ისევე, როგორც ძნელია წარმოიდგინო ყველა დაბრკოლება ამ გზაზე. ვერანაირ დემიურგს ძალუძს შექმნას და მოგვანიჭოს მზა სახით ახალი სიტყვარი: საჭიროა საერთო ძალისხმევა, ხანგრძლივი ერთობლივი შრომა და პარალელურად თვითგანწმენდა. ამიტომ ახალი ონომატეტური აქტი ჯერჯერობით ვერ იქნება სრული; საუკეთესო შემთხვევაში, ის იქნება პირობითი. მაგრამ მისი პირველი ნაწილი ნათელია. ყველაფერ იმას, რაც მიმართული იყო ადამიანის, სიცოცხლის, ენის სულის, სახელის აზრის წინააღმდეგ (სიტყვის, სახელის, სიბრძნის დიდი ტრადიციის ხსოვნით – სლავი პირველი მასწავლებლებიდან დაწყებული ვლ. სოლოვიოვამდე, ბულგაკოვამდე, ფლორენსკიმდე და მეცხრამეტე საუკუნის სახელთა მადიდებლებამდე) ეთქვას მტკიცე – ,,განვედ”.

თარგმნა ნინო აბაკელიამ

სახელი, როგორც კულტურის ფაქტორი 

ვლადიმერ ტოპოროვი

(საჭირბოროტო საკითხი)

1. ადამიანის სულიერი ცხოვრების ყველა სფეროში (რელიგიურ, პროვიდენციალურ-პროფეტურ, სპეკულაციურ-ფილოსოფიურ, მხატვრულესთეტიკურ, სოციალურ-საზოგადოებრივ სფეროში) სახელის როლი არა თუ დიდია, არამედ განსაკუთრებულად აღნიშნული და ის, რაც ექვემდებარება აღრიცხვას და შინაარსის გადმოცემას, თხრობას მხოლოდ იმ საიდუმლოს ზედაპირულ შრეს ქმნის, რომელიც სახელთან არის დაკავშირებული. მაგრამ აღნიშნულ შრესთან ოდნავ შეხებაც კი საკმარისია, რომ გვეუწყოს ამ საიდუმლოს სიღრმე და სიძლიერე, რომელიც მისგან განუყოფელია.

სახელის ახსნის ერთ-ერთი ადრინდელი (თუ პირველი არა) ვერსია არის შესაქმის მითებში მისი შედარება მისი (სახელის) ჩენის მომენტთან. მართლაც, სახელი ამგვარ მითებში ნებისმიერად არ შემოდის ( დასაწყისში არ შემოდის, თუ მხედველობაში არ მიიღება ძლიერ ფილოსოფიზებული და საკმაოდ მოგვიანო ხანის შემთხვევები, მაგალითად, როგორიცაა ,,დასაწყისში იყო სიტყვა…”), არამედ შესაქმის რომელიღაც განსაზღვრულ ეტაპზე და სახელის დაბადების ამგვარი კავშირი მთელ კონტექსტთან, რა თქმა უნდა, შემთხვევითი არ არის. შეიძლება გავიხსენოთ, რომ შესაქმე უმეტესწილად იწყება ქაოსის გარდაქმნით, რომელიც გაიგება, როგორც ენტროპიის მაქსიმუმი – იმის მიხედვით, იქნება ის საყოველთაო შერევის შედეგი თუ წარმოიშვება ამ ზე-ჩახლართულობიდან, აღრეულობიდან, თუ პირიქით, აბსოლუტური უფსკრულიდან, უნივერსალური არარას სიცარიელიდან; დემიურგი ან ,,ასუფთავებს” ამ ქაოსს (პირველ შემთხვევაში) ან ,,ავსებს” (მეორე შემთხვევაში). დეტალების უგულებელყოფით, ხაზგასასმელია მთავარი: შემოქმედი ენერგიის ისარი იმ ადგილიდან კი არ მოდის, სადაც ადამიანი (ანუ შესაქმე ვისთვისაც ხორციელდება) იმყოფება, არამედ გარედან, ზემოდან. თავდაპირველად წესრიგი მყარდება სტიქიებში და იქმნება კოსმოლოგიური წესრიგის ძირითადი პარამეტრები-პრინციპები – ხმელეთი და უფსკრული, ზედა და ქვედა, ნათელი და ბნელი, ფორმა და უფორმობა (სახე და უსახობა) და ა.შ. შესაქმის ყოველი ნაბიჯი დამაახლოებელია ცენტრთან – იმასთან, რაც მის შიგნითაა და რომელმაც უნდა შეიმეცნოს ყველაფერი, რაც კი განხორციელდა და, მათ შორის, საკუთარი თავიც. როდესაც ამ ინტენსიურმა მოძრაობამ თავისი შედეგები გამოიღო, შეიქმნა სამყაროს ზონები, განისაზღვრა სულ უფრო და უფრო გამკვრივებული სამყაროს ბუნებრივ-მატერიალური შემადგენლობა; ბოლოს, როდესაც ადამიანი და პირველი სოციალური ინსტიტუტები გაჩნდა, დემიურგმა, სანამ იგი ადამიანს საკუთარ თავს მიანდობდა, განახორციელა ონომატეტური აქტი – სახელი დაარქვა ყველაფერს შექმნილს და ყველაფერს, რაც სამყაროს შეადგენს. აქედან მოყოლებული, უნდა ითქვას, მთავრდება კოსმოლოგია, ბუნებრივ-მატერიალურის ბატონობა და იწყება “სემიოლოგია”, ცხოვრება ნიშანში, როგორც პირველი საფეხური პნევმატოლოგიისა, ცხოვრებისა სულში.

2. აღნიშნული ონომატეტური აქტის არსი მდგომარეობს იმაში, რომ სამყაროს მთელი მატერიალური შემადგენლობა აღმოჩნდა თითქოს-და ნიშნობრივად (ნიშნით) დუბლირებული: სახელმა გააორმაგა და გააძლიერა იგი, ყოველ საგანში ერთგვარი შინაგანი ადგილის აღნიშვნით, რომელშიც ამ საგნის ხატება უნდა მოთავსებულიყო. საგნის სახელის ჩენა აღმნიშვნელია არა მარტო ფაქტისა, რომ მას აქვს თავისი მოცულობა (ტევადობა), არამედ საკუთარი მნიშვნელობა-აზრიც, რომელიც საგანთან არის დაკავშირებული, მაგრამ იდეაში მისი მეშვეობით კი არ განისაზღვრება, არამედ იმ სახელით, რომელიც მეორადია (ყოველ შემთხვევაში ემპირიულ დონეზე) საგანთან მიმართებაში. ამგვარ პირობებში იხსნება ორი საპირისპირო მიმართულება: ყოველი საგანი ან უნდა გადაიქცეს აბსოლუტურად პირობით, თვითნებურ ინდექსად ან, პირიქით, უნდა დაითესოს ამ სახელში აზრის მარცვლები, რომელნიც თავისი პოტენციით ისწრაფვიან სიმბოლოს სტატუსისკენ, ანუ უმაღლესი ენერგიის ნიშნისკენ, რომელიც არა მარტო მიანიშნებს მოვლენაზე, არამედ თვითონ აღმოაჩენს საკუთარ თავს, როგორც ამ მოვლენას, როგორც ერთგვარ ეპიფანიას, როგორც ფენომენალური შრის გარღვევას სხვა სახის ძალის მიერ. სწორედ ამ პირობებში ჩნდება იმ იდეალური ყოფის აზრი, რომელიც მიეცემა მხოლოდ უკიდურეს სიტუაციებში და ვერ გამოდის ემპირიული კერძო აზრების ჯამიდან, რამდენიც არ უნდა იყოს ის. ყოველი სახელი – სიტყვაა, ხოლო ყოველი სიტყვა თავის საწყისით და თავისი მაქსიმუმით – სახელია. თვითონ სახელდების ფაქტით დემიურგი დიდად ენდობა ადამიანს; სახელი მისთვისაა განკუთვნილი, ეძლევა მას დასახმარებლად, როგორც უძვირფასესი რესურსი მის მომავალ ყველა სახის პერი პეტიაში. მაგრამ, შესაძლოა, კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი ის იყო, რომ ონომატეტური აქტი ადამიანში თავისუფალი ნების აღიარებას გულისხმობს. დარქმეული სახელი თავის თავად ,,კარგია”, მაგრამ არავითარ შემთხვევაში საბოლოო არ არის და ადამიანი არჩევანის წინაშეა. სახელი ადამიანს საშუალებას აძლევს იმუშაოს ორი მიმართულებით: იგი შეიძლება დაყვანილ იქნას კონვენციონალობამდე და, ამ კონვენციონალობის გარდა, სხვა არაფრით მოტივირებულ ნიშნამდე (როგორც მეცნიერების რიგ ხელოვნურ ენაშია, ან იქ, სადაც მნიშვნელოვანია არა პოზიტიური აზრი, არამედ კონტრასტის ან განსხვავების მეშვეობით გარჩევა და ცნობა); მაგრამ სახელის აყვანა შესაძლოა იმ დონეზე, სადაც ის გამოდის უმაღლესი აზრის მატარებლად და ამ თვალსაზრისით, (როგორც ეს რელიგიურ განცხადებებში ან პოეზიაშია) ისწრაფვის აბსოლუტური მოტივირებისკენ. ბუნებრივი ენა ორივე ამ თავისებურებას ითავსებს საკუთარ თავში, მაგრამ სხვადასხვა ვითარებაში (გარე და შინა) ხან დრეიფს იწყებს ,,თვითნებურობისკენ”, ხან მიემართება შუაგულისკენ, სიღრმული აზრობრივი პლასტებისკენ. ცნობიერება და არაცნობიერება, ამ პროცესებში, სახელდობრ თვით “თვითნებურობის” და “მოტივირებულობის საწყისთა დოზირებისას, ერთ უღელქვეშ არიან და მათი წილი ერთი შეხედვით ყოველთვის ნათელი არ არის. უპრიანია კიდევ ერთხელ ხაზგასმა, რომ ბევრი რამ დამოკიდებულია არა მხოლოდ ,,გარე” ძალთა განზრახვაზე, არამედ თვითონ თავისუფლებაზეც, რომელსაც თვითონ სახელი აძლევს საკუთარ მომხმარებელს. საკუთარი ზღვრული მდგომარეობით, რომელიც იმყოფება ცნობიერად აქტიურსა და არაცნობიერად პასიურს შორის, შინაარსსა და ფორმას შორის, სულსა და მატერიას შორის. უფრო მეტიც, სახელი ენის ის პარადოქსული ნაწილია, სადაც მიზეზი და შედეგი ვერ განირჩევა ერთმანეთისგან, სადაც ,,ბოლო” აზრი ფორმას უცვლის ,,პირველს”; სახელი კულტურის იმპულსია, რამდენადაც მას ადამიანი შეჰყავს ნიშანთა კოსმოსში, მაგრამ იგი მისი შედეგიცაა, რამდენადაც მისი აზრები იზრდება კულტურის სივრცეში, მისი მეშვეობით არიან დაცულნი და მისმიერვე მოწმდებიან (კულტურის ტიპისთვის სწორედ ეს თავისებურებანი ხდიან სახელს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ინდიკატორად). სიტყვა, ისევე როგორც დემიურგი, გახსნილია ადამიანისთვის, რომელსაც შეუძლია ახსნას ის, როგორც აზრისგან უკიდურესად დაცლილი ,,ზედსახელი” საგნისა და, ასევე, როგორც აზრისა და აზრის შექმნის უმაღლესი ზღვარი და საშუალება, ერთდროულად. სიტყვა სახელისთვის შემთხვევით არ გაიგება, როგორც შიგ ჩადებული განსაზღვრა იმ არსისა, რომელსაც ეს სიტყვა ,,გაათამაშებს”. მხოლოდ სულის უდიდეს ენერგიასა და მის ძალებს შეუძლიათ სახელის ერთიანობაში შეინარჩუნოს ეს გარეგნული იმ შინაგანთან, ანუ ჩვენთვის ადვილად ასახსნელი გარე ნიშანი და ის ძნელი და საკუთარ იდუმალებაში მუდამ ამოუწურავი აზრი, რომელთან მიახლოებისას თითქოს და თავისთავად აღარ არის საჭირო გარეგნულინიშნობა და იხსნება პერსპექტივა ,,დაძლეული” ნიშნობისა – მდუმარება და სხვა ფორმები ,,ნულოვანი” ქცევისა.

3. სხვადასხვა სიტუაციაში ადამიანი სახელის მიმართ განსხვავებულ პოზიციას ირჩევდა. თავისი შემოქმედების საუკეთესო პერიოდებში იგი ყოველთვის ცდილობდა გაეხსნა სახელში მისი უმაღლესი აზრი – უსასრულო პერსპექტივა აზრებისა, რომელიც გზამკვლევი იქნებოდა სულისთვის. ,,მდაბალ” ცხოვრებაში და ძნელ პირობებში ადამიანი მეტს ფიქრობდა იმაზე, თუ როგორ შეენარჩუნებინა ენაში ის სახელები – აზრები, რომლებიც მას პრაქტიკულად ესაჭიროებოდა სააქაოში, თუნდაც მიახლოებით მაინც ყოფილიყვნენ ისინი მისი შესაბამისი და ერთგვარად ,,ადამიანური”. უფრო უარეს დროში ადამიანს შეეძლო ცინიკური პოზიციის დაკავებაც კი; იგი მზად იყო სახელს მოპყრობოდა ხატივით: ,,ვარგა – ღმერთს ლოცავდე, არ ვარგა – ქოთნებს ფარავდე”. ისეც ხდებოდა, რომ ბოროტი ძალები მოითხოვდნენ სახელის, მასში ყველაზე ძვირფასის (რასაც მისთვის ცხოვრებისეული აზრებისა და ნათესაური, ინტიმური კავშირების შინაარსი გააჩნდა) უარყოფას ან მის შეცვლას ,,ანტი-სახელით”, ,,ანტისიტყვით”, თეთრის შავად დარქმევის გზით და პირიქით. მაგრამ ძნელია გახსენება, თუ როდის უნდა გაშლილიყო ამგვარი ტოტალური აგრესია სახელი-აზრის, სახელი-მეხსიერების, სახელი-სინდისის წინააღმდეგ, სახელის მიმართ, რომელიც თავისი ბუნებით ადამიანს ჰგავს და ადამიანთან შეფარდებულია, როგორც ეს ჩვენს ქვეყანაში იყო გასულ ათწლეულებში. გვახსოვს რა ტრაგიკული დანაკარგები, მომავლის წინაშე მთელი პასუხისმგებლობით უნდა ითქვას, რომ: ,,ონომატეტურმა ინჟინერიამ”, რომელიც ენობრივი პოლიტიკის ძირითადი ნაწილი გახდა, ჩვენს კულტურას დიდი დანაკარგი მოუტანა (ცრუ სახელს ცრუ საქმე მოჰყვა). მაგრამ ბოროტ ძალთა ხელში, რომელნიც აცნობიერებენ სიტუაციას, ამგვარი ,,ონომატეტური ინჟინერია” შესაძლოა კიდევ უფრო საშიშ იარაღად იქცეს, რომელიც თავდაპირველად მიმართული იქნება კულტურის მიმართ, ხოლო მისი მეშვეობით და მის შემდეგ ადამიანის მიმართ, მსგავსად ,,გენური ინჟინერიისა”, იმავე უწმინდურ ხელებში მოხვედრილი. რევოლუციის შემდგომ ჩატარებულმა ,,დენომინაციამ”, რომელმაც ასე რადიკალურად დაარღვია და დაანგრია სახელის ადრინდელი ეკოლოგია, მაკრო პლანში რომ განვიხილოთ, მას თან სდევდა ის მიზნები, რაც ყველანაირ ძალადობას ახლავს თან. საზარელ მასშტაბებსა და ტემპში ,,ნიუ-სპიქის” შექმნით, იგი თავის ახალ მიზნებს ემსახურებოდა – გაეოგნებინა ადამიანი, დაეეჭვებინა იგი ძველი სიტყვარის კეთილ საფუძვლებში, დაევიწყებინა საკუთარი თავი არა მარტო საკუთარი თავის გადახაზვით, წაშლით, ამოღებით, ადამიანისა და სულიერი კულტურის მატერიალური განხორციელების განადგურებით, არამედ ენის ,,დაბინძურებით”, არა მისი მატერიის გაუქმებით, არამედ მასში ,,ანტი-აზრების” მექანიზმების ჩართვით, რომელიც ხრწნის – თვალსაჩინოდ და უჩინრად – წინანდელ მნიშვნელობებს, თვით რწმენას ენისა, ცხოვრების გააზრებულობის შესახებ იმ უმაღლეს აზრს, რომელიც ცხოვრებას აუწონავ ნიჭად აქცევს.

იმისთვის, რომ სიცოცხლის წყაროსთან მიმავალი გამქრალი ბილიკები ვიპოვოთ, უნდა აღდგეს დაკარგული, დასახიჩრებული, ნახევრად მივიწყებული და ყველა შემთხვევაში დეფიციტური აზრები. აღნიშნულის განხორციელება ძნელია, ისევე, როგორც ძნელია წარმოიდგინო ყველა დაბრკოლება ამ გზაზე. ვერანაირ დემიურგს ძალუძს შექმნას და მოგვანიჭოს მზა სახით ახალი სიტყვარი: საჭიროა საერთო ძალისხმევა, ხანგრძლივი ერთობლივი შრომა და პარალელურად თვითგანწმენდა. ამიტომ ახალი ონომატეტური აქტი ჯერჯერობით ვერ იქნება სრული; საუკეთესო შემთხვევაში, ის იქნება პირობითი. მაგრამ მისი პირველი ნაწილი ნათელია. ყველაფერ იმას, რაც მიმართული იყო ადამიანის, სიცოცხლის, ენის სულის, სახელის აზრის წინააღმდეგ (სიტყვის, სახელის, სიბრძნის დიდი ტრადიციის ხსოვნით – სლავი პირველი მასწავლებლებიდან დაწყებული ვლ. სოლოვიოვამდე, ბულგაკოვამდე, ფლორენსკიმდე და მეცხრამეტე საუკუნის სახელთა მადიდებლებამდე) ეთქვას მტკიცე – ,,განვედ”.

თარგმნა ნინო აბაკელიამ

იური ლოტმანი _ უფლის გამოცხადება თუ აზარტული თამაში?


(კანონზომიერი და შემთხვევითი ისტორიულ პროცესში)

კონკრეტული მასალის შემსწავლელი ისტორიკოსი ჩვეულებრივ რანკეს ფორმულით კმაყოფილდება ხოლმე: ისტორიის მიზანი წარსულის აღდგენაა. თუმც, ამ ამოცანის მთელი გულუბრყვილობის მიუხედავად, მისი გადაჭრა ძალზე რთულდება, თუკი ეს საერთოდ შესაძლებელია. ცნება “წარსულის აღდგენა” გულისხმობს ყველა მეცნიერებისთვის საერთო პროცედურას: ფაქტების გამორკვევასა და შეკრებას და მათ შორის კანონზომიერი კავშირის დადგენას. ამასთან, ფაქტი ყოველთვის რაღაც პირველადადაა მიჩნეული, ისტორიკოსისა და მისი ანალიზის მიღმა არსებულად. ასეთია მოცემულობა.

რა მდგომარეობაშია ისტორიკოსი? ისტორიკოსი განწირულია, ტექსტთან იქონიოს საქმე. მოვლენებს – ,,როგორც ეს იყო” – და ისტორიკოსს შორის დგას ტექსტი და ეს ძირეულად ცვლის მეცნიერულ სიტუაციას. ტექსტი ყოველთვის ვიღაცის შექმნილია და წარმოადგენს მომხდარ მოვლენას, რომელიც რომელიღაც ენაზეა თარგმნილი. ერთი და იგივე რეალობა, რომელიც სხვადასხვა საშუალებითაა კოდირებული, სხვადასხვა – ხანდახან ურთიერთსაწინააღმდეგო – ტექსტებს გვაძლევს. ტექსტიდან – ფაქტის, ამა თუ მოვლენის აღწერიდან – მოვლენის ,,ამოღება” დეშიფრირების პროცესია. ამგვარად, აცნობიერებს თუ ვერა ამას, ისტორიკოსის სემიოტიკური მანიპულაციები მისი პირველადი მასალიდან – ტექსტიდან მომდინარეობს. ამასთან ერთად, თუ ამ ოპერაციებს შეუგნებლად ახორციელებს და მკვლევარს, დარწმუნებულს დოკუმენტის ჭეშმარიტებაში, მიაჩნია, რომ ენის ცოდნა და ჭეშმარიტების ინტუიტური განცდა, რომელსაც მუშაობის გამოცდილება ანიჭებს, საკმარისია ტექსტის გასაგებად, მაშინ, წესისამებრ, ისტორიულ აუდიტორიას ის ,,ბუნებრივი ცნობიერება” ჩაენაცვლება ხოლმე, რომელსაც თვით ისტორიკოსის კულტურულ-ისტორიული გადმონაშთებით აღსავსე ცნობიერება ამოწმებს. განსხვავებული ჟანრების თვალსაზრისით – სხვადასხვა კულტურის და, ერთი კულტურის ფარგლებშიც კი, ერთი და იგივე რეალური მოვლენა შესაძლოა იმსახურებდეს წერილობით ფიქსაციას, ტექსტად ქცევას ან – არ იმსახურებდეს ამას. მაგალითად, სკანდინავურ შუასაუკუნეობრივ ქრონიკებსა და რუსულ მატიანეებში აღიბეჭდებოდა სამხედრო შეტაკებები, ურთიერთანგარიშსწორებანი, სისხლიანი თავგადასავლები… და თუ მსგავსი რამ არ ხდებოდა, მიაჩნდათ, რომ საერთოდ არაფერი ხდებოდა. ამგვარ შემთხვევებში ისლანდიური საგა ამბობდა: ,,სიმშვიდე იდგა”; რუსულ მატიანეებში, როცა მემატიანე ამა თუ იმ წელს უთითებდა, ადგილს ან ცარიელს სტოვებდა ან წერდა: ,,მშვიდად ცხოვრობდნენ”. შეხედულება იმაზე, თუ რა ითვლება ისტორიულ მოვლენად, კულტურის ტიპის გათვალისწინებით, თვითონაა მნიშვნელოვანი ტიპოლოგიური მახასიათებელი. ამიტომ, როცა ისტორიკოსი ტექსტს დასწვდება ხოლმე, იძულებულია, განარჩიოს – თვითონ რას მიიჩნევს მოვლენად და ტექსტის ავტორი და თანამედროვენი რას მიიჩნევდნენ მოხსენიების ღირსად.

ამგვარად, ისტორიკოსი იმთავითვე უცნაურ ვითარებაში ვარდება ხოლმე: სხვა მეცნიერებებში მკვლევარი ფაქტებით იწყებს. ისტორიკოსი კი ამ ფაქტებს იღებს, როგორც განსაზღვრული ანალიზის შედეგს და არა როგორც – მათ საწყის ხარისხს. თუმც, უფრო რთულია კანონზომიერების დადგენა.

ისტორიული კვლევის საწყის წერტილად ტექსტის მიჩნევას თან სდევს სხვადასხვაგვარი შედეგი, რომლებიც უშუალოდ მოქმედებს იმაზე, თუ როგორ წარმოგვიდგენია ისტორიული კავშირი მოვლენათა შორის. ყოველგვარი ტექსტი, უპირველესად, ბუნებრივ ენაზეა გამოთქმული (,,ბუნებრივი ენის” ცნების თაობაზე მიმართეთ სემიოტიკურ ლექსიკონებს) და შესაბამისად, მოცემული ენის სტრუქუტურათა კანონების მიხედვითაა ორგანიზებული. თუმც, ჯერ კიდევ რომან იაკობსონი, ნაშრომში ,,ენის საზრისის ძიებაში” (1965), ბუნებრივ ენაში იკონიზმის ელემენტებზე მიუთითებდა და აღნიშნავდა, რომ არსებობს მსმენელთა ტენდენცია, აღიქვან ფორმალური კავშირები შინაარსის მატარებლად და შესაბამისად, ენის სტრუქტურა ობიექტის სტრუქტურაზე გადაიტანონ. ზეფრაზულ დონეზე ტექსტის ორგანიზების კანონები კიდევ უფრო არსებითია – რიტორიკის კანონებს ვგულისხმობ. სწორი ტექსტის აგება, როგორც კი ფრაზის ფარგლებს ვცდებით და უფრო ფართო ერთეულებისკენ მივიწევთ, სიუჟეტურობას გულისხმობს. სიუჟეტს კი თავისი ლოგიკური კანონები აქვს. იმისთვის, რომ რომელიმე მოვლენა აღვწეროთ, აუცილებელია, ჩვენი მონათხრობი ამ ლოგიკის კანონებს დავუმორჩილოთ ანუ ეპიზოდები განსაზღვრული თანმიმდევრობით განვალაგოთ და ტექსტის მიღმა არსებულ რეალობაში სიუჟეტი შევიტანოთ; ერთდროულად მომხდარი ან, შესაძლოა, ერთმანეთთან სრულიად დაცილებული მოვლენები თანმიმდევრულ ჯაჭვად შევკრათ.

და ბოლოს, უმაღლეს დონეზე ტექსტის იდეოლოგიური კოდირება ხდება. პოლიტიკური, რელიგიური, ფილოსოფიური კანონები, ჟანრული კოდები, ეტიკეტით განსაზღვრული მოსაზრებები, რომლებიც ისტორიკოსმა იმავე ტექსტების მიხედვით უნდა აღადგინოს, ხანდახან ლოგიკურად მანკიერ წრეში ხვდება – ყოველსავე ამას დამატებით კოდირებასთან მივყავართ. განსხვავება ტექსტის ავტორისა და ტექსტის წამკითხველი ისტორიკოსის ცნობიერების დონესა და სამოღვაწეო მიზნებს შორის წარმოქმნის დეკოდირების უმაღლეს მიჯნას. ისტორიული მეცნიერების ზემოთ ჩამოთვლილი სირთულეების გადალახვისკენ სწრაფვას გარკვეულად აპირობებს უკანასკნელი ორმოცდაათი წლის მანძილზე ფრანგულ ისტორიოგრაფიაში წარმოქმნილი მიმართულება, რომელიც დღეს ახალ ისტორიულ სკოლად, დიდხნიანი მონაკვეთების შემსწავლელ სკოლად გაფორმდა. ამ მიმართულებას ,,ხანგრძლივი სუნთქვის” მიმართულებასაც უწოდებენ.

სამეცნიერო კვლევა-ძიების ახალი მიმართულებით წარმართვისთვის უშუალო იმპულსად იქცა პოზიტივისტური ,,პოლიტიკური ისტორიის” აშკარა კრიზისი. ჯერ კიდევ XX საუკუნის II ნახევარში შეიმჩნეოდა კომპილატორობისა და თეორიული სიღატაკის რეციდივები. სწრაფვამ, ჩამოეცილებინათ ისტორიისთვის ,,ხელისუფალთა ღვაწლისა” და ,,დიდ ადამიანთა ცხოვრების” მკვლევრის სტატუსი, შვა მასების ცხოვრებისა და ანონიმური პროცესების შესწავლის ინტერესი. მათ წინამორბედთა შორის, რომლებმაც ისტორიაზე ამგვარი შეხედულება დაამკვიდრეს, ჟაკ ლე გოფი ჩამოთვლის ვოლტერს, შატობრიანს, გიზოს და მიშლეს. ჩვენი მხრივ კი, ამ სიას ლევ ტოლსტოის დავუმატებდით, რომელიც ჯიუტად იმეორებდა, რომ ჭეშმარიტი ისტორია კერძო ცხოვრებასა და მასების გაუცნობიერებელ ქმედებებშია და დაუღალავად აქილიკებდა ,,დიდ ადამიანთა აპოლოგიებს”.

ამას უკავშირდება ცნობილი ლოზუნგი: ,,ადამიანის ისტორია – უადამიანოდ!” მოთხოვნა უპიროვნო, კოლექტიური იმპულსების შესწავლისა, რომელთაც მასების ქმედება წარმართავს, მასებისა, რომლებიც მათზე ზეგავლენის მომხდენ ძალებს ვერ აცნობიერებენ, განსაზღვრავს ამ სკოლის ნოვატორულ თემატიკას და ისტორიკოსს ჩვეული რუტინული საკვლევი თემების მიღმა გადაისვრის.

ისტორიულ მეცნიერებაში ამ მიმართულებამ სუფთა ჰაერი დაამკვიდრა და ის უკვე კლასიკადქცეული მთელი რიგი გამოკვლევებით გაამდიდრა. თუმც, შეუკამათებლად არც ამ სკოლის ყველა პრინციპის ატაცება ღირს.

ისტორია მხოლოდ ცნობიერი პროცესი არ არის, მაგრამ ის არც მხოლოდ გაუცნობიერებლი პროცესია. ისტორია ერთისა და მეორის ურთიერთდაძაბულობაა. თუ „პოლიტიკურმა ისტორიამ“ არად ჩააგდაო ორსახა ისტორიული პროცესის ერთი მხარე, ,,ახალი ისტორია” მის მეორე მხარეს არ იმჩნევს. ნებისმიერი დინამიკური პროცესი, რომელშიც ადამიანი მონაწილეობს, მერყეობს ნელი ცვლილებებისა (მათზე ადამიანის გონი და ნება ვერ ზემოქმედებს, მათ ხშირად, საერთოდ ვერ ამჩნევენ თანამედროვენი, რადგან მათი პერიოდულობა უფრო ხანგრძლივია, ვიდრე – თაობების სიცოცხლე) და გაცნობიერებული ადამიანური მოღვაწეობის პოლუსებს შორის. ორივე მათგანს პირადი ნება და ინტელექტუალური ძალისხმევა განაპირობებს. ურთიერთდაპირისპირებულობა მათივე არსებობის პირობაა. და როგორც ბაირონის გენიალურ ინდივიდუალობაში შეიძლება გამოვყოთ ანონიმური მასობრივი პროცესების ბლოკი, ისე XIX საუკუნის დასაწყისის ევროპული ბაირონიზმის ,,მასობრივი კულტურის” ნებისმიერი მოღვაწის პიროვნებაში შეიძლება მივაგნოთ შემოქმედებითი განუმეორებლობის ელემენტებს. ყოველივე, რასაც ხალხი სჩადის და და რაშიც ხალხი მონაწილეობს, შეუძლებელია, ამა თუ იმ სახით, პიროვნულ საწყისს არ მიეკუთვნებოდეს. ეს განსაზღვრულია ადამიანის კულტურისადმი დამოკიდებულების არსით – უნივერსუმისადმი მისი იზომორფულობით და მხოლოდ მის ნაწილად ყოფნის აუცილებლობით.

ცნობიერი ადამიანური ძალისხმევის თანაბარი ხარისხით არსებობა სხვადასხვა დონის ერთიან ისტორიულ პროცესში ერთდროულად ეხება ერთი მხრივ, შემთხვევითობებს და მეორე მხრივ, პიროვნების შემოქმედებითი შესაძლებლობების განსხვავებულ შეფასებასაც. ამოცანამ – ,,გავათავისუფლოთ ისტორია დიდი ადამიანებისაგან” – ისტორია, შესაძლოა, შემოქმედებისგან, აზრისგან, თავისუფლებისგან, ესე იგი არჩევანის შესაძლებლობისგან განძარცვოს. ამ გზაზე ყველა სხვა ურთიერთობაში ანტი პოდები – ჰეგელი და ,,ახალი სკოლის” ისტორიკოსები – მოულოდნელად ახლოვდებიან. ჰეგელის ისტორიოსოფია ეფუძნება შეხედულებებს თავისუფლებისკენ, როგორც – ისტორიული პროცესის მიზნისკენ სვლას. მაგრამ იმთავითვე წინდასახული მიზანი თავისუფლების წინააღმდეგაა მიმართული და ეს ნათლად გამომდინარეობს გერმანელი ფილოსოფოსის მსჯელობიდან. შემთხვევითი არ არის ჰეგელის მტკიცება, რომ ,,თვითშემმეცნებელი და გონიერი სამყარო შემთხვევითობაზე არ არის დამოკიდებული”. ჰეგელისთვის გონი რეალიზდება დიდი ადამიანების მეშვეობით, „ახალი სკოლის” ისტორიულ განვითარებაში კი მთავარი როლის შემსრულებელი ანონიმური ძალები არაცნობიერ მასობრივ გამოვლინებათა მეშვეობით რეალიზდება. ორივე შემთხვევაში ისტორიული ქმედება არჩევანის გარეშე წარიმართება.

ამ სკოლის მეთოდოლოგიაში განიჭვრიტება ის ასწლოვანი მეცნიერული ფსიქოლოგია, რომელიც ემყარებოდა მტკიცებას, რომ იქ, სადაც დეტერმინიზმი მთავრდება, მეცნიერებაც ქრება. ყბადაღებული ,,ლაპლასის დემონიდან” ეინშტეინის მტკიცებამდე, რომ ,,ღმერთი კამათელს არ აგორებს”, განფენილია სწრაფვა, იხსნას სამყარო შემთხვევითობისგან ანდა, უკიდურეს შემთხვევაში, მეცნიერების ფარგლებს გარეთ გაიტანოს იგი.

ჩვენ უკვე ვნახეთ, როგორ დეფორმირდება ტექსტის მიღმა არსებული რეალობა, როგორ იქცევა ის ისტორიკოსის ტექსტ-წყაროდ. ისიც ვნახეთ, როგორ ცდილობენ ისტორიკოსები ამ საფრთხის თავიდან აცილებას. რეალობის დეფორმირების სხვა წყაროს ქმნის არა დოკუმენტ-წყაროს ავტორი, არამედ – მისი ინტერპრეტატორ-ისტორიკოსი. ისტორია დროის ვექტორის (ისრის) მიმართულებით ვითარდება. ეს მიმართულება განისაზღვრება მოძრაობით წარსულიდან – აწმყოსკენ. ისტორიკოსი კი შესასწავლ ტექსტებში აწმყოდან წარსულისკენ იმზირება. მიჩნეულია, რომ მოვლენათა ჯაჭვის არსი არ იცვლება იმის შედეგად, თუ როგორ ვუყურებთ მას – დროის ისრის თუ მისი საწინააღმდეგო მიმართულებით. მარკ ბლოკი, რომელმაც თავისი ფუძემდებლური წიგნის ორი თავი სიმეტრიულად დაასათაურა – ,,აწმყოს შეცნობა წარსულის მეშვეობით” და ,,წარსულის შეცნობა აწმყოს მეშვეობით” – თითქოს, გახაზავდა ისტორიკოსისთვის დროის მიმართულების სიმეტრიულობას. მეტიც, მას მიაჩნდა, რომ რეტროსპექტული მზერა ისტორიკოსს საშუალებას აძლევს, განასხვაოს არსებითი და შემთხვევითი მოვლენები. მარკ ბლოკი, როცა ისტორიკოსის მიერ აღდგენილ წარსულს კინოფილმს ადარებდა, იყენებდა მეტაფორას: ,,ფილმში, რომელსაც ის (ისტორიკოსი, ი. ლ.) უყურებს, მხოლოდ უკანასკნელი კადრი გადარჩა. დანარჩენი წაშლილი კადრები რომ აღვადგინოთ, თავდაპირველად, საჭიროა, კადრი დავაბრუნოთ იმ მიმართულების საწინააღმდეგოდ, რომლითაც ფილმს იღებდნენ” (მარკ ბლოკი. ისტორიის აპოლოგია ანუ ისტორიკოსის ხელობა, მოსკოვი, 1986, გვ. 29)

შესაძლოა, ამთავითვე შეგვენიშნა, რომ ამ ფილმში უკანასკნელის გარდა, ყველა კადრის აღდგენა შეიძლება და ეს კადრები, შესაბამისად, სრულიად უსარგებლო აღმოჩნდებოდა. მაგრამ ასეც რომ არა, მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ ყალბდება ისტორიული პროცესის არსი. ისტორია ასიმეტრიული, შეუქცევადი პროცესია. თუ მარკ ბლოკს დავესესხებით, ეს ისეთი უცნაური კინოფილმია, რომელიც საწინააღმდეგო მიმართულებითაც რომ დაატრიალო, საწყის კადრთან არ მიგვიყვანს. ეს არის ჩვენი წინააღმდეგობის საფუძველი. ბლოკის თანახმად – და ეს რეტროსპექტული შეხედულებისათვის ბუნებრივი შედეგია – წარსულის მოვლენებს ისტორიკოსი უნდა განიხილავდეს არა მხოლოდ როგორც ყველაზე სარწმუნოს, არამედ – როგორც ერთადერთ შესაძლებელ მოვლენასაც. თუ გავითვალისწინებთ შეხედულებას, რომ ისტორიული მოვლენა ყოველთვის ალტერნატივის ერთ-ერთი ნაწილის რეზულტატია და ისტორიაში ერთი და იგივე პირობები ჯერ კიდევ არ ნიშნავს ცალსახა შედეგს, მაშინ მასალასთან მიდგომისას განსხვავებული ხერხები უნდა გამოვიყენოთ. სხვა ჩვევაც დაგვჭირდება: რეალიზებული გზები არარეალიზებულ შესაძლებლობათა გარემოცვაში წარმოგვიდგება.

წარმოვიდგინოთ კინოფილმი, რომელიც გვიჩვენებს ადამიანის ცხოვრებას დაბადებიდან სიბერემდე. თუ მას რეტროსპექტულად ვნახავთ,ვიტყვით: ამ კაცს ერთადერთი შესაძლებლობა ჰქონია და რკინისებრი კანონზომიერების გათვალისწინებით, მან შესაბამისად დაამთავრა ცხოვრება. ამ შეხედულების მცდარობა კადრების რეტროსპექტული ხილვით უკეთ გამოჩნდება: ფილმი იქცევა ამბად ხელიდანგამსხლტარ შესაძლებლობებზე და ცხოვრების არსის ღრმად შესაცნობად რამდენიმე პარალელური ალტერნატიული გადაღებაც გახდება საჭირო. შესაძლებელია, რომ ერთ ვარიანტში გმირი 16 წლისა დაიღუპოს ბარიკადებზე, მეორეში 60 წლისამ უშიშროების ორგანოებში მეზობლები დაასმინოს. ფრანგი ფილოსოფოსიგანმანათლებელი მარი ჟან ანტუან კონდორსე, უკანონობაში ბრალდებული, თვითმკვლელობამდე რამდენიმე კვირით ადრე იაკობინელთა ტრიბუნალს რომ ემალებოდა, მუშაობდა წიგნზე ისტორიული პროგრესის შესახებ, რომელშიც განმათლებლობის მთელი ოპტიმიზმია თავმოყრილი. მარკ ბლოკიც მსგავს მდგომარეობაში იყო: ანტიფაშისტური იატაკქვეშეთის მეომარი, რომელსაც დახვრეტამ ციტირებული შრომა არ დაამთავრებინა, მთლიანად უქცევს გვერდს საკითხს პირად აქტიურობასა და პასუხისმგებლობაზე, როგორც – ისტორიულ კატეგორიებს. ეს კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ იდეები მყარია და მათ თვითგანვითარების ტენდენცია ახასიათებთ. ისინი პირად ქცევაზე უფრო კონსერვატულები არიან და გარემოებათა ზემოქმედებით, ძალზე ნელა იცვლებიან. ამგვარად, ისტორია შეუქცევადი (უთანაბრო) პროცესია. მსგავს პროცესთა არსის განსახილავად და იმის გასაგებად, თუ რას წარმოადგენენ ისინი ისტორიის შემთხვევაში, უაღრესად მნიშვნელოვანია იმ მოვლენათა ანალიზი, რომლებზე ი. პრიგოჟინის შრომებშია საუბარი. ი. პრიგოჟინი სწავლობდა დინამიკურ პროცესებს ქიმიურ, ფიზიკურ და ბიოლოგიურ დონეზე. ამ შრომებს ზოგადი თვალსაზრისით, ღრმა რევოლუციური მნიშვნელობა ენიჭება: მათ შემთხვევითი მოვლენები მეცნიერების ინტერესთა სფეროში დაამკვიდრეს და უფრო მეტიც: განმარტეს მათი ფუნქცია და ადგილი სამყაროს ზოგად დინამიკაში. დინამიკური პროცესები, რომლებიც თანაბარ პირობებში მიმდინარეობს, დეტერმინიზებულ მრუდს მიჰყვება. თუმც, რადგან მოძრაობა წონასწორობის ენტროპიულ წერტილებს სცილდება, იმ კრიტიკულ წერტილებს აღწევს, რომლებშიც პროცესთა ნაწინასწარმეტყველები განვითარება ირღვევა. (პრიგოჟინი მათ ბიფურკაციის (ლათ. bifurcus – ორკბილა, გაორებული) წერტილებს უწოდებს იმის აღსანიშნავად, რომ ეს წერტილი მოგვცემს მრუდის ალტერნატიულ გაგრძელებას. ამ წერტილებში პროცესი აღწევ მომენტს, როცა მომავლის ერთმნიშვნელოვანი წინასწარმეტყველება შეუძლებელი ხდება. შემდგომი განვითარება გულისხმობს თანაბრადშესაძლებელი რამდენიმე ალტერნატივის ერთ-ერთ რეალიზაციას. მხოლოდ იმის მითითება ძალგვიძს, თუ რომელ ერთ-ერთ მდგომარეობაში შეიძლება გადასვლა. ამ მომენტში გადამწყვეტი როლი, შესაძლოა, შემთხვევითობამ ითამაშოს, თუმც, შემთხვევითობა უმიზეზობად კი არ უნდა მივიჩნიოთ, არამედ – სხვაგვარი მიზეზობრიობის გამოვლენად. ,,ძლიერ უთანაბრო პირობებში თვითორგანიზების პროცესები შეესაბამება ურთიერთქმედებას შემთხვევითსა და აუცილებელს შორის, ფლუქტუაციებს (ლათ. Fluctus – ბობოქრობა, გრიგალი; შეგახსენებთ, რომ ჰორაციუსი ამ სიტყვას ქარიშხლის აღსანიშნავად იყენებდა: ,,O navis, referent in mare to novi fluctusi”, ი. ლ.) და დეტერმინიზებულ კანონებს. მიგვაჩნია, რომ ბიფურკაციის ახლოს მთავარ როლს თამაშობენ ფლუქტუაცები და შემთხვევითი ელემენტები, მაშინ, როცა ბიფურკაციათა ინტერვალებს შორის დომინირებს დეტერმინიზებული ასპექტები (ილია პრიგოჟინი, იზაბელა სტინგერსი. ქაოსური წესრიგი. ქაოსური წესრიგი, მოსკოვი., 1986, გვ. 54).

ამგვარად, შემთხვევითი და კანონზომიერი ერთმანეთისთვის შეუთავსებელი კი არა, ერთი და იმავე ობიექტის ორი შესაძლო მდგომარეობაა. როცა ობიექტი დეტერმინიზებულ ველში მოძრაობს, იგი წერტილად წარმოგვიდგება წრფივ განვითარებაში, ხოლო თუ ფლუქტუაციურ სივრცეში ხვდება, ობიექტი პოტენციურ შესაძლებლობათა კონტინუუმად გვევლინება და გამშვებ მექანიზმს ემსგავსება. დინამიკური პროცესების საერთო თეორიის გაშუქებისას, ი. პრიგოჟინის იდეები ძალზე ნაყოფიერად გვეჩვენება ისტორიული განვითარების შესასწავლად. ისინი იოლად ექსპლიცირდება მსოფლიო ისტორიის ფაქტებთან და სპონტანურად არაცნობიერ და პირადად გაცნობიერებულ მოძრაობათა ურთულეს ნაზავთან დაკავშირებით. ლ. სცილარდმა ჯერ კიდევ 1929 წელს გამოაქვეყნა ნაშრომი დეკლარატიული სათაურით: ,,ენტროპიის შემცირება ტერმინოლოგიურ სისტემაში მოაზროვნე არსების ჩარევის შედეგად”. ეს ნიშნავს, რომ ბიფურკაციის წერტილებში მოქმედებს არა მხოლოდ შემთხვევითობის მექანიზმი, არამედ – შეგნებული არჩევანის მექანიზმიც, რომელიც ისტორიული პროცესის უმთავრესი ობიექტური ელემენტი ხდება. ამის ახლებურად გაგება წარმოქმნის ისტორიული სემიოტიკის აუცილებლობას – საჭიროა ანალიზი, თუ როგორ წარმოუდგენია სამყარო ადამიანურ ერთეულს, რომელიც არჩევანის წინაშე დგას. გარკვეულად, ეს იმას უახლოვდება, რასაც ,,ახალი ისტორია” მენტალიტეტს უწოდებს. თუმც, ამ სფეროში კვლევის შედეგები და იმის შეპირისპირება, რაც რუსმა მკვლევრებმა ვ.ნ. ტოპოროვმა, ბ. ა. უსპენსკიმ, ვიაჩ. ვს. ივანოვმა, ა. ა. ზალიზნიაკმა, ა. მ. პიატიგორსკიმ, ე. ვ. პადუჩევამ, მ.ი. ლეკომცევამ და სხვებმა მიაღწიეს სხვადსხვა ეთნოკულტურული ცნობიერების ტიპების რეკონსტრუქციისას, გვარწმუნებს, რომ აღნიშნული მიმართულების ყველაზე პერსპექტიული გზა ისტორიული სემიოტიკაა.

ისტორიული პროცესის დროის ისრის მიმართულებით განხილვისას ბიფურკაციის წერტილები ისტორიულ მომენტებად გვევლინება, როცა ურთიერთსაწინააღმდეგო სტრუქტურული პოლუსების დაძაბულობა უმაღლეს ხარისხს აღწევს და მთელი სისტემა წონასწორობას კარგავს. ამ დროს სხვა ადამიანების ქცევა, ისევე, როგოც – მასისა, აღარ არის ავტომატურად ნაგულისხმევი, დეტერმინიზება მეორე პლანზე გადადის. ამ მომენტებში ისტორიული მოძრაობა უნდა განვიხილოთ არა ტრაექტორიად, არამედ -კონტინუუმად, რომელსაც პოტენციურად ძალუძს რამდენიმე ვარიანტად ჩამოყალიბება. შესუსტებული წინასწარმეტყველების ეს კვანძები იქცევა რევოლუციურ მომენტებად ან მკვეთრ ბიძგებად.

იმ გზის შერჩევა, რომელიც მართლაც რეალიზდება, დამოკიდებულია გარემოებათა კომპლექსზე და უფრო მეტად – აქტანტების ცნობიერებაზე. შემთხვევითი არ არის, რომ ასეთ მომენტებში სიტყვა, მეტყველება, პროპაგანდა განსაკუთრებულ ისტორიულ მნიშვნელობას იძენს. ამასთან ერთად, თუ მანამდე, ვიდრე ადამიანი არჩევანის წინაშე დადგებოდა, არსებობდა გაურკვევლობის განცდა, არჩევანის შემდეგ პრინციპულად ისეთი ახალი ვითარება მყარდება, რომლისთვისაც არჩევანი აუცილებელია; ეს ვითარება შემდგომი ქმედებისთვის მოცემულობად იქცევა. ის, რაც რეალიზებამდე შემთხვევითი იყო, რეალიზების შემდეგ დეტერმინიზებული ხდება. რეტროსპექტულობა ამძაფრებს დეტერმინიზებას. შემდგომი მოძრაობისთვის არჩევანი კანონზომიერების პირველი რგოლია.

განვიხილოთ ცალკეული ადამიანის ქცევა. წესისამებრ, ეს ქცევა რამდენიმე სტერეოტიპის მიხედვით რეალიზდება (ტრადიციები, კანონები, ეთიკა და სხვ.), რომლებიც განსაზღვრავენ მისი საქციელის ,,ნორმალურ” ნაწინასწარმეტყველებ განვითარებას. თუმც, სტერეოტიპების რაოდენობა მოცემულ სოციუმში უფრო ფართოა, ვიდრე ის, რასაც რეალიზებულს ხდის ცალკეული პიროვნება. ზოგი შესაძლებლობა პრინციპულად უარიყოფა, სხვა საშუალებები ნაკლებად მომხიბლავად ითვლება, მესამენი დასაშვებ ვარიანტებად განიხილება. იმ მომენტებში, როცა ისტორიული, სოციალური, ფსიქოლოგიური დაძაბულობა პიკს აღწევს, როცა ადამიანისთვის სამყაროს სურათი იმცრობა (წესისამებრ, უმაღლესი ემოციური დაძაბულობისას), ადამიანს ძალუძს სტერეოტიპის შეცვლა; ის, თითქოს, ქცევის განსხვავებულ ორბიტაზე გადაფრინდება ხოლმე, რომელიც მისთვის ,,ნორმალურ პირობებში” სრულიად წარმოუდგენელი იქნებოდა – რა თქმა უნდა, ,,წარმოუდგენელი” იმ მოცემული პერსონაჟისთვის, სხვა შემთხვევაში კი – სრულიად შესაძლებელი. მაგალითად, მას შეუძლია თეატრალური გმირის, ,,რომაელი მოქალაქის”, ,,ისტორიული პირების” ქცევის ნორმების ათვისება. ისტორიკოსებისთვის, რომელთაც მიაჩნიათ, რომ ადამიანი, როგორც – კლასიციზმის ეპოქის ტრაგიკული პერსონაჟი, ყოველთვის მოქმედებს, ყოველთვის ინარჩუნებს ,,ხასიათის ერთობას”, ბუნებრივი იქნებოდა სანკიულოტის ისეთად წარმოდგენა, როგორც ის ჩ. დიკენსმა დახატა ,,ორი ქალაქის მოთხრობაში”. მით უფრო მოულოდნელია იმის აღმოჩენა, რომ ადამიანები, რომლებიც ბასტილიას უტევდნენ და სექტემბრის მკვლელობების მონაწილენი, სავსებით კეთილსინდისიერი საშუალო შემოსავლის მქონე ბურჟუები და ოჯახის მამები იყვნენ.

რა თქმა უნდა, თუ ამ მომენტში ბრბოს მოქმედებას განვიხილავთ, გარკვეულ განმეორებადობას აღმოვაჩენთ იმაში, რომ ბევრმა ადამიანმა შეიცვალა თავისი ქცევა, განსხვავებულ პირობებში მისთვის წარმოუდგენელი ,,ორბიტა” აირჩია. საშუალოდ, ის, რაც ბრბოსთვის დასაშვები იყო, ცალკეული პიროვნებისთვის წარმოუდგენელი აღმოჩნდა. ამაზე დაყრდნობით შესაძლოა დაგვესკვნა, რომ ინდივიდუალური მოვლენების შედეგთა წინასწარმეტყველება ნაკლებადაა შესაძლებელი და სწორედ ამით განსხვავდება მასობრივ მოვლენათაგან. თუმც, ასეთი ვარაუდი, შესაძლოა, ნაადრევი იყოს. თვით ემპირიულმა ისტორიკოსმაც კი იცის, თუ რა ხშირად შეიძლება ბრბოს ქმედების წინასწარ ამოცნობა, ვიდრე – ცალკეული პიროვნების რეაქციის გათვლა.

მოცემული შემთხვევისთვის უფრო მეტ ინტერესს წარმოადგენს ი. პრიგოჟინისა და ი. სტენგერსის შეხედულება იმაზე, რომ ბიფურკაციის წერტილების ახლოს სისტემა ინდივიდუალურ რეჟიმზე გადასვლის ტენდენციას ავლენს. რაც უფრო უახლოვდება ნორმას, მით მეტად შეიძლება სისტემის ქცევის წინასწარ განსაზღვრა. თუმც, ამ საკითხს კიდევ ერთი მხარე აქვს: იქ, სადაც შეიძლება მოვლენის შემდეგი რგოლის წარმოდგენა, შეიძლება ვამტკიცოთ, რომ, თანაბარშესაძლებლიდან არჩევანის აქტი არ განხორცილებულა. მაგრამ ცნობიერება ყოველთვის არჩევანია. ამგვარად, არჩევანის გამორიცხვით (როცა შედეგის წინასწარ გამოცნობა შეუძლებელია, გარედამკვირვებელი ამას შემთხვევითობად აღიქვამს) ისტორიული პროცესიდან ცნობიერებას გამოვრიცხავთ. ისტორიული კანონზომიერებანი კი სწორედ იმით გამოირჩევა სხვა დანარჩენთაგან, რომ მათი გაგება ადამიანთა შეგნებული ქმედების გამორიცხვის ხარჯზე, მათ შორის – სემიოტიკური ქმედებებისაც – შეუძლებელია.

ამ თვალსაზრისით, განსაკუთრებით სამაგალითოა შემოქმედებითი აზროვნება. შემოქმედებითი ცნობიერება არის ტექსტის ავტომატური ალგორითმებით დაუშვებლის, წარმოუდგენლის წარმოქმნის აქტი. მაგრამ, ვთქვათ, ,,ბაირონული რომანტიზმის” უბაირონოდ წარმოქმნის დაბალი ალბათობა სიტუაციას მხოლოდ მის წარმოშობამდე განსაზღვრავს. მეტიც, კულტურის სფეროში რაც უფრო მოულოდნელია ესა თუ ის ფენომენი, მით უფრო ძლიერია მისი გავლენა კულტურულ სიტუაციაზე რეალიზების შემდეგ. ,,უჩვეულო” ტექსტი რეალობად იქცევა და შემდგომი განვითარება უკვე ამ ფაქტიდან გამომდინარეობს. მოულოდნელობა ქრება, გენიის ორიგინალობა მიმბაძველთა რუტინად გარდაიქმნება, ბაირონს ბაირონისტები მოჰყვებიან, ბრემელს – მთელი ევროპის პეწენიკები.

რეტროსპექტული წაკითხვისას ქრება ამ პროცესის დრამატული დისკრეტულობა და ბაირონი წარმოგვიდგება ,,პირველ ბაირონისტად”, თავის მიმდევართა მიმდევრად ანდა, როგორც ამას ჩვეულებრივ ისტორიულკულტურულ ნაკვლევებში უწოდებენ ხოლმე – ,,წინამორბედად”.

ფრიდრიხ შლეგელმა თავის ,,ფრაგმენტებში” ასეთი გამოთქმა გამოიყენა: ,,ისტორიკოსი ისეთი წინასწარმეტყველია, რომელიც წარსულისკენაა პირმიქცეული”. ეს გონებამახვილური შენიშვნა საბაბს გვაძლევს, შევნიშნოთ განსხვავება მომავლის წინასწარმეტყველ მისანთა და წარსულის წინასწარმეტყველ ისტორიკოსთა პოზიციებს შორის. ვერც ერთი მისანი ან წინასწარმეტყველი ვერ ხსნის მომავალს, როგორც – ცალსახად გარდაუვალს ან ერთადერთ შესაძლებელს: წინასწარმეტყველება ან ორსაფეხურიან პირობითობას ემყარება (ვთქვათ, ,,თუ ამას ჩავიდენ, ესა და ეს მომივა”) ანდა საგანგებოდ გაურკვევლად ფორმირდება, დამატებით ახსნა-განმარტებას მოითხოვს. ყოველ შემთხვევაში, წინასწარმეტყველებას ყოველთვის ახლავს გაურკვევლობის, ალტერნატივებს შორის არჩევანის ამოუწურაობის მარაგი.

ისტორიკოსი, წარსულით წინასწარმეტყველი, მკითხავისგან იმით განსხვავდება, რომ ,,ხსნის” გაურკვევლობას; ის, რაც დე ფაცტო არ მოხდა, არც შეიძლებოდა, რომ მოხდარიყო. ისტორიული პროცესი კარგავს თავის განუსაზღვრელობას ანუ ინფორმაციულობას კარგავს.

ამგვარად, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ტექსტებზე დაყრდნობის აუცილებლობა ისტორიკოსს ორმაგი გაყალბების გარდუვალობის წინაშე აყენებს. ერთი მხრივ, ტექსტის სინტაგმატური მიმართულება ფორმას უცვლის მოვლენას, ნარატიულ სტრუქტურად აქცევს მას, მეორე მხრივ, ისტორიკოსის მზერის საწინააღმდეგო მიმართულება ასევე, აყალბებს აღსაწერ ობიექტს.

თარგმნა გია ჯოხაძემ