შოთა ბარბაქაძე _ ‘ღია’ ადამიანები ‘ღია საზოგადოებაში’


მეცნიერების ყველა დარგი დღესაც ქალწულებრივ მდგომარეობაშია, ამიტომ ადამიანი ქმნის, ამოწმებს, აფასებს და ავრცელებს კულტურას კვლევისა და სწავლების გზით. სწავლება და კვლევა ურთიერთისაგან განუყოფელია, რათა სასწავლო პროცესი არ ჩამორჩეს საზოგადოების ცვალებად მოთხოვნებსა და სამეცნიერო ცოდნის მიღწევებს; ადამიანი მუდმივად მიისწრაფვის უნივერსალური ცოდნისაკენ. მის წინაშე მდგარი ამოცანების შესრულებისას იგი სცილდება გეოგრაფიულ და პოლიტიკურ საზღვრებს და ადასტურებს სხვადასხვა კულტურათა ურთიერთშეცნობისა და ურთიერთგავლენის სასიცოცხლო აუცილებლობას. კულტურათა განსხვავების მიღება-აღიარებას, ახალ კულტურასთან ადაპტაციას, ინტეგრაციას ორივე (მშობლიურ და ახალ) კულტურაში. ასეთი პროცესები კულტურაში დადებით როლს თამაშობს, ვინაიდან ხელს უწყობს კულტურათა ურთიერთქმედებასა და ურთიერთგამდიდრებას, ტრადიციულ კულტურაში სხვა კულტურულ ელემენტთა ინტეგრაციას, კულტურათა ღიაობის ზრდას. ანუ უნდა გაფართოვდეს, გამრავლდეს და გამრავალფეროვნდეს კულტურული ალტერნატივები, რათა ამაღლდეს შინაგანი თავისუფლების ხარისხი. არ შეიძლება შეყუჟულნი ვიყოთ საკუთარი იდეოლოგიის ჯავშანში. კულტურა მაშინ წყვეტს ზრდას როცა ახალი არაფერი ჩანს, ყოველი მხრიდან პერსპექტივების უჩვეულო სიმწირეა, მხოლოდ არაერთხელ ნაგემები გახუნებული დებულებების ჯირითს ვუმზერთ `კულტურის იპოდრომზე~. დაბინდული და ბუნდოვანია ყველა ამბის დასაწყისი, მაგრამ კვლევის შედეგად არა მათი ბოლო. ნებისმიერი სფეროს კრიტიკული თუ პოზიტიური ისტორია გამომდინარეობს არა იდეებიდან, არამედ ფაქტებიდან, კვლევის პროგრესიდან. კვლევის მრავალფეროვნება გვკარნახობს რომ ანიმისტურ სამყაროში ვცხოვრობთ, აზრები გარშემორტყმულია ტაბუს მთელი მესერით. აზროვნება არ არის თავისუფალი როგორც ვიწრო კულტურული კლიშეებისაგან, ისე რელიგიური შტამპისაგან. პლებეური, იზოლაციონისტური, ჩაკეტილი, კრიტერიუმებისა და ღირებულებების სამყაროში ყველაფერი შეიძლება მოხდეს – სიგიჟის მდომარეობები, რეტდასხმული სიცოცხლე და ბაკხანალური ჭვრეტა. ამიტომ საჭიროა ყველა ცივილიზებული ხალხების კულტურასთან ურთიერთობა. მიშა ვერბიცკი განმარტავს რომ: `მარგინალები, რომელთა რიცხვი მუდმივად იზრდება, ამოვარდნილები არიან ყველა კონტექსტიდან და ვერაფრით თავსდებიან `კულტურაში~. ამის შედეგად ჩნდება კონსპიროლოგიური თეორიები, უაზრო კულტები და სხვა ენით აუწერელი, უცნაური პოსტ-კულტურული არტეფაქტები. თუმცა აქტუალური სოციალური სიტუაციის გასაგებად, კოლექტიური ბოდვის ეს არტეფაქტები უფო ადეკვატური, საინტერესო და გამოსადეგია, ვიდრე `კულტურის~ პროდუქტები – მოსაწყენი სტერეოტიპების გაწონასწორებული კოლექციები~. ამიტომ კამილო ხოსე სელა ამბობს: `ყველაზე დიდი ჯილდო არის ის, როცა იცი რისი თქმა შეგიძლია, ხმა გამოსცე, სიტყვები გამოცრა ემოციის, მოვლენებისა თუ საგნების აღსანიშნავად. სიტყვები სხვა არაფერია თუ არა ის შეთანხმება, რომელსაც ხალხი ერთადერთი მიზნით აღწევს: გაუგონ ერთმანეთს~. ხოლო ბერტოლდ ბრეხტის თქმით: `მხოლოდ ბგერები, ადამიანთაგან მომდინარე. ამით ვკმაყოფილდები.”
კარგია დამოუკიდებლობის გრძნობა, სუბიექტურობის გაზრდილი მნიშვნელობა, ინდივიდუალიზმის პროგრესი, მაგრამ ადამიანები უნდა განთავისუფლდნენ დამყაყებული უმოძრაობისაგან, ალიბისტური სიფრთხილისაგან, უშინაარსო სტერეოტიპებისაგან, უტოპიის გულმოდგინე აღმშენებლობისაგან, უნდა შეიქმნას მოქმედების წარმატებული თარგების და სუბიექტური გამოცდილების ურთიერთდამოკიდებულებათა პიროვნებათაშორისი კომუნიკაციის მოდელი. რომლის მიზანია ხალხს ასწავლოს ეფექტური კომუნიკაცია. კომუნიკაციისა და ინფორმაციის ურთიერთგადამკვეთი სისტემები ქმნიან ურთიერთ დამოკიდებულების ქსელს. ემოციური ტკივილი თუ ის სახეზეა, გამოწვეულია საზოგადოებრივი ცრუ შეხედულებებისაგან. სამწუხაროდ ბევრი სიყალბე, ფარისევლობა, პირობითობა და რიტორიკა დაგროვდა. ყოველივე ამის წინააღმდეგ ჯანყი ბუნებრივია. სიყალბის და ფარისევლობის წინააღმდეგ პროტესტის გვერდით ახალი სიყალბე და ფარისევლობა გაჩნდა. რასაც შეგვიძლია ვუწოდოთ სოციალური განდევნა, უსიამოვნების შირმა. არ არის აუცილებელი დადგეს ჭეშმარიტი რეალიზმის ერა, პირველადი რეალობების გამოაშკარავება და გარეგანი საბურველის შემოხსნა. პირობითი გარეგანი მორალი, განყენებული იდეოლოგიური თეორიები კარგავენ თავის ოდინდელ მნიშვნელობას. მთავარია ვიცოდეთ ის რაც ბერტნარ რასელმა იცის: `არც ერთი ჩვენი შეხედულება არ არის აბსოლუტური ჭეშმარიტება, ყველა მათგანი ატარებს განუსაზღვრელობისა და გაურკვევლობის ანაბეჭდს. ჩვენი შეხედულებების ჭეშმარიტების ხარისხის გაზრდის მეთოდები კარგადაა ცნობილი: ის მდგომარეობს ყველა მხარის მოსმენის მცდელობაში, საკითხის შესახებ არსებული ფაქტების დადგენის მცდელობაში, კამათისას პირადი მიკერძოების მოთოკვაში, აგრეთვე უნდა შეგვეძლოს უარვყოთ ნებისმიერი ჰიპოთეზა, თუ კი ცხადად დამტკიცდება მისი სიყალბე.” ასეთი მიდგომა ერთადერთი საშუალებაა რომელიც ყვეალანირი ხელოვნებისა და ადამიანური მითის სუმირებას ახდენს იმ ფილოსოფიით, რომელსაც შეუძლია მიიღოს `სხვა~ თავისი განსხვავებულობით. `ტოტალური ღიაობის~ შედეგად ადრე სრულებით ტაბუირებული ქცევის წესების სოციალურად მიღება შესაძლებელი გახდება. სოციალური ტაბუს დაურღვევლად, პიროვნული რიდისა და უხერხულობის ბარიერის გადაულახავად, ადრინდელზე უფრო მეტად, შესაძლებელი იქნება საუბარი ენობრივ, კულტურულ, სექსუალურ, რელიგიურ უმცირესობათა თუ უმრავლესობის პრობლემებზე. მთავარი დევიზი უნდა იყოს: თანამშრომლობა, პარტნიორობა, კავშირი და ორმხრივი სურვილის შემთხვევაში არც გაერთიანება უნდა გამოირცხოს. ერთობა მრავალფეროვნებაში.
ნუ მოვთხოვთ ერთმანეთს საკუთარი აზრების, იდეების, მიზნების გაზიარებას რამეთუ `ჩვენეულის~ აღქმა არ არის საგნის სარკისებური, პასიური და სრულიად ობიექტური, უცვლელი ასახვა. გარკვეულ ფარგლებში იგი პიროვნებისეულ ხასიათს ატარებს. ერთსა და იმავე მოვლენას სუბიექტი გარკვეულ ფარგლებში განსხვავებულად აღიქვამს იმის მიხედვით, თუ როგორია მისი გამოცდილება ამ მოვლენის მიმართ, რა იცის მის შესახებ, რა აინტერესებს მას ამ მოვლენაში, ყოველივე ამის მიხედვით, იცვლება თვალსაზრისი, რომლითაც აღიქმება მოვლენა, იცვლება პიროვნების პოზიცია მის მიმართ. ხორხე ლუის ბორხესი ცხადყოფს რომ `საზრისი~ სოციალური კატეგორიაა. მას მიკუთვნებული სუბიექტი წარმოადგენს ერთმანეთთან დაკავშირებული ადამიანების პლურალობას, მათი ურთიერთობით მიიღება ნიშნები, რომლებსაც ისინი ერთმანეთს გადასცემენ – ასევე, საზრისს და იმთავითვე სწორედ სართო საზრისს. ყოველ ცალკეულ ადამიანს სურს – გარკვეული ზომით – შეცვალოს ის, მაგრამ თუ ის ამ შეცვლაში ძალზე შორს წავა, დაკარგავს თავისი ნიშნების კომუნიკაციურაობს და, ამასთან, მის საზრისსაც. ასევე, ფუჭია მცდელობა, ცალკე აღებული ინდივიდის ცხოვრებაში ვეძებოთ საზრისი, იმისაგან დამოუკიდებლად, აქვს თუ არა მნიშვნელობა ამ ცხოვრებას სხვა ადამიანებისათვის. ადამიანებს სჭირდებათ იმის შეგრძნება, რომ ჯერ კიდევ საბოლოოდ არ დაკარგეს მნიშვნელობა სხვა ადამიანებისათვის”. ბორხესის ამ პასაჟის შემდეგ მეტად ნიშანდობლივია ოპიცის სიტყვები:` დაე, ნუ მოვიმკი ბევრს, თუ მექნება კეთილშობილი ღვინო, მსურს სხვებთან ერთად ვიმხიარულო, თუ ახლავე მარტო უნდა მოვკვდე.”
გრძნობებს მართავენ და ჟესტებს აწესრიგებენ. მაგრამ შენივე ენა შენს ჯაშუშად გადაგექცევა. ზემოთ თქმული ღიაობის, ურთიერთ შერწყმის, მოსმენის, გაგების, პატივისცემის, ინტელექტუალური კავშირების, ადამიანთა შორის ცივილიზებილი, დახვეწილი, რაფინირებული, მეგობრული ურთიერთობების დამყარების ჩამოყალიბების საწყისია ენა რომლითაც ჩვენს აზრებს, იდეებს, იდეოლოგიებს, მისწრაფებებს, სურვილებს, მიზნებს, შესაძლებლობებს, როგორც გონებრივ – მატერიალურს ისე ფიზიკურს სიტყვიერად გადმოვცემთ. ენის მეშვეობით ხშირად ვცრუობთ, ვტრაბახობთ, ვბაქიაობთ, მახეს ვუგებთ მოწინააღმდეგეს, ჭორს ვავრცელებთ, ცილს ვწამებთ, ვარღვევთ მცნებას მოყვარეს პირში უძრახე მტერს პირს უკანაო და მას ვაყალიბებთ ანტიმცნებად: მოყვარეს პირშიც და ზურგს უკანაც ვუძრახოთ, ხოლო მტერს წინ უკან, ზევით-ქევით, მარცხნივ-მარჯვნივ, ზეცაში თუ ქვესკნელში საკუთარი ენით დითირამები, გროტესკული სენტენციები მივუძღვნათ თითოეული ჩვენთაგანისათვის დამახასიათებელი ინდივიდუალური, სხვაგან ჯერ არ მოსმენილი, ჯერ არ ნანახი, ჯერ არ განცდილი ჟღერადობის ენით. პრომეთეს არწივი ჯიჯგნის, ტიტიოსს ქორი კორტნის, ატლასს ზურგზე ცის თაღი ადგას, ადამიანს ენა `ამძიმებს~. რამეთუ მისი გამოისობით ვდგავართ ხოლმე ღრმად დაეჭვებული ჩვენი მდგომარეობის სიმყარეში. ენის ამოქმედებით ცრუვდება ხოლმე ყველა მოლოდინი. უცნაურად ირევა ერთმანეთში ბუნდოვანება და ვერც ერთს ვერ ენდობი.
ენა არის აზრის ანალიზი, ენას სჭირდება აღიარება და არა ადამიანთა მიერ შექმნა. ენა აანალიზებს, ენა ლაპარაჯობს ამიტომ ის უშუალოდ იჭრება საზოგადოებრივი ცხოვრების სფეროში, სოციალურ ინსტიტუტებში, ის აღმნიშვნელია ადამიანის განვითარების დონის მახასიათებლის, ენა არის საზოგადოების მარეგულირებელი ნორმების სისტემა, სოციალური გამოცდილების გადაცემის მექანიზმი. მაგრამ ენას როგორც მიხაილ ბულგაკოვი ამბობს – შეუძლია სიმართლე დამალოს, თვალებს კი არასოდეს. აი, მაგალითად, უეცრად რაღაცას გეკითხებიან, თქვენ არც კი კრთებით, წამის უსწრაფესად იაზრებთ ყველაფერს, თავს ერევით, იცით, რა უნდა თქვათ სიმართლის დასაფარად, დამაჯერებლადაც ცრუობთ, სახეზე ძარღვიც არ გიტოკდებათ, მაგრამ ვაი, რომ ამ კითხვით შეშფოთებული სიმართლე სულის სიღრმიდან წამიერად თვალებს აასკდება და თქვენი თვალთმაქცობაც მთავრდება. თვალებში გამკრთალ შიშს ამჩნევენ და გიჭერენ! ბულგაკოვის ეს პასაჟი ნათლად ასახავს შოთა რუსთაველის `გველსა ხვრელით ამოიყვანს, ენა ტკბილად მოუბარის~ პრინციპს. ენის ქმნილება, პირმშო და ძე არის – სიტყვა. უილიამ შექსპირის `ჰამლეტში~ სიტყვა უფიქროდ ვეს მისწვდება ცას ვერასოდეს. და მოსწრებული სიტყვა რეგვენის ყურს ვერ გამოაღვიძებს. მაგრამ სიტყვა მაინც სუნთქვაა, სუნთქვას კიდევ სიცოცხლე მოსდევს. `რომეო და ჯულიეტაში~ სიტყვის საშინელებას არ აქვს ბოლო, არც საზღვარი და არც ზომა. ამიტომ სიტყვაზე მეტად სხვა სიმდიდრეს ფლობს სიყვარული ჯულიეტასთვის. იგი ამაყობს არსით და არა სამკაულებით. ქონებას თვისას ჯულიეტას აზრით მათხოვრები ითვლიან მხოლოდ. სისტყვის ღირსება – დაუჯერებელი ჭორების გავრცელებაა. მხოლოდ გარყვნილებს მოსწონთ იგი. ისიც ჭკუამახვილობისათვის კი არა არამედ ფლიდობისათვის. შექსპირის `აურაზაური არაფრის გამო~ გადმოგვცემს რომ უხამსი სიტყვები – მხოლოდ ქარია, უხამსი ქარი – ორჭოლი ქარი, ორჭოლი ქარი კი მავნებელია. აი, `მეთორმეტე ღამე~ კი გვეუბნება რომ სიტყვებმა ძალა დაკარგეს მას შემდეგ, რაც ისინი ვალდებულებამ შერყვნა. `რიჩარდ მესამეში~ კი სიტყვა სევდის ვექილია, ტანჯვის ნუგეში. მემკვიდრე არის უანდერძოდ მკვდარ სიხარულის და ბედკრულობის დამცველია თავგამოდებით. თავისუფალი გზა სიტყვას! თუმც არას გვშველის, მაგრამ გულის დარდს გვიმსუბუქებს. ენის რაობაზე მისეულ ინტერპრეტაციას ლექსად თხზავს ჰანრიხ ჰაინე:
`როცა მოვკვდები ვიცი ამ ენას
ამომაგლეჯენ ქენჯნილ გვამიდან,
რადგან შიშობენ რომ ქვეყნად ისევ,
დავბრუნდები და ენას ავიდგამ.”
ადამ მიცკევიჩის აზრით კი: `დაიკლაკნება სიტყვა, როგორც მგუდავი გველი,
გველი, რომელიც დახვეულა – მორიგ მსხვერპლს ელის.”
ერთი ესპანურა სიმღერა კი შემდეგს გვაუწყებს სიტყვის რაობაზე:
`ილოცე! იტირე!
სიტყვა შობს მონებს,
სიმღერა სინათლეს.”
ნიზამ განჯელი `სიტყვის ზვირთებს აზვირთებს და ჩანჩქერივით გიჟამჟობს.” რომელსაც `სიტყვები გულის ქურაში აქვს განაცხელები.~ თუმცა `სიტყვა მისთვის წყაროს წყალსა ჰგავს, ბევრი ჭიჭყინით გაგჭყიპავს და გული მოგეყირჭება.” შემდეგ `როგორც კი ენას აუშვებ, დანით მოგსხეპენ იქავე.” რაინერ მარია რილკეს შეტყობით: ` იქ, სადაც სიტყვის ვანი იყო, შანარნი დიან.” ჯეფრი ჩოსერისთვის `არ იყოფა სიტყვა და კაცი.” და `ენას შუაზე გაუყვია და და ძმის ფაცხაც,
მეგობრებზე რომ არაფერი აღარ თქვას კაცმა.”
ფლანდრიელების შეგონებით: `იქ არის ლხენა, სადაც ნაკლებად აწვალებენ სიტყვას და ენას.” ოვიდიუს ნაზონის `მეტამორფოზებში~ – შხამი სდის ენას. თუმცა მაცდური სიტყვით პაექრობა ჯობია ხელჩართულ ბრძოლას. მაგრამ ენა ველური ზეთისხილის სიმწარეს მაინც იგრძნობს, ნაყოფი თან დაჰყვება წარმოთქმული სიტყვების გემოს. პლუტარქეს `რჩეულ ბიოგრაფიებში-პარალელურ ბიოგრაფიებში” – სიტყვა მიუხედავად იმისა, რომ მოკლეა, ადვილად ხვდება მიზანს და მსმენელთა გულსა და სულს. და ამიტომ უნდა შეუდქეთ საკუთარი მჭევრმეტყველების, როგორც აუცილებელი იარაღის ალესვას. ლორენს სტერნისთვის არსებობს ნაღდი, თავისუფალი სიტყვა რომელიც, გინდა ცხენს აიძულებს, გინდა სახედარს, გინდა ჯორს, აიაროს აღმართი, ნებავს თუ არა: რაც არ უნდა გაკერპებული იყოს. ოთარ ჭილაძისთვის სიტყვამდე რომ მივა საქმე გაჩუმება სჯობს. იმიტომ რომ ` სიტყვის ქნევა უფრო სახიფათოა, ვიდრე ხმლისა. ხმლის ერთი დაკვრით, დიდი-დიდი, ერთი კაცი მოკლა, სიტყვით კი ერთბაშად შეგიძლია დააქციო მთელი ქვეყანა.” მისი `ლაბირინთის~ ერთ-ერთ გმირს არაფრის ისე არ ეშინია, როგორც სიტყვის. არ იტყვი – შარია, იტყვი უარესი. `წათეს წითელი წაღების~ მიხედვით კი მართალია, ლაპარაკი მარტო ადამიანს შეუძლია, მაგრამ ხანდახან ადამიანის პირიდან ამოსულ სიტყვას გველის შხამიც ახლავს ხოლმე, ქათმის სიბეცეც და კამეჩის მოუქნელობაც. მაგრამ ისევ `წათეს წითელი წაღებში~ ვლინდება ენის საჭიროება: ნიჭი ზარივითაა, ენას თუ ჩამოხსნი, გინდა ყოფილა და გინდა არა. ჭილაძის გული მაინც სავსეა, მისი ბაგე – მეტყველი, რადგანაც გულის სისავსისაგან მეტყველებს ბაგე როგორც თვითონ ბრძანებს. გიორგი მერჩულე –ცხოვრება გრიგოლ ხანძთელისაში ამბობს: `სულელნი მეტყველებენ, ბრძენი დუმან.” შოთა რუსთაველმა ბრძანა: `სიტყვანი ვავაქილენით, ვერ გავაჩინეთ მართალი, ვისარჩლეთ, ვითაკილენით~. სწორედ ამიტომ განავრცო შემდეგ მოსწრებულად: `საუბარმან უმეცარმან შმაგი უფრო გააშმაგოს.” სულხან საბამ კი `ადამიანს სიტყვა ტკბილი უნდა ჰქონდესო, გამწყრალი დააწყნაროს, არა თუ მხიარული გააწყროს, პირიდან ავი სიტყვა არ წაიცთუნოს, სიტყვის თქმის ჟამი იცოდეს, რაც თქვას, ყოველ კაცს მოაწონოსო.” დავით გურამიშვილის აზრით კი: `რაც სიტყვა ტკბილად ურჩივა, ფერხთ ქვეშ ღალატობს ყველასა.” გურამიშვილმა სიტყვას `სიტყვა ყიფურ-ამაყური~ უწოდა. ილიას აზრით `ენამ გულისა უნდა თქვას, ფერ-უმარილი რა საჭიროა.” მლორად პავიჩის მოხსენებით: `ღმერთმა ქვეყნიერების შემქმნელმა, ანგელოზსა და ცხოველს შორის შემქნა ადამიანი, მეტყველებითა და გონებით გამოყო იგი ცხოველთაგან, ხოლო მრისხანებითა და ავხორცობით ანგელოზთაგან, და ამ თვისებათა გზით ის უახლოვდება ან უმაღლესთ, ან უმდაბლესთ”. მოლიერს მიაჩნია რომ: `ენას მრავალი ბოროტება ჩაუდენია.” დეილ კარნეგისთვის დამაჯერებლად ლაპარაკის ხელოვნების დაუფლება უმოკლესი გზაა დაწინაურებისაკენ. დეინელ უებსტერს წავართათ ყველაფერი, დავუტოვოთ მხოლოდ მისი მეტყველება და სულ მალე ყველაფერს დაიბრუნებს, რაც კი გააჩნდა. მონტესკიესთვის საწყენია, როცა მახვილი სიტყვა რეგვენი მსმენელის ყურში კვდება. სოკრატემ რომ დაგინახოს უნდა ამეტყველდე. ჰემინგუეის მიაჩნია რომ ენასაც ჭკუა მოეკითხება. აი შმუელ აგნონი საკმაოდ ღიმილის მომგვრელ წინადადებას გვთავაზობს: როცა მუცელი ამოვსებულია, სუფრას რა აკლია? ენა და საუბარი. ბორის პასტერნაკს მიაჩნია რომ სიტყვის მეოხებით დროის შეჩერებაა შესაძლებელი. ფრანც კაფკას არ სჭირდება ორატორის დიდება, – ის მისთვის მიუწვდომელიცაა. მისი სურვილია მხოლოდ, საჯაროდ ამხილოს სოციალური უწესრიგობა. ამერიკელი ნოველისტებისთვის ბასრი ენა ერთადერთი მჭრელი იარაღია, რომელიც მუდმივი ხმარებით უფრო ფხიანი ხდება. მორის მეტერლინკს მიაჩნია რომ `სიტყვებად რომ გვეთარგმნა ის გრძნობა, რომელიც გმირს თავის გმირობას ადენინებს, ბევრს ვერაფერს მივიღებდით”. სიყვის მეტერლინკისეული განმარტება მეტერლინკზე ადრე აქვს ჩამოყალიბებული თეოდორ დრაიზერს: `ხალხი მეტად დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს სიტყვებს. მათ ჰგონიათ, სიტყვებს დიდი შედეგები მოჰყვება. სინამდვილეში სიტყვებს ყველაზე სუსტი დამაჯერებელი ძალა აქვს. მხოლოდ ძალიან ბუნდოვნად გადმოსცემენ იმ დიდ, მშფოთვარე განცდებს, რომელიც მათ უკან იმალება და გული მაშინ უგდებს ყურს, როცა ენა ხელს არ უშლის.” ანუ ენა მათთვის არ არის `აზრების მთარგმნელი ბიურო~ და თითქმის არავითარი შესაძლებლობა არ არის სიტყვიერად გამოიხატოს ის ბუნდოვანი პროცესები, რაც თავში ხდება. სიტყვას საზღვრები გააჩნია, ფიქრი კი უსაზღვროა. ჟან ჟაკ რუსოსთვის ენა მდუმარებს, მხოლოდ გულები მეტყველებენ. ბევრმა ალერსიანი სიტყვით გადალახა შექმნილი მდგომარეობის სიძნელე. რადგან მათთვის ერთი ჭკვიანი კაცის თქმის არ იყოს: არსებობს სიტყვები რომლებიც ვით ბუკი, ვით ნაღარა, ვით ჯამბაზის პოეზია, და რომელსაც ისეთი თილისმა აქვს, რომ ყველაზე უხეში სულის ადამიანებსაც კი აჯადოებს. მათთვის ენა გულის ცოცხია. რომენ როლანისთვის სიტყვას ქმედების ჟრუანტელი უვლის, ხოლო მაიაკოვსკის მიაჩნია რომ ერთი გრამი მხატვრული მასალის მისაღებად საჭიროა ათასობით ტონა სიტყვის ნედლეული გადაამუშავო. დათო ტურაშვილმა შეძლო და იპოვა სიტყვა რომელიც კაცობრიობას ერთსულოვნად ძულს, ეს სიტყვა არის – არა.
ენას აქვს მარშისათვის ძლიერი ფეხები, მამაცი გული და დიდი გამბედაობა, მაგრამ ტვინი… ტვინიც – სწორედ ამიტომ ენა ყოველთვის ცდილობს საზოგადოების ტაშისცემა დაიმსახუროს. ენა არასოდეს ლაპარაკობს იმას, რასაც ადამიანი რეალურად ფიქრობს, არამედ იმას, რაც ადამიანს სურს სხვას შთააგონოს თავისდა სახეიროდ. სწორად შენიშნა ცირა ბარბაქაძემ რომ ენა აზრის გაფორმების საშუალებაა. აქედან გამომდინარე როგორც ჰეროდოტეს მონათხობში ერთ-ერთი პერსონაჟი ამბობს: ადამიანებს ყურები უფრო ურწმუნო აქვთ (ენის გამოისობით, მისი მუდამჟამ ცრუობის გამო), ვიდრე თვალები. ხოლო კიროსს არასოდეს არ ეშინოდა ისეთი ხალხის ენისა, რომელსაც ქალაქის შუაგულში აქვს შესაკრებად განკუთვნილი ადგილი იმისათვის, რომ იქ ერთმანეთს ეფიცებოდნენ და თან ატყუებდნენ. ეგენი სხვის გასაჭირზე კი არ იყბედებენ, არამედ თავის საკუთარზეო. ეს პასაჟი ნათლად მეტყველებს ცრუ ენის განზრახვაზე. ნეტა ვინ იტყვის იმ ჯადოსნურ სიტყვას, რომელსაც შეუძლია, პირქუში სამყარო მშვიდობის საუფლოდ გადააქციოს… ეს ისეთ კულტურულ სამუშაოს ჰგავს, როგორიც თუნდაც სიდრის ზღვის დაშრობაა მაგრამ უნდა სცადო…
XXI საუკუნე მილორად პავიჩის შეგნებით ჩვენს წინაშე სვამს ასეთ მოულოდნელ საკითხს: შევძლებთ კი ენისაგან ლიტერატურის გადარჩენას? ერთი შეხედვით კითხვა აბსურდული ჩანს, მაგრამ პრობლემა უკვე კარს გვიკაკუნებს. ამ კითხვის პასუხი მასთან უნდა ვეძებოთ კერძოდ მისი აზრით `სიტყვანი მოდიან არა თავიდან და არა სულიდან, არამედ წებოვან ენათა და მყრალ პირთა სამყაროდან, ისინი მუდმივი ღეჭვა-ცოხნისგან ჯერ კიდევ კარგა ხნის წინათ არიან დაღრღნილნი, დაკვნეტილნი და დამარილებულნი. სიტყვას დიდი ხანია, რაც თავისი სახე აქვს დაკარგული, აურაცხელი პირის კბილთაგან არიან ისინი გაქლეშილ – გაქლესილნი.” მიშელ ფუკოს მიაჩნია რომ ენა არ არის მხოლოდ ენა, იგი აზრის მქოენა. სიტყვა არის ენის მდედრული მხარე, მისი პასიური ინტელექტი; აქტიური ინტელექტი – `მამრული საწყისი~ ენისა – არის დამწერლობა. იმისათვის რომ სიტყვას შეეძლოს იმის თქმა, რასაც ამბობს, საჭიროა ეკუთვნოდეს მასთან მიმართებით პირველადს, არსებითსა და განმსაზღვრელ გრამატიკულ მთლიანობას. სწორედ მასში, ვინც წარმართავს დისკურსს და ღრმად ფლობს სიტყვას, თავს იყრის მთელი ენა. აზრს აზროვნება შეუძლია ენის მეშვეობით და ენაში. ასეთია მიშელ ფუკოსეული ენის `მრწამსი~.
იორგო სეფერისის აზრით: `ჩვენი ენობრივი პრობლემები იმ დროის პირმშოა, როცა ატიკური შედევრებით მონუსხულმა ალექსანდრიელმა ფილოლოგებმა წერის მკაცრი წესების შემუშავება დაიწყეს, ანუ სხვა სიტყვებით, პურიზმს დაუდეს სათავე და დაივიწყეს, რომ ენა ცოცხალი, მზარდი ორგანიზმია. ცნობილია, რომ სახარებაც სახალხო ენითაა ჩაწერილი. მოციქულები ცდილობდნენ, გასაგები ყოფილიყვნენ, რათა ადვილად გაეკვლიათ გზა მათი გულებისაკენ… მეცნიერები თავიანთ ნაწერს რთული რიტორიკული ფიგურებით ამკობდნენ, მდაბიონი კი სწავლულთა მიმართ მოწიწების მიუხედავად, გამოხატვის თავისებური მანერის ერთგულები რჩებოდნენ. მრავალი მეცნიერი, პოეტის სიტყვით, `წინაპართა ნეშტით სავსე უზარამაზრი ურნებით იყვენენ დამძიმებულნი”. იური ლოტმანის დებულებით: ` ენა წინ უსწრებს ტექსტს, ტექსტი იბადება ენის მიერ. კულტურის საერთო სისტემაში ტექსტები უკიდურეს შემთხვევაში ასრულებენ ორ ძირითად ფუქნციას: მნიშვნელობის ადექვატურ გადაცემას და ახალმნიშვნელობათა წარმოშობას. ”
Aადამიანს, ვიქტორ ანრის თანახმად, ძალუძს სახელდება, სახელის წართმევა კი – არა; მას შეუძლია ენაში ცვლილებები შეიტანოს, მაგრამ არა ისე, როგორც მოესურვება. ჰორაციუსის `პოეტური ხელოვნების მიხედვით~ (70-72 ტაეპი):
`ბევრი გარდასული სიტყვა კვლავ აღდგება ხოლმე,
ხოლო ის სიტყვა-თქმანი, ახლა რომ ღირსება – პატივშია,
დავიწყებას მიეცემა, თუ ეს მოისურვა ჩვეულებამ,
რომლის ხელთაა ძალა, სამართალი და მეტყველების წესი და რიგი.”
სწორედ შენიშნა ერთმა ჭკვიანმა კაცმა რომ თანდათანობით ხდება ყველაფრის `ტიპიზირება~, `ინდივიდუალიზირება~, დრამატიზირება, პროზაიზირება, გრანდიოზირება, ანალიზირება, პოეტიზირება, კოლოსირება, ანგელოზირება, ნეოლოგიზირება, ტრაგედირება. რას იზამ, ხანდახან ენა უნდა მოიტეხო,, რომ გამოთქვა ახალ-ახალი უცნაური სიტყვები, რომელთაც ზოგი `ინტელიგენტი~ ხმარობს. ბევრმა `ცხელმა თავმა~ ვერ გაიგო, რომ ენა სპონტანურია: ერთი დღის განმავლობაში ბაზრობებზე, დახლებზე, მარკეტებში, უფრო მეტი სამეტყველო კონსტრუქცია იქმენბა, ვიდრე მრავალი დღის განმავლობაში აკადემიურ თავყრილობებზე. ხორხე ლუის ბორხესის თქმის არ იყოს ჩვენ ყოველთვის ამოხსნის წყურვილი გვექნება. თუმცა რობერტ პენ უორენმა უკვე ამოხსნა რომ ჩვენ საკუთარი მყვირალობისაგან დაყრუებულ საზოგადოებაში ადამიანები სავსვებით მოგვიცვა მეტყველების ნაკადმა; მაგრამ ეს დამდაბლებული მეტყველებაა, რომელშიც შემთხვევით-მიახლოებითი სიტყვებით ავიწროებენ ნამდვილ, ზუსტ სიტყვებს. უარესი კი ისაა, რომ ენა იქცევა მხოლოდ საგანზე მითითების მოხერხებულ საშუალებად. ამისგან ენა ხუნდება, კარგავს მისთვის ნიშნულ გამომხატველობას. იგი წყვეტს განცდილის ან თანაგანცდილის ნაწილად ყოფნას, მეტყველისა და მკითხველის ან მსმენელის – ფიზიკურად რომ შეიგრძნობს სხვისი სიტყვების რხევას საკუთარ ხორხში, – რეალურობის მაჩვენებლობას, `სწრაფი კითხვა~ – შესაძლოა, ზოგიერთ სპეციალურ მიზანთათვის გამოსადეგი მეთოდი, – ეს უკანასკნელი და საბოლოო დეგრადაციაა ენისა.

შოთა ბარბაქაძე

ნანა ტრაპაიძე _ ვერაგობა და/თუ სიყვარული (წინასიტყვაობა დათო ბარბაქაძის ესეს ,,ტრფობა წამებულთა“ გერმანული გამოცემისთვის)



„ტრფობა წამებულთა“ არაა ჩემი გაბედულების საბუთი, ის ნებისმიერი გაბედულების უსაზრისობის ხაზგასმა და მრავალმხრივ დაქსაქსული ჩემი გაბედულების დასასრულია, ესაა ყოველი შესაძლო გაბედულების თავმოყრა უსასტიკეს (და არა უკიდურეს) რეალობაში, ნატურალიზმის გადაქცევა მეტაფორად, საიდანაც გასაძვრომები არ არსებობს. ჩემი შინაგანი ცხოვრების ყველაზე უფრო დრამატულ წუთებში, ეს ნაწარმოები მოულოდნელად უჩინარდება, საერთოდ ქრება და აღარ არსებობს, მერე თითქოს არსაიდან ჩნდება, თავის თავს პარადოქსულად აღმომაჩენინებს და უჩვეულო სიამოვნებას განვიცდი იმის გამო, რომ ამ ტექსტის ავტორი მე ვარ. ეს არაა აღტაცება, სიხარული, ბედნიერების განცდა. უბრალოდ, ესაა შვება, რომელიც, შესაძლოა, სულაც არ იყოს მოკლებული მაზოხისტურ თვითგვემას, გაჯერებულს მეტად უსიამო ვნებით, გაორებული ტკბობის ყოველთვის ხელახლა განმეორებადი პროცესით, რომელიც ყოველთვის ხელახლა ინახება“.

დათო ბარბაქაძე, 1998 წელი

დათო ბარბაქაძის ესე ,,ტრფობა წამებულთა“ გასული საუკუნის 90-იან წლების დასაწყისში დაიწერა. ტექსტს მაშინვე მოჰყვა დიდი ხმაური. ინტელექტუალურ წრეებში კარგად ახსოვთ ტექსტის პრეზენტაციისას პუბლიკის ერთი ნაწილის მიერ დატოვებული უნივერსიტეტის სააქტო დარბაზი და ნეგატიური კრიტიკა. ბევრისთვის დღესაც გაუგებარი რჩება ამ თხზულების მხატვრული მნიშვნელობა და მისი ადგილი ლიტერატურულ პროცესში. სამკითხველო სტერეოტიპი, რომელიც თავისი ბუნებით კონსერვატულია, შეუვალი აღმოჩნდა ამ ტექსტის მისაღებად.
ეს სტერეოტიპი მხოლოდ სოციალურ და ინტელექტუალურ წრედს არ ქმნის, არ არის უბრალოდ მხატვრული გემოვნებისა და კულტურის გამოხატულება. იგი სპეციფიკურ კულტურულ-იდეოლოგიურ კლიმატში ყალიბდება, რომელიც ადამიანის მხატვრული აღქმის ჰერმეტიზებას ახდენს, რაც აქვეითებს მის ინეტელექტუალურ იმუნიტეტს და მგრძნობიარეს ხდის მას ,,სხვა“, საეჭვო მიმართულებით…
საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ საქართველოში ახალი პოლიტიკური და კულტურული იდენტობის ძიება მწვავე შიდა და გარე პოლიტიკურ პროცესებს უკავშირდება. შეხედულებათა და ინტერესთა კონფლიქტი სამოქალაქო დაპირისპირებამდე გამწვავდა. შეიძლება ითქვას, ეს იყო თვითგანადგურების ტალღა, რომელიც შედეგად მოჰყვა საქართველოს, როგორც დამოუკიდებელი ქვეყნის, პირველ ნაბიჯებს…
ამ დროს იქმნება დათო ბარბაქაძის ,,ტრფობა წამებულთა“. მწერალი ლაშა ბუღაძე ამ ტექსტს შემდეგ კონტექსტში განიხილავს: ,,თავდაპირველად იყო დამოუკიდებლობა. შემდეგ იყო დათო ბარბაქაძის ,,ტრფობა წამებულთა” და პირველი ომი” (,,ცხელი შოკოლადი”, 2010, მაისი). ასევე: „ვფიქრობ, რომ თანამადროვე ქართული ლიტერატურა სწორედ ამ ტექსტით იწყება” (,,ცხელი შოკოლადი”, 2010, 63). არ იქნება გადაჭარბება, თუ ვიტყვით, რომ, ,,ტრფობა წამებულთა” იყო ნაღმი, რომელზეც დასანგრევი უნდა დანგრეულიყო და გადასარჩენი გადარჩენილიყო. Aამ თვალსაზრისით, ტექსტი, მთელი თავისი ,,შეუწყნარებელი” არსებობით, დაფარულ მხატვრულ სიღრმეებში მეტ ოპტიმიზმს ავლენს, მეტ ნდობას უცხადებს საკუთარი ლიტერატურული და კულტურული ტრადიციის სიცოცხლისუნარიანობას, ვიდრე მისი ,,კრიტიკოსები”…
ლიტერატურა საქართველოში სინამდვილის რაციონალიზების, თვითანალიზის როლს დომინანტურად ასრულებდა. ამ მხრივ მან ისტორიულად შეითავსა ფილოსოფიის ფუნქცია, რომელიც მას (ფილოსოფიას) სწორედ სინამდვილის რაციონალიზების, ერთგვარი ინტელექტუალური მენტორის როლში წარმოადგენს და რომელიც მას საქართველოში არა ჰქონია…
პოლიტიკის ავტორიტეტს აქ ყოველთვის ეპაექრებოდა ლიტერატურის ავტორიტეტი. ამიტომ ისტორიულადაც ლიტერატურა პოლიტიკის კეთების ადგილი გახდა, ოღონდ არა როგორც პოლიტიკის გაგრძელება-დანამატი, როგორც ტრიბუნა და ,,მოწინავე იდეოლოგია“, არამედ – როგორც მისი ალტერნატივა.
როგორც ჩანს, ხალხი კარგად გრძნობდა, სად დგინდებოდა მისი არსებობის უფრო უტყუარი დოკუმენტი: პოლიტიკაში თუ ლიტერატურაში. ეს უნდა მიანიშნებდეს წერის აქტის მიმართ განსაკუთრებულ დამოკიდებულებას სხვა მოქმედებით აქტთან შედარებით. ასეცაა: ყველა მოქმედება საბოლოოდ წერაა და რჩება მეხსიერებას, ან არ არის წერა და დავიწყებაში იკარგება. ისტორიას, სინამდვილეს ქმნის არა [სხვა] მოქმედება, არამედ წერა. ამიტომ წერა უმთავრესი მოქმედებითი აქტია, ის ერთგვარი მოქმედებათშორისი აქტიც არის მომხდარსა და მოსახდენს შორის, რომელიც წერაში (დროითი განზომილებით – აწმყოში) უღლდება ხოლმე უხილავად.
გარდა ამისა, ლიტერატურის გავლენებს მუდმივი კოლონიური სინამდვილეც უწყობდა ხელს, რადგან ლიტერატურა თავისუფლების, განსჯის და იმედების ერთადერთ ადგილად რჩებოდა… სინამდვილისგან ლიტერატურის (თუ ლიტერატურისგან სინამდვილის) ,,ჩასახვისა“ და ,,დაბადების“ აქტებს შორის მანძილი მეტაფიზიკური აზრის გარდა [ზოგჯერ] დიდ ისტორიულ დროს მოიცავს და მიზეზ-შედეგობრივ კავშირთა ძებნა ისტორიისა და ლიტერატურის ღრმა არქეოლოგიას მოითხოვს. ამდენად, ქვეყნისა და ლიტერატურის ისტორია სინამდვილეში, დროში ღია თუ ფარულ კონტექსტთა მონაცვლეობით, ,,პარალელურად“ იწერება. უფრო სწორი იქნებოდა, ასე გვეთქვა: ისტორია და ლიტერატურა ერთად იწერება. კონტექსტი კი ყოველთვის მიანიშნებს ლიტერატურისა და სინამდვილის განუყოფლობის ფაქტს.
წერის (ლიტერატურის) და მოქმედების (სინამდვილის, პოლიტიკის) მთლიანობას წარმოადგენს უძველესი ქართული საისტორიო კრებული ,,ქართლის ცხოვრება“. ეს არის 11 ავტორის 12 ისტორიული თხზულებისგან შემდგარი კრებული, რომელიც მოიცავს სხვადასხვა ქრონიკებს ძვ.წ-ის მე-4-3 საუკუნიდან, ვიდრე მე-18 საუკუნემდე.
,,ქართლის ცხოვრების“ წერილობითი სტრუქტურა ნიშანდობლივ აზრობრივ შრეებს მოიცავს. იდეოლოგიური კლიშეების გვერდით აქ არის კოდები, რომელიც ენობრივ სინამდვილეში ინახება. შეიძლება ვთქვათ, ეს გარკვეული აზრით წინასწარმეტყველური ნარატივია, რომელიც ენობრივად არის ლოკალიზებული და თავის დროზე აუცილებლად (მო)ახდენს გარეენობრივ აქტუალიზაციას ნამდვილყოფის სხვადასხვა ფორმებში….
დათო ბარბაქაძის ,,ტრფობა წამებულთას“ ერთ-ერთი მხატვრულ-იდეური საფუძველი ,,ქართლის ცხოვრებაა“. ერთი მხრივ, ავტორი ახდენს ,,ქართლის ცხოვრების“ ენობრივ-პოეტიკური სტრუქტურის დეკოდირებას, მეორე მხრივ, სინამდვილის, ისტორიის (გასული საუკუნის 90-იანი წლების) პოეტიკურ კონსერვაციას ისტორიული და კულტურული პროცესების შინაგანი უწყვეტობის, ასევე – ლიტერატურისა და პოლიტიკის/სინამდვილის, – ორი სხვადასხვა ლაბირინთის, გადაკვეთის კონტექსტში. ეს პოსტმოდერნისტული ინტროვერსია აუქმებს დროისა და სივრცის ემპირიულ ლოგიკას და მეტაფიზიკურ პლანში გადაჰყავს: აქ წარსული მოსახდენია, ხოლო მომავალი მომხდარი.
[თუ] ადამიანად ყოფნის უმაღლესი ფორმა წერაა (შემოქმედებაა), იგი სძლევს ყველაფერს, რაც გზად ეღობება. ამდენად, ლიტერატურა თავისი ბუნებით კეთილია. წერის გამარჯვებაც ნიშნავს სიკეთის გამარჯვებას. გამარჯვების ეს ფარული (ეთიკური) ..შიფრი“ ტექსტის (ფართო მნიშვნელობით – სინამდვილის) უკუფენაა, რომელიც წინასწარგანუსაზღვრელია და დიდ დროში იხსნება მასში აკუმულირებული ყველა განფენილობით და მოსალოდნელი თუ მოულოდნელი შედეგით.
,,ტრფობა წამებულთას“ სიუჟეტური და ენობრივ-არქიტექტონიკული საფუძველი სახარება, ,,ქართლის ცხოვრება“ და რამდენიმე საეკლესიო თხზულებაა იმ ქართველ წმინდანთა შესახებ, რომლებიც ადრეფეოდალიზმის ხანაში მოღვაწეობდნენ. დეკონსტრუქციის როლი რომანში ძველ ქართულ სალიტერატურო ენას აკისრია. პოლიტიკური და თეოლოგიური ნარატივის მხატვრულ-სიუჟეტური მთლიანობაც ძველი ქართული ენის პოეტიკური განვრცობის სფეროა; რაც იდეურად ნიშნავს – ასახოს ადამიანის შინაგანი დრამატიზმის (არა)ისტორიული შინაარსი, – გამოთქვას, რაც არა მარტო წარსულში, არამედ მომავალში მოხდა. ,,გარდაცვლილი ღმერთის“ და ,,გარდაცვლილი დროის“ (,,ბერწი აწმყოს“) დრამა გადმოცემულია არა მხოლოდ როგორც ამბავი, არამედ – როგორც ენობრივი ამბავი, – მოცემული, როგორც ევფემიზმის ენობრივი უკუპროცესი. სკაბრეზი, ევფემიზმის საპირისპიროდ, ხსნის რელიგიურ პრაქტიკაში დაწესებულ მორალურ ფილტრს, რომლის მიზანსაც, ცნობილია, ჯერ კიდევ წარმართულ რიტუალებში წარმოადგენდა – არ მომხდარიყო საკრალური აქტის შეფერხება/შებილწვა. და რადგანაც აღარ არსებობს საკრალური (იგი ,,მშვენივრად“ შეცვალა აბსტრაქტულმა), სრულიად უადგილო და ზედმეტია მორალურ-ენობრივი ფილტრიც, რომელიც თანამედროვე ადამიანისთვის სინამდვილესთან ურთიერთობაში მექანიკურ ბარიერად გადაიქცა. ამიტომაც, გასაგებია ავტორის ფიქრი მკითხველის რეაქციასთან დაკავშირებით, რომ ის არ თვლის, თითქოს სხვა ენაზე წერდეს. ტექსტის გაგებისთვის მნიშვნელოვანი ის არის, რომ სიტყვათა თანამედროვე მნიშვნელობები მთელი სემანტიკური მომცველობით მათი ეტიმოლოგიის კონტექსტში მნიშვნელობს. ესეც დროის გაუქმების ენობრივი ფაქტია და – პაროდირების საფუძველი, თავისებური ენობრივი ინტერტექსტიც.
,,ესრეთ რა მოაოჴრეს ტფილისი, იწყეს რბევად, ტყუენვად, ჴოცად და კლვად სომხითისა და კამბეჩიანისა და იორის პირთა. ქართლს და თრიალეთს, ჯავახეთს და არტაანს, ზოგი სამცხეს და ტაოს, კარნიფორას და ანისის მიმდგომთა ქუეყანათა. (…) ხოლო იწყეს შენებად, და ზამთარს დაიბანაკიან ბარდავს, მტკურისა პირსა, იორის პირთა და აღმომართ გაგამდე, და მოტყუენვიდიან, არბევდიან ქართლს და სამცხეს და ჯავახეთს და აღმართ საბერძნეთამდე, კახეთს და ჰერეთს დარუბანდამდე. (…) ესრეთ მოისრა და ტყუე იქმნა სული მრავალი სამცხეს და ბევრი ერი მოიკლა“ (ჟამთააღმწერელი, ასწლოვანი მატიანე).
რელიგიური უწყება წმინდანთა ცხოვრებისა და მოღვაწეობის შესახებ ტექსტში წარმოდგენილია, როგორც რამდენიმე ოჯახის ისტორია, რომლებიც ერთმანეთთან გადაჯჭვულნი არიან ,,სიყვარულის“ ბედისწერით. მთავარი ზმნის ძველქართული ეტიმოლოგიის მიხედვით, ერთი ადამიანი მეორის პატივისა და ღირსების ამყრელია, მორალური მკვლელია, მამცირებელია და მპარავი. ჯერ კიდევ ექვთიმე ათონელთან (955-1028) გვაქვს ,,..იყო მტყვენავი ეკლესიისა“, რაც ნიშნავს მძარცველს. ტექსტში აღწერილი სექსუალური ინტერაქცია ,,იმეორებს“ ,,დაბადების“ გენეალოგიურ სქემას (,,აბრამ შვა ისაკ, ისაკ, შვა იაკობ, იაკობ შვა იუდა და მისნი ძმანი…“) და, როგორც რეფრენი, რემინისცენციის გაძლიერებას ემსახურება. აქ არის არა მარტო 90-იანი წლების სამოქალაქო ყოფის მხატვრული მოდელირება, არამედ თანამედროვე სამყაროს ექსისტენციაც აღიწერება: ცხოვრებას კი არ მოაქვს სიკვდილი, როგორც დასასრული ყველაფრის, რაც დრო-სივრცეში ამოწურავს თავს, არამედ სიკვდილს მოაქვს სიცოცხლე, როგორც სიცარიელე – როგორც ყველაზე დიდი ტყუილი ფორმებისა და მატერიის შესახებ, – არსებობის შესახებ, რადგან უსულო საგნები ბუნებაში არ არსებობენ! გამოდის, სიცოცხლე ბრჭყალებში უნდა ჩაისვას, რადგან იგი აქ (ტექსტში) სინამდვილეში არ არსებობს. სიკვდილი სიცარიელის, არარსებობის მასკარადია ,,სიცოცხლის“ ნიღბებით… ამიტომაც მისი ფორმები ვერაგულად მრავალფეროვანია, მაშინ, როცა სიცოცხლე სიყვარულის (არა)მოსაწყენ ერთფეროვნებაზეა გამოსკვნილი…
ვერაგობა თუ სიყვარული?! – პოლიტიკურ და მორალურ ვნებათაღელვებში სხვა ალტერნატივა არ არსებობს.
,,ტრფობა წამებულთა“ არის ტექსტი ადამიანურ ვერაგობათა ისტორიული და ექსისიტენციური სინამდვილის შესახებ, – ტექსტი არარსებული, გამქრალი სიყვარულისა და არსებული, ნამდვილი ვერაგობის შესახებ.
„ტრფობა წამებულთა“ მსხვერპლთა სამყაროს აღწერის დაუფარავი მცდელობაა და ეს მას მხატვრულ-პოლიტიკურიდან მხატვრულ-ფილოსოფიურ განზომილებაში გადაანაცვლებს. აღწერა ისეთი ცხოვრებისა, როცა არა მხოლოდ ურთიერთობა აღარ არის სიყვარული (და არც ამ ურთიერთობის დასრულების მერე დარჩება სიყვარულის ისტორია) და სხეულთა მიერ ერთმანეთისკენ ლტოლვა და შეჯახება აღარ წარმოქმნის ეროტიკულ მთელს, არამედ როცა ასეთი ცხოვრება გაცნობიერებული და ცნობიერების მიერვე ლეგიტიმირებულია, პოლიტიკურ კრიტიკას უუნაროს ხდის“ (დათო ბარბაქაძე).
და ჩვენ ვდგებით ტრაგედიის წინაშე, რომელიც სათანადოდ არ შეფასებულა. არ შეფასებულა, როგორც ეროვნულ-პოლიტიკური ტრაგედია, ასევე არც – როგორც პიროვნული ტრაგედია. ან, უფრო სწორი იქნებოდა გვეთქვა, იმდენად ყოველწუთიერად ფასდება, რომ ნიშნავს: არაფერი ფასდება. შეფასებათა (შეშფოთება/აღშფოთების) პოლიტიკურ კლიშეებში სიმართლე ლღვება, რჩება მხოლოდ მშრალი ფაქტი, რომელიც თავის თავზეც ვეღარაფერს იუწყება. სიმართლეგამოცლილი, იგივე მკვდარი ფაქტი, კი საჭიროებს ,,გაცოცხლებას“. ეს არის თანამედროვე მედიასისტემების საკვები – პოლიტიკური პიარი, როგორც მეორე სიცოცხლე,- მოწყვლადი და ,,საიმედო“….
ამ აზრით, ლიტერატურა, ხელოვნება ეს არის (მედიისა და პოლიტიკის საპირისპიროდ) არაპოლიტკორექტული უწყება საგანთა და მოვლენათა ,,წინა ცხოვრების“ შესახებ, ანუ უწყება ტრაგედიის, როგორც სამყაროსა და ადამიანის ერთადერთი უმაღლესი ხვედრის, შესახებ, რომელსაც ვეღარავინ სწვდება, რადგან ძალიან ,,ქვემოთაა“ და წარსულში – ისტორიისა და სულის სიღრმეში…
ლიტერატურა ენისა და სინამდვილის ურთიერთშექცევადობის კანონზომიერებით გამოწვეულ რხევებს აღწერს. შუა საუკუნეების ორიგინალური მწერლობა, ნათარგმნი აღმოსავლური ეპოსი და ,,ქართლის ცხოვრება“ ენობრივ-კულტურული დრეკადობის ფაქტს გამოხატავს. სხვათა შორის, ეს საკითხი ჯერ კიდევ სათანადო შესწავლის მომლოდინეა…
შუა საუკუნეების ქართული მხატვრული სამყარო არ ყოფილა ერთგვაროვანი. მასში გადაიკვეთება აღმოსავლური პოეზიის, ბიზანტიური მხატვრული და ფილოსოფიური მწერლობის, საეკლესიო პროზის და ფოლკლორის გავლენები. გვიან შუასაუკუნეებში კი რუსული კულტურული გავლენა. შუა საუკუნეების ლიტერატურა ენობრივად აღიბეჭდავს ამ გავლენებს სპარსიზმების, არაბიზმების, ბიზანტინიზმების, სომხიზმების და – გვიან – რუსიზმების სახით. (ამ თვალსაზრისით, საინტერესოა შუა საუკუნეების საქართველოში გახმაურებული სარგის თმოგველის მიერ თარგმნილი სპარსი პოეტის ფახრ ალ-დინ ასად გორგანელის სამიჯნურო თხზულება ,,ვისრამიანი“- X ს. (სპარსიზმები, არაბიზმები), რომელიც კლასიკური ენის ნიმუშად ითვლება; საგმირო-საფალავნო თხზულება ,,ამირანდარეჯანიანი“ – XI-XII (რომელშიც სპარსიზმები არა მარტო ლექსიკურ, არამედ ფრაზეოლოგიურ დონეზე გვხვდება; მაგ; ორთავიანი კაცი, რომელიც გმირებს ხვდება, სპარსულად ამბობს: ,,მე ცალი თვალი არა მაქვს“); ფეშანგის ,,შაჰნავაზიანი“ XVII ს. (სომხიზმები, სპარსიზმები). არჩილ მეფეს (XVII- XVIII სს.) თავად შემოაქვს რუსიზმები, რასაც ის წინამორბედს, თეიმურაზ მეფეს, საყვედურობს. ხოლო თეიმურაზ I (XVI-XVII სს.) სპარულ ენას პოეტურ მუზად აცხადებს: ,,სპარსთა ენისა სიტკბომან მასურვა მუსიკობანი“. აღარაფერს ვამბობთ ,,ვეფხისტყაოსანზე“, რომელშიც მთავარი სიტყვა-კონცეპტი ,,მიჯნური“ (შეყვარებული) ენობრივ ნასესხობას წარმოადგენს, როგორც არაბული სიტყვა, რაც ნიშნავს ,,შმაგს, ხელს“).
დათო ბარბაქაძის ტექსტი ძველ ქართულ მწერლობას არა მარტო სიუჟეტურ, არამედ ენობრივ პირველწყაროდაც იყენებს. მაგ; ,,და შემდგომად სამისა დღისა ჯიმშერის დაჩაზედ იხილა ლადომ მირანდა და წადიერებაი გულისა მისისაი აღავსო უფალმან, და ეძიებდა ადგილსა და დროსა კრძალულსა.“ (,,ტრფობა წამებულთა“).
თავად ავტორი თავის მხატვრულ ჩანაფიქრს ასე განმარტავს: ,,მსხვერპლთა ჰაგიოგრაფია წმინდანთა ჰაგიოგრაფიის ნაცვლად; ერთ ტექსტში მრავალი მსხვერპლის ცხოვრების ჟამთააღმწერლობა ერთი ან რამდენიმე წმინდანის ცხოვრების აღწერის ნაცვლად; ჰაგიოგრაფიული ამოცანის გადაწყვეტა სარაინდო რომანების ძველი ქართული თარგმანებისთვის დამახასიათებელი ტეხილი ენით… ეს და ბევრი სხვა ტექნიკური ხერხი, საბოლოო ჯამში, მაინც კრიტიკის გამძაფრებას ემსახურება.“
ტექსტში ენობრივი და კულტურული ,,ტეხილები“, ფეოდალური და დემოკრატიული (უფრო ზუსტად,- ყოველ დროში შემხვედრ ძველ და ახალ პარადიგმათა) კულტურული სისტემების იდეოლოგიური მიჯნების გადასკვნით, აქცენტებს საპირისპირო პოლუსებით სვამს. და აქ, ამით, ტექსტის ამგვარი თვითრეალიზაცია, – სრული ენობრივი ავანტიურა (თუ პირიქით), აცდენათა პაროდირებაში ტრაგედიის ბგერებს აჟღერებს. სწორედ ამ შესა(შეუ)ძლებლობათა გამო ირჩევს ეს ტექსტი თავის თავში – იყოს ჰაგიოგრაფიული ,,ქრონიკა” და არა რაიმე სხვა…
აგიოგრაფიული სიუჟეტების მიხედვით, პიროვნება (ძირითადად ერთი) თავს სწირავს უმაღლეს ღირებულებებს, რწმენას, ღმერთს, უპირისპირდება მტერს (რაც ძველქართულ ტექსტებში და, საერთოდ, ქრისტიანულ სწავლებაში ,,ეშმაკის” მეტაფორაა). ,,ტრფობა წამებულთაში“ მსგავსი არაფერია. Eეს ადამიანები, რომელთა რიცხვიც ტექსტში დაუთვლელია (რითაც ნათქვამია პიროვნული ძალისხმევის სრული ატროფირება და მასობრივი ინფანტილიზმი), არც არაფერს ეწირებიან და არც არავის მიერ იწირებიან. მათ არავინ ტანჯავს. Uუბრალოდ: ამ ადამიანებს მტერი არა ჰყავთ. ტექსტი აღწერს სინამდვილეს, რომელშიც ადამიანები მხოლოდ საკუთარი თავის მიერ არიან დასჯილნი. ამიტომ, აქედანაა ეს ტექსტი ფსევდოაგიოგრაფია და ინტერტექსტურობა, როგორც მხატვრული მეთოდი, როგორც გამოხატვის შინაგანი ფორმა მთლიანად შლის მას ქართული ლიტერატურის საწყისებამდე, რომელიც სულიერი ცხოვრების, რწმენის, მტერთან (ეშმაკთან) ბრძოლის სინამდვილეს აღწერს.
ნამდვილი ომი ქვესკნელისა და ზესკნელის ძალთა ომია. სამყარომ ამგვარი მისტიკური ომის რწმენა დაკარგა. Yყველაფერს (ომსაც) გამოეცალა საკრალური საფუძველი. შესაბამისად, ადამიანის შინაგანი ცხოვრების სიღრმეც მელოდრამატულამდე დავიწროვდა, რაც იმას ნიშნავს, რომ მას არა აქვს ტრაგიზმის არავითარი სანუგეშო პერსპექტივა, რადგან სიკეთისა და ბოროტების დაპირისპირება (ამ დაპირისპირების გააზრება) ,,აცდენილია”, – ცნობიერებისგან (თუ ცნობიერების მიერ) ვერაგულად გამსხლტარია…
როლან ბარტმა თანამედროვე სამყაროში კულტურისა და ტრაგედიის მიმართება ერთგან ხატოვნად ასე განმარტა: ,,ბერძნულ სცენაზე მსახიობები კოტურნებს ატარებდნენ, რომლებითაც ისინი ჩვეულებრივ ადამიანურ სიმაღლეზე მაღლები ჩანდნენ. იმისათვის, რომ ჩვენ გვქონდეს უფლება ვხედავდეთ ტრაგედიას სამყაროში, ეს სამყარო უნდა შედგეს კოტურნებზე და თუნდაც ოდნავ აიწიოს ნაცრისფერ ყოველდღიურობაზე.… ავიღოთ ჩვენი ეპოქა: ის, რა თქმა უნდა, სევდიანია, დრამატულიც კი. Mმაგრამ ეს კიდევ არ მეტყველებს იმაზე, ტრაგიკულია ის თუ არა. Dდრამას განიცდიან, ტრაგედიას კი იმსახურებენ, ისევე, როგორც ყველაფერს, რაც ჭეშმარიტი და დიდია.” (როლან ბარტი, ,,კულტურა და ტრაგედია”). ..ტრფობა წამებულთა” ადამიანური ყოფიერების სრულ აბსურდულობასა და დაცემულობას, ტრაგედიის ვერგანცდას, მისგან უგონო გაქცევის დრამას წარმოაგენს ტრაგედიად.
ექსისტენციური სიმძიმე ,,წამებულთა“ მდგომარეობისა ტექსტის ერთ-ერთი შრეა. შეიძლება ითქვას, ღერძიც. ყოველდღიურ ექსისტენციალურ შეჭივრებაში იმალება თანამედროვე ადამიანის შიში, რომელიც ავტორის აზრით, ,,შესაძლოა, უფრო აქტიურად გვაბრუნებდეს ჩვენი წინაპრების სექსუალურ ცხოვრებასთან, ვიდრე – კულტურული კოდების მარაგი, რომელიც გარედან სტრუქტურულ წაკითხვას და მოდელირებას მოითხოვს.“
ყოველი ახალი კულტურული მუტაცია სექსუალობის მართვას ეფუძნებოდა. თავის დროზე ქრისტიანობამ სწორედ აქ მოახდინა ,,რევოლუცია“. წარმართული ღმერთების უკიდეგანო თავისუფლება სულიერი სიმაღლის, ტანჯვის ეთიკით შეცვალა, რისთვისაც უნდა მიებაძა ადამიანსაც; ღმერთი თვითონ არის სიწმინდე, ადამიანი – სახე და ხატი მისი… საბჭოთა მუტაცია (უფრო ადრეულიც, განმანათლებლობის ხანიდან…) გამოთავისუფლებულ სექსუალობას ადამიანის, როგორც სოციალური მუშახელის, შექმნას უსაბამებს. ხოლო თანამედროვე სინამდვილეში სექსუალობისადმი ესოდენ ფართოდ კარის გაღება ადამიანის სოციალურ-კრიტიკული უნარების მოშლას ემსახურება… მოკლედ, სექსუალობის მართვა პოლიტიკური მართვის მექანიზმია, ,,მუტაციური ალქიმიის საიდუმლო“. ,,მოცალეობა“ რელიგიური კონტროლიდან სოციალურ კონტროლს დაექვემდებარა. ,,ადამიანის დრო, მის მებრძოლ ასაკში, უნდა გადანაწილებულიყო სახელმწიფოსთვის სასარგებლო სამუშაოს შესრულებასა და სექსს შორის; ანუ რელიგიისმიერი ცენზურა შეიცვალა სექსისმიერი ცენზურით, რამაც კიდევ ერთხელ დააცილა ადამიანი ეროტიკის სამყაროს, ეროტიკული ტკბობის სფეროს, გაყინა იგი სექსუალური სიამოვნების ხანგრძლივ ფაზაში, ხოლო ადამიანი, რომელიც სექსუალური სიამოვნების ძიებასა და ფიზიკურ გადარჩენას შორის მოძრაობს, კაპიტალიზმისთვის საშიში არასდროს იქნება“ (დათო ბარბაქაძე).
ძველ ქართული საეკლესიო ტექსტებთან ერთად (იაკობ ხუცესის ,,შუშანიკის წამება“- V ს: აღწერილია რელიგიურ და პოლიტიკურ საფუძველზე გათამაშებული ცოლქმრული დრამა, გიორგი მცირეს ,,ცხოვრება“ გიორგი მთაწმინდელისა – XI ს: გიორგის მამის, იაკობის, დაოჯახების ამბავი; ექვთიმე ათონელის ,,აბუკურა“, XI ს: ამბავი ბერის სულიერი სიძლიერისა, რომელიც აბდალ მალიქ ხალიფას ცოლს, სეიდას, შეუყვარდა. უცნობი ავტორის თხზულების ,,ათცამეტ ასურელ მამათა“ ციკლიდან დავით გარეჯელის ,,ცხოვრება“- X ს: ქალის მიერ ბერის გამოცხადება შვილის მამად, მისი დაწყევლა და ქვის დაბადება. განსაკუთრებით აღსანიშნავია გიორგი მერჩულეს აგიოგრაფიული თხზულება გრიგოლ ხანძთელის ,,ცხოვრება“ (951 წ): ზენონის ამბავი, რომელმაც დის შემცდენელი კაცის მოკვლას ამჯობინა საეკლესიო ცხოვრება, მეფე ბაგრატის ცოლის გამონაზვნება და აშოტ მეფის სასიყვარულო ამბავი,; გრიგოლ ხანძთელი მონაზვნად აღკვეცს მეფის საყვარელს. მეტიც, მხატვრული ასახვის სიღრმე და სიზუსტე პიროვნების, მეფის, სურათს აღწერს და არა – ცოდვის ნაკლოვანებას…), ,,ქართლის ცხოვრებაც“ უხვად წარმოადგენს ,,სასიყვარულო ამბებს“. დათო ბარბაქაძე ამ საკითხს არა მარტო მხატვრული, არამედ თეორიული რეფლექსიის საგნად აქცევს და მას განიხილავს ეროვნული თვითცნობიერების ერთ-ერთ ფუნდამენტურ ასპექტად: ,,ჟამთააღმწერლების სულ სხვა მიმართულებით წარმოებული რელიგიური ცენზურაც არ ტოვებს შეუმჩნეველს მათსავე ფსიქოლოგიურ რხევებს. აღარაფერს ვამბობ საერო ლიტერატურაზე, განსაკუთრებით კი – აღმოსავლური სასიყვარულო რომანების თარგმანებზე, რომლებიც განკუთვნილი არ იყო ლიანგისთვის და მხოლოდ მომხმარებელთა შედარებით ვიწრო წრის ინტერესებს აკმაყოფილებდა. (…) „ვეფხისტყაოსანში“ დახასიათებული იდეალური მიჯნურის ტიპი კი, არც მეტი და არც ნაკლები, სრულფასოვანი სექსუალური მოლხენებისთვის საჭირო იდეალური ტიპის მოდელირებას ახდენს, ხოლო ამ სისტემაში მოცალეობას (რაც უსაქმურობას თუ არა, ფიზიკური და ინტელექტუალური შრომის არტახებიდან გამოთავისუფლებას ნამდვილად უნდა გულისხმობდეს) ერთ-ერთი გადამწყვეტი როლი ეკისრება. ერთი სიტყვით, ეს ის სისტემაა, რომლის მიღმა ცხოვრებაც უხდებოდა მდუმარე უმრავლესობას… თანამედროვე ადამიანის ცნობიერებაში მისი წინაპრების სექსუალური ცხოვრების მივიწყება, მასზე რეფლექსიის არნდომა დაუფარავი სამხილია მის მიერ თავისი რთული მემკვიდრეობის გაცნობიერების, სადაც სექსი და ეკონომიკა არა იმდენად განსაზღვრავდნენ ყოველთვის ერთმანეთს, რამდენადაც განაპირობებდნენ.“
,,ტრფობა წამებულთა“ საკუთარ თავს იაზრებს, როგორც ,,ქართლის ცხოვრების“ ახალ ,,პროექტს“, ამდენად ის ბუნებრივად არის (უნდა ყოფილიყო) ჰიპერტექსტი. შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ტექსტი ამად ყოფნის მოვალეობას წარმატებით ასრულებს. რაც შეეხება ,,გულუბრყვილო“ კითხვას ტექსტის სამომავლო ფუნქციის შესახებ, ვიტყვით: არის ტექსტები, რომლებისთვისაც დრო მხოლოდ ხდომილებათა განბნევაა სივრცეში, ისტორია – წერა-კითხვის პერმანენტული აქტი, რომელშიც აღნიშნული მოქმედებები (წერა-კითხვა) ურთიერთმოძრავ სემიოტიკურ მრუდს ქმნის. ეს ერთი კოსმიური წრეა, რომლის გეომეტრიას აცდენები, წყვეტები, მცდარი ტრაექტორიები ვერ ცვლის.
შეიძლება ითქვას ასეც: წერა/სიტყვა ცენტრია, მოქმედება – წირი, რომლის დიაპაზონიც ცენტრისმიერი ვიბრაციით განიზიდება უსასრულობაში… (,,პირველად იყო სიტყვა…“).
ამასთან, კითხვისა და გაგების რაც უფრო ნაკლებად მასობრივ სინამდვილეს ქმნის წიგნი, მით უფრო მეტია მისი კულტურული ძალაუფლება.
რომანის ექსისტენციური და კულტურული გამოწვევების შესახებ თავად ავტორი ასე მსჯელობს: ,,დედამიწის ზურგზე ორად ორი ადამიანი არსებობდა, რომლებსაც აქტიურად ვითვალისწინებდი „ტრფობა წამებულთაზე“ მუშაობის დროს: ილია ჭავჭავაძე და მიხეილ ჯავახიშვილი. ეს არის ჩემი მეხსიერების ყველაზე უფრო ცნობიერი, დაუვიწყარი გამოცდილება და სწორედ ამიტომ აღვნიშნავ ამას ხაზგასმით. ფაქტობრივად, „ტრფობა წამებულთა“ იყო იმ კითხვაზე პასუხის გაცემის სურვილი, თუ რატომ დაწერა ერთმა „ბედნიერი ერი“, მეორემ კი – „ჯაყოს ხიზნები“… ჩემი სამუშაო მდგომარეობდა იმ ტკივილის არა მხოლოდ დათმენის, არამედ გააზრების მცდელობაში, რომელსაც ჩემში ყოველთვის იწვევდა „ბედნიერი ერის“ და „ჯაყოს ხიზნების“ თვით არსებობის ფაქტიც კი, რომ არაფერი ვთქვა მათთან ჩემს დიალოგზე, მათი სათქმელის გაგების მოთხოვნილებაზე (ანუ, მე მაინტერესებდა არა მათმიერი კრიტიკა, არამედ – ის მეტაფიზიკური ბაზა, რომელსაც მათი ეს კრიტიკა ეფუძნებოდა; არახილული, მეტიც, პოეტური მხარე). ჩემი ტექსტი იყო არა იმდენად პასუხი, რამდენადაც – შეკითხვა, უკეთ, გარკვეული მხატვრული ფორმით ჩამოყალიბებული შეკითხვა. (…) ხოლო რატომ ვერ გავცემდი პასუხს სულ სხვადასხვა გამოცდილების მკითხველის ერთადერთ შეკითხვას, თუ რატომ არსებობს ეს ტექსტი საერთოდ, ეს თავშივე ვთქვი: „ტრფობა წამებულთა“ თავად არის შეკითხვა. და ეს შეკითხვა პირადად მე ტექსტის გარეთ სულაც არ მტოვებს (რაც ჩემთვის პრინციპული საკითხია).”
ერთი, ცნობილი ალუზიით, დათო ბარბაქაძის მხატვრული ამბიცია ასეთია: პირველი ვინც ქართველ ერს სილა გააწნა, იყო ილია ჭავჭავაძე ლექსით ,,ბედნიერი ერი“ (რომელშიც ,,ბედნიერი“ სატირულად აკნინებს ქართველ ერს), მეორე – მიხეილ ჯავახიშვილი რომანით ,,ჯაყოს ხიზნები“ (ამ რომანის მთავარი თემა კულტურის დასასრულია, გამოხატული ცხოვრების უუნარობაში, უნაყოფობაში, ფაქტობრივად ზეზეურ სიკვდილში, რომელიც ერთი ინფანტილური და კეთილი ინტელექტუალური კაცის პირადი ტრაგედიით არის გადმოცემული. რომანში საბჭოთა ეპოქაშივეა ნაჩვენები (რამაც შეიწირა კიდეც ავტორი მე-20 საუკუნის 30-იანი წლების საბჭოთა რეპრესიების დროს, ასევე მოკლეს ილია ჭავჭავაძეც ამავე საუკუნის დასაწყისში სწორედ საბჭოთა სისტემის იდეოლოგიურმა მესვეურებმა…) პირველყოფილი ძალის პერსპექტივები ახალ სამყაროში, რომელშიც საბჭოეთიც შედის და რომლის მსხვერპლიც ნაწარმოებში გამოდის ძველი ქართული კულტურა ახალი საბჭოთა დემოკრატიის ხელში…) და მესამე – დათო ბარბაქაძე ფსევდოჰაგიოგრაფიული ქრონიკით ,,ტრფობა წამებულთა“. ,,მე მქონდა იმედი, რომ „ტრფობა წამებულთა“ არ იქნებოდა აღქმული უხამსობად, სულ მცირე, მოაზროვნე ადამიანების მიერ. ვფიქრობდი, რომ იმ სტადიის გავლის მერე, რომელიც მოსდევს ხოლმე მსგავსი ფორმებით სათქმელის გამოხატვას, ტექსტი დაუბრუნდებოდა თავის შინაგან დინებას და გადარჩებოდა გადასარჩენი, როგორც ყოველთვის ხდება ლიტერატურაში. ერთადერთი, ვისდამი შიშიც დროდადრო თავს მახსენებდა (ეს უკვე მერე, ტექსტის გამოქვეყნების მომდევნო წლებში), იყვნენ ე. წ. პატრიოტები და ფუნდამენტალისტ-მართლმადიდებლები, რომლებსაც თავიანთი ერთგულების გამოსავლენად შეიძლებოდა საქმე გაჩენოდათ ჩემი სახით (ანუ მეშინოდა მხოლოდ ფიზიკური ანგარიშსწორების). იქვე, თავს ვიმშვიდებდი იმით, რომ ამ ტექსტისთვის დიდხანს ვერ მოიცლიდნენ საქართველოს უკეთესი მომავლისთვის ბრძოლით დაკავებული, ყველაზე უფრო უხეში ძალები… მე გაცნობიერებული მქონდა პოლიტიკურსა და მხატვრულს შორის წინააღმდეგობის არა გარდუვალობა ამ ტექსტში, არამედ – მისი მაკონსტრუირებელი ფუნქცია (ნებისმიერი ტექსტი ავტორის დაუმთავრებელი, წერტილდაუსმელი შინაგანი წინააღმდეგობების მოძრაობაში ერთი გარკვეული მონაკვეთის კრისტალიზებას ახდენს; სხვაგვარად შეუძლებელი იქნებოდა ცნობიერების გადანაცვლება ახალი ტექსტის შესაქმნელად; ხშირად ხომ წერტილი ყველაზე უფრო შეუსაბამო მომენტში ისმის არა მხოლოდ ცხოვრებაში, არამედ – ტექსტშიც, და ასეთი წერტილი მისი პირობითობის ხაზგამსმელი უფროა, ვიდრე – დასრულების აღმნიშვნელი“ (დათო ბარბაქაძე).
,,სილის გაწვნა“ ადრეც და ახლაც ბევრმა მიიჩნია ადვილ და დაუდევარ საქმედ, თუმცა არაფერი იმდენ სიფაქიზეს, ერთგულებას (ნათლმხილველურ ჭვრეტას და რწმენის ძალას) არ მოითხოვს, როგორც ,,სილის გაწვნა,“ – სიყვარულის ეს ყველაზე დაფარული და ყველაზე გაცხადებული, ყველაზე უხეში და ყველაზე ფაქიზი აქტი, რადგან ამგვარი ბიოლოგიურობამდე ღრმა სენსიტიურობა მხოლოდ საკუთარი ნაწილის მიმართ შეიძლება არსებობდეს. ფაქტია, არაფრის მიმართ ადამიანები ისე არ უცხოვდებიან, როგორც – საკუთარი ნაწილის მიმართ. ამიტომ გამორკვევის, ხელახალი ცნობის პასუხისმგებლობას ის იღებს, ვისი მეხსიერებაც პირველადი მთლიანობის ხატს ინახავს. პირველად ხატთან, მთლიანობასთან, დაშორება-დაახლოების პოზიტიურ სათქმელად აღბეჭდვა ზოგჯერ უკიდურესი ნეგაციის გზით მჟღავნდება. აქ (ისევე, როგორც ილია ჭავჭავაძესთან ან მიხეილ ჯავახიშვილთან) ეს არ არის ეპატაჟი. ეს გამოხატვის მეტაფიზიკაა, რომლის მიზანია უკიდურესი სიზუსტე. სიზუსტე კი უხამსობამდე უკომპრომისოა. იგი მხოლოდ შიშველი სიმართლისკენ ილტვის და გზად არღვევს ყველაფერს, რითაც ადამიანთა ,,კეთილი გულები“ ყოფიერების უსახურ სიშიშვლეს ფარავენ. სწორედ ასეთი ტექსტია ,,ტრფობა წამებულთა“. ეს არის ერთგვარი ექსისტენციალურ-თეოლოგიური აპოფატიკა ღმერთისა და სიყვარულის შესახებ.
ექსისტენციური კრიტიკა, რომანის ეს იდეური საფუძველი, ავტორის განმარტებით, ,,რა თქმა უნდა, მტკივნეულ რელიგიურ საკითხებს უტრიალებს, თუნდაც – ცნობიერად თუ გაუცნობიერებლად ყველა ქართველისთვის თანამდევ ტრადიციულ სიამაყეს მარიამ ღვთისმშობლის წილხვედრობაში საქართველოს გადაცემისა და ამ სიამაყის მიუხედავად (და იქნებ შედეგადაც) ადამიანთა სავსებით გასაგები პრაქტიკული ცნობისმოყვარეობისა, თუ სად გადის ღვთისმშობლის მოთმინების საზღვარი და რა უნდა ჩაიდინოს საქართველომ ისეთი, რომ ღვთისმშობელმა იგი მიატოვოს, ანუ: მართლა ყველაფერი ეპატიებათ ქართველებს? იქნებ, თავისდაგაუცნობიერებლად, საქართველო ასეთი თამამი ექსპერიმენტის ობიექტიც არის და ორგანიზატორიც? ყოველ შემთხვევაში, ხედვის კუთხის არშეცვლა და მუდმივად ხაზგასმა იმისა, რომ საქართველო მარიამის წილხვედრი ქვეყანაა და ღმერთი მას არასდროს მიატოვებს, „ტრფობა წამებულთა“-ში სატირული შეკითხვის სახით შემობრუნდა: როგორ მიატოვებს ღმერთი იმას, რაც უკვე მიატოვა?…” (დათო ბარბაქაძე, 2003 წელი).
თვითგაუცხოების უკიდურესად კრიტიკული ვითარება „ტრფობა წამებულთა“-ში ასეთივე მხატვრულ უკიდურესობამდეა მიყვანილი. უკიდურესობამდეა მიყვანილი თვითონ ლიტერატურა, როგორც ფაქტი და როგორც პროცესი. რაც იმას ნიშნავს, რომ ის მოკვდა, მისი სიკვდილი აღსრულებულ იქნა, რათა ხელახლა დაიბადოს. ეს ,,საქმე“ ქართულ ლიტერატურაში დათო ბარბაქაძემ გააკეთა. ამის იქეთ მხოლოდ შემობრუნებაა (ყველაფერი სხვა, მხოლოდ სიკვდილის ადგილის ტკეპნაა, ან უბრალოდ, ადგილის სრული უცოდინრობა), რადგან აქ უკვე დასასრულია, – გზა აღარ არის.
დაბოლოს, წერილი მინდა დავამთავრო დათო ბარბაქაძის სიტყვებით მისივე ესსედან ,,შემხვედრი წინააღმდეგობები“, რომელიც „ტრფობა წამებულთა“-ს შექმნიდან ორი წლის მერე, 1994 წელს, არის დაწერილი და ტექსტის საბაზისო თეორიული საყრდენების შეჯამებას წარმოადგენს. კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია ესსეში მოცემული მწერლის გამჭოლი მზერა ლიტერატურული პროცესების მიმართ, რომელიც ჩვენს სინამდვილეში ახლა ცნობიერდება, თუმცა ზუსტად 17 წლის წინ იქნა მონიშნული სრულიად გარკვევით და ზუსტად, იმ დროს, როცა პოსტმოდერნისტული ბუმი (არაფერს ვამბობ მის კრიზისზე) ჯერ კიდევ გასავლელი გზა იყო ჩვენში:
,,გარკვეული ტრადიციით განმტკიცებული სისტემის რღვევისკენ და ახალ სისტემად მისი ტრანსფორმირებისკენ მიმართული სამუშაო ყოველთვის იმპროვიზაციული სახის მატარებელია და, აქედან გამომდინარე, მისთვის ნიშნეული რადიკალიზმიც მხოლოდ ოპერაციონალური საყრდენის როლს ასრულებს, რომელიც, ადრე თუ გვიან, აუცილებლად უნდა გადაილახოს… თუ კანტს ვერწმუნებით, რომ ესთეტიკური ჭვრეტა სრულიად გულგრილია მისი საგნის არსებობა-არარსებობის მიმართ, მაშინ უნდა ვაღიაროთ, რომ ჩვენი დრო, მეოცე საუკუნის მიწურული, ერთსა და იმავე დროს, ესთეტიკის სრული ჰეგემონიის დროცაა და მისი სრული კრახის ჟამიც. კირკეგორის დეფინიციასაც თუ გავიხსენებთ, მაშინ ასეთ სურათს მივიღებთ: XX საუკუნის მიწურულს ესთეტიკა საბოლოოდ მოწყდა ეთიკას და მარტო აღმოჩნდა. ალბათ, ამასაც გულისხმობენ პოსტმოდერნის თეორეტიკოსები, როცა რეალობის აგონიურობაზე მიუთითებენ. მაგრამ ჩემთვის განსაკუთრებით ახლობელია კასირერის შენიშვნა, რომ მითები, განსხვავებით ხელოვნებისგან, სულაც არ არიან გულგრილი რეალობისადმი. ჩემი ღრმა რწმენით, უკვე არის იმის ნიშნები, რომ სულ მალე დასაბამი მიეცემა სრულიად ახლებურ ხედვას, ახალ რეაქციას, და ეს იქნება რეაქცია სწორედ რეალობის გაქრობაზე, მაგრამ ახალი იქნება იგი იმდენად, რამდენადაც აღარ დაკმაყოფილდება გამქრალ რეალობაში ცხოვრებით და თამაშით, და ამ არარას აუჯანყდება. დღეს არა მხოლოდ არადამაკმაყოფილებელი, არამედ დოგმატური და აგრესიულიც კია გამქრალი რეალობის მეტაფორით ოპერირება. ახლა რეალობის აღდგენაზე ზრუნვაა მთავარი. ამაში, ალბათ, სრულიად არაუწყინარ და არაუმნიშვნელო როლს შეასრულებს ახალი ნატურალიზმი და ახალი ემპირიზმი. ვფიქრობ, ეს პროცესი რაციონალური და ჰერმენევტიკული წიაღსვლების პარალელურად და ვიზუალური ცნობიერების საპირისპიროდ წარიმართება. ჩვენი ეპოქა ანუ დროის ის მონაკვეთი, რომელიც უკვე დიდი ხანია თავის თავში ბრუნავს, ტოტალური ვიზუალიზაციის ეპოქაა, – როცა რაციონალიზმის ჩიხიდან ადამიანის გამოთავისუფლების მოწადინე და ამ მიზნით შიგნიდან გარეთ, სიღრმიდან ზედაპირზე ორიენტირებული ათასგვარი ტექნიკა, კადრების სწრაფმონაცვლეობა და სიჩქარე, იერარქიების ნგრევის პათოსი და პირველადსა და მეორადს შორის საზღვრების წაშლის პოლიტიკა ადამიანის გადარჩენისავე საპირისპირო ტენდენციად შემოიქცა. ისტორიაში უცვლელი პარადიგმები არ არსებობს, მაგრამ პარადიგმების მონაცვლეობის პროცესი უცვლელია. არის დრო, როცა სიღრმე ზედაპირმა უნდა გაამჟღავნოს. ესაა პოსტმოდერნის ეპოქა. მაგრამ დგება დრო, როცა სიღრმე სიღრმითვე უნდა გამჟღავნდეს და გაცნობიერდეს. ეს უკვე ის ხანაა, რომელიც პოსტმოდერნს მოხსნის და შეინახავს” (დათო ბარბაქაძე, ,,შემხვედრი წინააღმდეგობები“, თებერვალი, 1994 წელი; ხაზი ჩვენია – ნ. ტ.)

ბათუმი, 2011 წელი

ლუიზა ხაჭაპურიძე, ია ხაჭაპურიძე _კულტურათა ინტეგრაცია და ენობრივი დესემანტიზაცია (მეგობარი/შეყვარებული/ბოიფრენდი)



საზოგადოებაში არსებული სოციალურ-პოლიტიკური, კულტურულ-ეკონომიკური ცვლილებები და შესაბამისი ფსიქოლოგიური ფაქტორები იწვევს ცნობიერების ფორმირებას, რაც ყველაზე უკეთ აისახება ენაში… ხდება სიტყვის მნიშვნელობის ცვლა ან ჩანაცვლება ახალი ლექსემით. ყოველივე ეს საზოგადოების განვითარების და მისი უცხო კულტურასთან ურთიერთობის თანამდევი პროცესია.
საანალიზოდ ავიღეთ ორი სიტყვა (შეყვარებული, მეგობარი), რომელიც დღესდღეობით ყველაზე მეტად განიცდის სემანტიკურ ცვლილებას, თუმცა ეს პროცესი ჯერ კიდევ არაა დასრულებული.
საილუსტრაციო მაგალითებად გამოვიყენეთ როგორც გამოქვეყნებული სამეცნიერო ლიტერატურა და ინტერნეტ საიტები, ასევე ჩვენ მიერ საქართველოში ჩაწერილი და უცხოეთში (ამერიკა, ინგლისი, იტალია, საფრანგეთი, ესპანეთი) ინტერნეტქსელით (გამოკითხვის გზით) მოპოვებული მასალები. რესპოდენტებად შევარჩიეთ 18-დან 45 წლის ჩათვლით ადამიანები, რათა უკეთ გამოგვევლინა საკვლევ ლექსემათა დესემანტიზაციაის პროცესი.
ქართულში მეგობარი განიმარტება, როგორც გულითადი ამხანაგი, ჭირისა და ლხინის მოზიარე, ახლობელი ადამიანი: “მეგობარი სიძისაი… სიხარულით უხარიან” (პარხლის ოთხთავი, იოანე 3,29); “უკეთუ გლოცვიდეს მოყუარე შენი” (გელათის, II შჯული 13,6); მოყვარენი ჩემნი და მეგობარნი ჩემნი ჩემს წინაშე მომეახლნეს და დადგეს” (ფს.37,12); “მას ღამესა ერთგან იყვნენ შვენიერნი ამხანაგნი” (რუსთაველი, 1986, 673,4); ყველას გვახსოვს სულხან-საბას ტრაქტარი ამხანაგის შესახებ: “ამხანაგი ზღუდე მაღალია, სიმაგრე დაურღვეველია…”
ი. აბულაძის ლექსიკონიდან ჩანს, რომ ძველ წერილობით ძეგლებში საყვარელი ადამიანის აღსანიშნავად გამოიყენებოდა ტერმინები საყვარელი, მოყვარე, მეგობარი, ტრფიალებული (შეყვარებული): “ესე არს ძე ჩემი საყუარელი – მათე 3,1″ (ი. აბულაძე,1973), ~კაცი იგი ახალნერგი, შეყუარებული – ესაია 3,7″ (იქვე), “ქრისტესმიერნო საყვარელნო” (იოანე ოქროპირი, 1990),”განგაშორეს შენ ტრფიალებულთა შენთა – იერემ. 4,30″(ი. აბულაძე,1973).
“ვეფხისტყაოსანში” საყვარლად იწოდება აგრეთვე შეყვარებული ქალი ან კაცი: “ჩვენ ვერ ჭვრეტა საყვარლისა ჭირსა ძველსა გაგვიახლებს” (რუსთაველი,1986, 840,1), “მაგრა შევკრთი, საყვარელი ჩემი ვნახე ძილსა შინა” (იქვე, 512,2), “აწ, საყვარელსა მიუწერს გულამოსკვნილი, მტირალი”(იქვე, 1292,1)…
ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონის მიხედვით: საყვარელი რამდენიმე მნიშვნელობით გამოიყენება:
1. ვინც ან რაც უყვართ “საყვარელი შვილი; საყვარელი მასწავლებელი”, “მშობლიური ჩემო მიწავ, შენს საყვარელ სახელს ვფიცავ” (გ.ტაბ.); საყვარლად _ ლამაზად, მოხდენილად, მშვენივრად “საყვარლად მორთავს ბალახს” (ვაჟა), “ზედა ტუჩი საყვარლად აბურცვოდა” (კ. გამს)
2. სატრფო, მიჯნური _ “ცნობს საყვარელი საყვარლისა გულს” (აკაკი);
3. ვინც ვინმესთან ქორწინების გარეშე, ფარულ კავშირში იმყოფება “შენ ქმარს ღალატობ, სხვისი საყვარელი ხარ” (ჭ. ლომთათ.), “როცა ქმარი შინ არ ეგულვის, ქალი საყვარელს ეპატიჟება” (გ. ქიქოძ.)
4. სიტყვის მასალა _ “ვაი, საყვარელო, რა ბედნიერი დღეები მელის!” (ა. ქუთათელ).
ქართულში ერთმანეთის პარალელურად გამოიყენებოდა სიყვარულიდან ნაწარმოები ფორმები: ღვთისმოყვარეობა, კაცთმოყვარეობა, სიბრძნისმოყვარეობა… _ ვერცხლისმოყვარეობა, სიძვისმოყვარეობა, გამოთმოყვარეობა… მაგრამ უნდა აღვნიშნოთ, რომ ტერმინი საყვარელი, მემრუშე ადამიანის მნიშვნელობით გვხვდება მხოლოდ მე-19 საუკუნიდან, მანამ ამ სემანტიკით გამოიყენებოდა ლექსემები: აშიყი/არშიყი, ხარჭა/ხასა, მეძავი, მრუში (პ.ს. განირჩეოდა მრუში -ქორწინებაში მყოფთა ფარული კავშირი, მეძავი – პირიქით) “აშიკი ურცვხ და ურუდებული” (ზ. სარჯველაძე, 1995), “საულისა სუმულ იყო ხარჭი ერთი – II მეფ. 22,24″(ი. აბულაძე, 1973), “შეიყუარა უფროის ცოლთა და ხარჭათა მისთა – II ნეშტ.11, 21″ (იქვე), ზოგჯერ ამ მნიშვნელობით გვხვდება მოტრფიალეც: მოტრფიალე/აშიყი “ჭაბუკი იგი მოტრფიალე განხურვებული” (ი. აბულაძე, 1973), “ტრფიალება სხუა არარა არს თვინიერ დახშირება ნებისა წადილისასა” (სულხან-საბა,1993)
როგორც განხილული მაგალითებიდან ჩანს, დღემდე არაკანონიერ სქესობრივ კავშირში მყოფი ქალი და მამაკაცი იწოდებოდნენ საყვარლებად. ხოლო სუფთა, წრფელი ურთიერთობის მქონენი კი შეყვარებულებად. მეგობარად კი მოიხსენება გვერდით მდგომი, ჭირისა და ლხინის მოზიარე ამხანაგი.
აქვე შევნიშნავთ, რომ სიტყვა „ამხანაგი“ კომუნისტური მმართველობის დროს გაცვეთილი ტერმინია და დღესდღეობით ნაკლებად გამოიყენება.
დღეს დასავლეთიდან შემოსულ ლიტერატურასა და ფილმებში შეყვარებულად და მეგობრად (ბოყფრენდ-გირლფრედ) ითარგმნება საქმრო, რომელთანაც ქორწინებამდე სექსი ნებადართულია.
გამომდინარე იქედან, რომ შეყვარებული დღითი-დღე კარგავს ძველ მნიშვნელობას, საზოგადოება ცდილობს ენობრივად მოუძებნოს მას განსხვავებული ნიშანი. თუ თვალს გადავავლებთ ინტერენეტ ფორუმებს, ვნახავთ, რომ ახალგაზრდები ე.წ. თინეიჯერები ლექსიკონებსაც კი მიმართავენ საჭირო სიტყვის საპოვნელად. მაგ. მოვიყვანთ მცირე ამონარიდს: “შეყვარებულს ვიღა იყენებს, ცოტა ბავშვურიცაა, თან კიდე საყვარლის პონტშიც ხმარობენ და არ მისწორდება. რა უნდა დავარქვა ბიჭს, რომელიც მესიმპათიურება? სულხან-საბაც კი ვნახე, მარა იქ ამის შესაფერისად ჩოყლაყი წერია და ტეხავს, ან როგორ უნდა წარვადგინო, გაიცანით, ეს ჩემი ჩოყლაყია-თქო :))” (ჰტტპ://ფორუმ.ტსუ.გე /ლოფივერსიონ/ინდეხ.პჰპ/) ან კიდევ “ქართულ შესატყვისს ვეძებ. არ მომწონს “გელ/ბოიფრენდი”. “შეყვარებულის სტატუსის” მერე “პწიტ ამი”-ს როგორ იტოდი ქართულად? მეგობარი’ ხო, მაგრამ იმ მეგობრას რას უშვები, ვინც უბრალოდ მეგობარია და არა მეგობარი მეგობარი. ბოლო-ბოლო სახელი ხომ უნდა დაერქვას ფენომენს, რომელიც არსებობს?! მოკლედ რა დავარქვათ?” (ჰტტპ://ფორუმ.რუსტავი2.ცომ/ლოფივერსიონ/ინდეხ.პჰპ/)
ეკლესიურმა საზოგადოებამ გამოსავლის საპოვნელად კლასიკურ ქართულს მიმართა და წამოიღო იქედან სიტყვა მიჯნური, რათა შეყვარებული ანუ დღევანდელი გაგებით სექსუალური პარტნიორი და წრფელი, სუფთა ურთიერთობა გაემიჯნა (შრდ. “მიჯნურობა სხვა რამეა, არ სიძვისა დასადარი….” რუსთაველი) (აქვე შევნიშნავთ, რომ მორწმუნენი ღვთისმშობლის ხატს “უჭკნობი ყვავილი”, რომელიც გადმოცემით ოჯახის შექმნას აკურთხებს, “მიჯნურობის” ხატად მოიხსენიებენ).
რაც შეეხება მეგობარს, დღეს იგი ხშირ შემთხვევაში ენაცვლება ინგლისურიდან შემოსულ ბოიფრენდს (ბოყფრენდ-გირლფრედ) ასე მოიხსენებენ ადამიანს, რომელთანაც იზიარებენ სარეცელს და რომელიც შემდგომში, შეიძლება, გახდეს საქმრო/საცოლე. თუმცა ისიც შეიძლება, ვივარაუდოთ, რომ მეგობარი ერთგვარი ევფემიზმია საყვარლის აღსანიშნად.
მასალაზე მუშაობისას ასეთი ფაქტის მომსწრეც გავხდით, ერთ ოჯახს ახალგაზრდა ქალ-ვაჟი ესტუმრა, მათი წასვლის შემდეგ მეზობელმა ამ ოჯახის წევრს უთხრა: “ეს ბიჭი თქვენი ნათესავის მეგობარია, ხომ?” რაზედაც უპასუხეს – “არა, მეგობარი არ არის, საქმროა”.
რაც შეეხება საქართველოს პერიფერიებს, აქ ჯერ კიდევ მთლად არ მომხდარა საანალიზო სიტყვათა დესემანტიზაცია, განსაკუთრებით 35 წლიდან ზემოთ რესპოდენტებში, ისინი ტრადიციული გაგებით გვხვდება (მეგობარი _ ახლობელი ძმაკაცი, დაქალი).
Eეკლესიაც, შეიძლება ითქვას, ერიდება კიდეც ახლობელი მამაკაცის თუ ქალის მისამართით სიტყვა “მეგობრის” ხსენებას და არის მცდელობა, მის ნაცვლად დამკვიდრდეს შესიტყვებები: ქრისტესმიერი მეგობარი / ნამდვილი მეგობარი / სულიერი და-ძმა ან ტერმინები: ძმობილი / ძმაკაცი / ძმადნაფიცი, დობილი / დაქალი.
თუ უცხოურ პრესას, მხატვრულ ლიტერატურას ან ინტერნეტ საიტებს გადავხედავთ ანალოგიურ სიტუაციაში იმყოფებოდნენ ევროპელებიც გასულ საუკუნეში: პირველად სიტყვა ბოიფრენდი, უქორწინებელთა სექსუალური ურთიერთობის აღსანიშნავად, გვხვდება 1889 წლის ერთ-ერთ ბრიტანულ გაზეთში, კერძოდ ბრიტანელი მწერალის, დრამატურგისა და მთარგმნელის ნილ ბარტლეტის წერილში „ვინ იყო ეს ადამიანი?“, რომელშიც ავტორი აღშფოთებას ვერ მალავს ტერმინ მეგობრის შინარსობრივი დეგრადაციის გამო (ჰტტპ://წწწ.ტიტიტუდორანცეა.ცომ/ზ/ბოყფრიენდ.ჰტმ)
დღესდღეობით ევროპულ ენებში ტერმინოლოგიურად მეტ-ნეკლებად გამიჯნულია ნამდვილი მეგობარი და ბოიფრენდი.
ჩვენ ფაცებოოკ-ის, ტაგგედ-სა და სკყპე-ს მეშვეობით საგანგებოდ გამოვკითხეთ უცხოელი (ფრანგი: – ოლივიე ორდეკენი, ქრისტოფ მატეი, ჟან-რენე უდო, ცედრიქ ბიგო, ოლივიე სინოლა; ინგლისელი – ქრისტეანსონ ზედ, კატრინა Lლე Mმადენი, ჟოსე Dდუარტე, გორდონ კორნიში… ჰოლანდიელი – მიშელ მიკანო ზაალი, საბრინა ჰოლსდერვერი… ესპანელი – ალფონსო რამირესი, ხუან-ანტონიო რივასი, ხოსე დომინგესი… იტალიელი – ანტონიო დ’ალესიო, ჯუზეპე მაიზანო, ანდრეა მორო… რუსი – კატია ვახმიანინა, ანნა იოგურცევა, იგორ მასალკინი, ნინა ვასილცევა… და ა. შ.) მეგობრები; დაახლოებით 25 ადამიანი, თითო ერიდან 5 კაცი.
მაგ.: ესპანურში ბოიფრენდის მნიშვნელობით გვხვდება ტერმინები: ნოვიო (მამრ.სქეს.), ნოვია (მდედრ.სქეს). იტალიურში: ცონვივენტე, ფიდანზატო. თუმცა ამავე სემანტიკით გამოიყენებენ ტერმინსაც ამიცო (მეგობარი), ხოლო ნამდვილი მეგობრის აღსანიშნავად გვხვდება შესიტყვება ამიცო ინტიმო (უახლოესი მეგობარი), ანუ სიტყვა მეგობარი მსაზღვრელის გარეშე თითქმის აღარ გამოიყენება, რათა არ მოხდეს შინაარსობრივი აღრევა.
ფრანგულში ბოიფრენდის მნიშვნელობით გვხვდება: სა ფემმე / სონ ჰომმე (მისი ქალი/კაცი) ან უნე პეტიტე ამიე (პატარა მეგობარი). აქაც, მსგავსად იტალიურისა, მსაზღვრელს (პეტიტე-პატარა) აკისრია დეფინიციის ფუნქცია. თუ ამი ნამდვილ მეგობარს აღნიშნავს, პეტიტ ამი ბოიფრენდი მეგობარია. დაქორწინებულთა ფარული ინტიმური ურთიერთობის აღსანიშნავად კი გამოიყენება ლექსემა: უნ ამანტ – საყვარელი (მიღებულია ზმნიდან აიმერ – სიყვარული).
აღსანიშნავია, ერთი გარემოება, ჩვენ მიერ გამოკითხული ყველა უცხოელი რესპოდენტი, განურჩევლად ეროვნებისა, შენიშნავს: რაოდენ გასაკვირიც უნდა იყოს, არსებობენ შეყვარებული წყვილები, რომელთაც არა აქვთ სექსუალური ურთიერთობა, ოღონდ რელიგიური მოსაზრებიდან გამომდინარე და მათ ეწოდებათ, უბრალოდ, შეყვარებულები (მაგ. საფრანგეთში ამოურეუხ , იტალიაში – ინამორატი ).
ევროპელი მეგობრების გარდა გამოვკითხეთ რუსებიც, აღმოჩნდა, რომ ქართულის მსგავსაც აქაც ლექსიკური დესემანტიზაციის პროცესი მიმდინარეობს.
რუსულ ინტერნეტ ფორუმებზე ერთმანეთს მოუწოდებენ დაიცვან რუსული ენა და სიტყვა – Друг (მეგობარი) ბოიფრენდის მნიშვნელობით არ გამოიყენონ. მის ნაცვლად იხმარონ არსში მისი ფარდი რუსული სიტყვები, როგორიცაა: Ухожёр, Хахаль (просторечие, с отрицательным оттенком), Ее парень… რადგან ბოიფრენდს სინამდვილეში არავითარი კავშირი არა აქვს სუფთა მეგობრობასთან (ჰტტპ:// კუბუნტუ.რუ/ნოდე/3380 – Друг, бойфренд, любовник …Это одно и тоже или еще кто?).
Mმსგავსად ევროპული ენებისა, აქაც სიტყვას – Друг დიფერეციისათვის თან ახლავს მსაზღვრელი, მაგ.: Мой друг – ნიშნავს ბოიფრენდს, ხოლო Близкий друг – უახლოეს მეგობარს.
აღნიშნულ ტერმინთა სემანტიკის რღვევა, მიმდინარე, ჯერ კიდევ დაუმთავრებელი პროცესია (იგი ისე აქტიური არაა პერიფერიებში, როგორც საქართველოს ცენტრალურ ქალაქებში). საზოგადოების ცნობიერებაში ფასაულობათა გადახალისება ხდება, დღეს თუ არა ხვალ, ეს ყველაფერი სათანადო ნიშნით გამოიხატება ენაშიც.

Lლიტერატურა

1. ი. აბულაძე, ძველი ქართული ენის ლექსიკონი, თბ., 1973
2. შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსანი, თბ., 1986
3. სულხან-საბა ორბელიანი, ლექსიკონი ქართული, ტ. II, თბ., 1993
4. იოანე ოქროპირი, ოქროს წყარო, განმეორებითი გამოცემა, თბ., 1991
5. ზ. სარჯველაძე, ძველი ქართული ენის ლექსიკონი, თბ., 1995
6. ქეგლ _ ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონი, რვატომეული (არნ.
ჩიქობავას რედაქციით), თბ., 1950-1964
7. ფსალმუნნი მეფის დავითისა, თბ., 1989

Video

გია ჯოხაძე და თამარ ტალიაშვილი _ როგორ დავარქვათ სათაური? 5


ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სემიოტიკის კვლევითი ცენტრის პროექტი ყველასთვის: როგორ დავარქვათ სათაური?

თამარ ტალიაშვილი და გია ჯოხაძე _ სათაურის ფუნქციები, ინტერპრეტაცია

Video

ლაშა ჩხარტიშვილი _ როგორ დავარქვათა სათაური? 4


ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სემიოტიკის კვლევითი ცენტრის პროექტი ყველასთვის: როგორ დავარქვათ სათაური?

ლაშა ჩხატრიშვილი და თამარ კიკნაველიძე, ილიაუნის მკვლევრები, თეატრმცოდნეები: სპექტაკლების სათაურები

Video

ვლადიმერ ლუარსაბიშვილი _ როგორ დავარქვათა სათაური 3


ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სემიოტიკის კვლევითი ცენრტის პროექტი ყველასთვის _ როგორ დავარქვათ სათაური?

ვლადიმერ ლუარსაბიშვილი, ილიაუნის მკვლევარი, _ სათაურები თარგმანში

Video

ბელა ჩეკურიშვილი _ როგორ დავარქვათ სათაური 2


ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სემიოტიკის კვლევითი ცენტრის პროექტი: როგორ დავარქვათა სათაური?

ბელა ჩეკურიშვილი _ “24 საათის” ჟურნალისტი: როგორ არქმევენ სათაურებს პრესაში

Video

სალომე ომიაძე _ როგორ დავარქვათ სათაური


ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სემიოტიკის კვლევითი ცენტრის პროექტი.

სალომე ომიაძე _ ჟურნალისტურ სათაურთა პრაგმატიკა

ცირა ბარბაქაძე _ როგორ დავარქვათ სათაური: ერთი საუკეთესო რჩევა


ყველაფერი, რაც არსებობს ამ სამყაროში, ითხოვს სახელს. სახელის დარქმევით თითქოს სრულდება ერთგვარი რიტუალი და საგანს, მოვლენას, ფაქტს, ნებისმიერ ტექსტს, ენიჭება ფუნქცია. ამის შემდეგ ის შემოდის  სახელთა სამყაროში და ფუძნდება, როგორც  გარკვეული შინაარსისა და ფუნქციის მქონე, რომელსაც ენიჭება ”კანონიერი უფლება” შევიდეს ურთიერთქმედებაში  სახელით გამოხატულ სხვა საგნებთან, მოვლენებთან, ფაქტებთან.

ტექსტისთვის სახელის დარქმევა შემოქმედებითი მოღვაწეობაცაა და ერთგვარად შემოქმედის მოღვაწეობაც… რაღაც ახალი ქმნადობა. ავტორი ტექსტის ბატონ-პატრონია, მან კარგად იცის, რისთვის, რატომ, რა მოტივებით შეიქმნა ტექსტი. გაცნობიერებული აქვს მისი არსი, ფუნქცია, დანიშნულება, აზრი (ყოველ შემთხვევაში, რამდენადაც ეს შესაძლებელია…). ენის  ქაოსიდან ავტორი ქმნის ტექსტს, ანიჭებს მას სიცოცხლეს და დამოუკიდებლობას და აუცილებლად აძლევს სახელს (სათაურს). ეს პროცესი შეგვიძლია შევადაროთ ბავშვის დაბადებას, როცა მშობელი მას არქმევს სახელს.  ტექსტის სათაური (ისევე, როგორც ბავშვის სახელი) შეიძლება არ განსაზღვრავს და არ ამოწურავს  ყველაფერს, მაგრამ აუცილებელია, როგორც მისი არსებობის ნიშანი.

სახელდება _ ეს არის გამორჩევა სხვა დანარჩენისგან. ინფორმაციულ ოკეანეში ჩვენ ვარჩევთ ტექსტებს სახელებით ანუ: სათაურებით.

ლოსევის მიხედვით, სახელი, ეს არის: საზღვარი, ფორმა, განსხვავებულობა, თავისებურება, სახე, აზრი… იგივე შეიძლება გავიმეოროთ სათაურებზეც.

ავტორები ძალიან  ბევრს ფიქრობენ სათაურის დარქმევაზე და ეს ყოველთვის არის რთული პროცესი, რადგან შენ განსაზღვრავ უკვე არა მხოლოდ ტექსტის აზრს, არამედ ორიენტაციასაც, საით და როგორი მკითხველისკენ გასცუროს ამ ტექსტმა.

უმბერტო ეკო წერდა: სათაურმა არ უნდა შეიყვანოს შეცდომაში მკითხველი/მსმენელი/მაყურებელი, ვინაიდან პირველი შთაბეჭდილება ძალიან მნიშვნელოვანია.  …სჯობს, მწერალი უმალვე გარდაიცვალოს, როგორც კი ბოლო გვერდს დაწერს, რათა ნაწერი უსათაუროდ მივიდეს მკითხველამდეო…

თანამედროვე სამყაროში ტექსტის სათაური  არის ამავე დროს რეკლამა _  ბრენდის ნაწილი, ტექსტის პასპორტი, ფასადი, სახე, გზამკვლევი, დროშა და სიმბოლური ნიშანიც…

რეკლამის ტექსტი კი უნივერსალური დანიშნულებისაა, მისი მიზანია, რაც შეიძლება, საზოგადოების დიდ ნაწილზე მოახდინოს ზეგავლენა. ამისათვის რეკლამა იმუშავებს ზემოქმედების უნივერსალურ ფორმებს. ენა (მეტყველება) უკვე თავის თავში ატარებს ზემოქმედების ფუნქციას იმის მიუხედავად, ამ ფუნქციას აცნობიერებს თუა არა მოლაპარაკე. ის ვინც მეტყველებს, ტექსტს ქმნის, უკვე ნიშნავს, რომ მას სურს, რომ მის ნათქვამს ან დაწერილს ჰქონდეს ზეგავლენა მეორე ადამიანზე, ადამიანთა ჯგუფზე, ან საზოგადოებაზე… სხვაგვარად ის, უბრალოდ, არ ილაპარაკებდა (არ დაწერდა). რეკლამის და, ამ შემთახვევაში, სათაურის შერჩევისას, მეტყველების ზეგავლენის ფუნქცია პრიორიტეტული ხდება, რათა სათაურმა, როგორც რეკლამამ, მიიქციოს ყურადღება.

სალექსიკონო განმარტებით:  რეკლამა (ლათ. reclamo – „წამოვიყვირებ“) _ ეს არის ინფორმაცია, გავრცელებული ნებისმიერი მეთოდით, ნებისმიერი ფორმით და ხერხით, მიმართული საზოგადოების ფართო მასებისთვის, რეკლამირების ობიექტის მიმართ მათი ყურადღების მიპყრობის და/ან ინტერესის გაღვივების მიზნით.

ტექსტის სათაურის, როგორც რეკლამის გაგება, გვაიძულებს, მეტი სიფრთხილით შევარჩიოთ სათაურები, რადგან ძალიან არ გაგვიტაცოს სარეკლამო ფუნქციამ და არ დაშორდეს ტექსტი სათაურს, როგორც ეს ხშირად ხდება რეკლამაში. იმ შემთხვევაში, თუ ავტორი ეფექტურად შეარჩევს სათაურს, მაგრამ ამ სათაურს არ ექნება კავშირი ტექსტთან, მკითხველი მოტყუვდება ერთხელ და მეორედ ამას უკვე აღარ დაუშვებს.

     სათაურის ფუნქციაა, მკითხველი მიიყვანოს ტექსტამდე, ამისთვის ავტორები განსხვავებულ ხერხებს მიმართავენ.

როგორი შეიძლება იყოს კარგი სათაური? _ ორიგინალური, სხარტი, კრეატიული, რაღაც უნდა თქვას ტექსტზე და, ამავე დროს, არ უნდა თქვას ყველაფერი. მოკლედ, სათაურებიც მრავალფეროვანია ისევე, როგოც მათი შემქმნელი ავტორები.

ეგრეთ წოდებული, “მოლაპარაკე” სათაურები გვაძლევს პუბლიკაციაზე პირველად წარმოდგენას, რითაც მკითხველი იღებს გადაწყვეტილებას, რა წაიკითხოს პირველ რიგში და რა _ გადადოს.

პროვოკაციული (ეპატაჟური) სათაურები  ზემოქმედებს მკითხველის ემოციაზე, იწვევს ინტერესს, აინტრიგებს მას.

 

როგორ დავწეროთ სათაური

▶ სათაური უნდა შეიცავდეს გასაღებ სიტყვებს და გამოხატავდეს სტატიის არსს;

გასაღები სიტყვების შერჩევა სათაურში მნიშვნელოვანია იმითაც, რომ ამის მიხედვით ხდება ინტერნეტ-სივრცეში თქვენი მასალის ინდექსაცია;

▶უმჯობესია, თხრობითი, მარტივი წინადადებები;

▶ზმნა _ არის “მოლაპარაკე” სათაურის მთავრი ელემენტი, შეარჩიეთ დინამიური ზმნები;

▶დრო უმჯობესია ახლანდელი!

▶სათაურმა არ უნდა გამოიწვიოს იმედგაცრუება, უნდა შეესაბამებოდეს შინაარს!

   რომელი სათაურები იქცევს ყურადღებას თანამედროვე საზოგადოებაში, ანუ: როგორი სათაურები ”მუშაობს”:
1. ყვითელი პრესის, მყვირალა სათაურები (შეიძლება, არ მოგვწონს, მაგრამ ეს ფაქტორი მუშაობს…);
2. ნეგატიური ინფორმაციის შემცველი სათაური აგრეთვე იქცევს ყურადღებას პოზიტიურთან შედარებით;
3. პროვოკაციული და ეპატაჟური;
4. კრეატიული…

თუ თქვენ შექმნით ამგვარად სათაურებს, ყურადღებას ნამდვილად მიიქცევს და შეიძლება წაგიკითხონ კიდეც, მაგრამ გახსოვდეთ: ამის შემდეგ როგორი აზრი დარჩებათ, თქვენ იღებთ პასუხისმგებლობას… რადგან ეს ფაქტორი აუცილებლად იმოქმედებს თქვენს იმიჯზე.

აგრეთვე თქვენ გადაწყვიტეთ, გინდათ თუ არა შექმნათ ისეთი სათაური, რომელიც ამგვარ შედეგს გამოიწვევს:

ფეისბუქზე გამოქვეყნდა ასეთი სტატუსი: ”ერეკლე დეისაძეს თავი მოუკლავს! ხომ არ იცით, რა მოუვიდა საწყალს? ”

როგორც აღმოჩნდა, ჟურნალისტს სტატია დაუწერია სათაურით: “ერეკლე დეისაძემ თავი მოიკლა!”  საქმე იმაშია, რომ  სათაური მეტაფორული იყო… ჩვეულებრივმა მკითხველმა კი პირადაპირ გაიგო… ერთი პოეტი ამ ფაქტის შესახებ წერდა: ”ხომ გითხარით, საქართველოში მხოლოდ სათაურებს კითხულობენო…”

მხოლოდ საქართველოში არ კითხულობენ მხოლოდ სათაურებს, ამიტომ …. ფრთხილად, სათაურებთან…

ნებრისმიერი რჩევა, რომელიც შეიძლება სათაურის დარქმევასთან დაკავშირებით მოისმინოთ, პირობითია და მათ შორის  საუკეთესო რჩევა ასეთია: უბრალოდ, იფიქრეთ ამაზე…

 

გია ჯოხაძე _ სათაურის სემიოტიკა ქართულ ისტორიულ ნარატივში


     

საკითხის ამგვარად დასმა და სათაურში გამოტანილი პრობლემის მრავალპლანიანობა ისტორიკოსს აიძულებს, გადახედოს ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა მიღწევებს და სათანადო ინსტრუმენტარიები მოიმარჯვოს.

უწინარეს დებულებად მიგვაჩნია ისტორიული ტექსტის, როგორც ნარატივის, განხილვა.

პოსტმოდერნული გამოწვევა

 

პოსტმოდერნიზმი ისტორიულ მეცნიერებაში ლინგვისტიკისა და ლიტერატურათმცოდნეობის გავლენითა თუ წაბაძვით წარმოიშვა. მარქსიზმითა და სტრუქტურალიზმით თავგაბეზრებულმა  ინტელექტუალებმა მიზნად დაისახეს, შემოქმედებითი ინდივიდუალობა  ათასი ჯურის დეტერმინიზმისაგან გაეთავისუფლებინათ. ამ მიმართულების ადეპტებმა ეჭვქვეშ დააყენეს ისტორიული ჭეშმარიტების გაგება, ზოგმა ეს საკითხი საერთოდ არ მიიჩნია რესპექტული დისკუსიის საგნად. მათი ლოგიკა ამგვარი გახლდათ: ისტორიკოსი მწერლისა და პოეტის მსგავსად ქმნის ისტორიულ ტექსტს, რომელიც სხვა არაფერია, თუ არა – თხრობითი დისკურსი, მხატვრული ლიტერატურისათვის ნიშანდობლივი ამბავი, რიტორიკის კანონებისადმი დაქვემდებარებული ნარატივი. ისტორიის ნებისმიერ ვერსიას არსებობის თანაბარი უფლება აქვს; იგი არ გამოხატავს ისტორიულ ჭეშმარიტებას, მეტიც: მას არცა აქვს ამის პრეტენზია. ის მხოლოდღა ისტორიული თხზულების ავტორის სუბიექტურ შეხედულებებსა და შეფასებებს წარმოაჩენს.

მაგრამ არსებობს განსხვავებაც: მწერალი ან პოეტი თავისუფლად ერთობა აზრების ეკვილიბრისტიკით, ქმნის მხატვრულ კოლაჟებს, თავს ნებას აძლევს, მოიახლოოს, ერთმანეთში აურიოს ეპოქები და ტექსტები… ისტორიკოსი კი ისტორიული წყაროებით ოპერირებს: მისი სტრატეგია ვერაფრით იქნება გარკვეულ მოცემულობას სავსებით დაცილებული; წყარო აიძულებს მას, მოგვცეს მისი და მხოლოდ მისი შეძლებისდაგვარად ზუსტი და ღრმა ინტერპრეტაცია. დესტრუქციონიზმის მეთოდიკის პოპულარობამ ისტორიიდან ჭეშმარიტებასთან ერთად ის დროც განდევნა, რომელიც ისტორიული პროცესის ფაქტურას ქმნიდა.

ზოგადადაც, და – კერძოდ, ისტორიული მეცნიერების პარადიგმატულობის შეფასებისას, მიგვაჩნია, რომ კატეგორიულობა ცუდი ტონია, და შესაძლოა, არც ზემოთ თქმული იყოს უთუო და უთუმცაო, მაგრამ უნდა ვაღიაროთ, რომ ისტორიული თხზულება მართლაც ექვემდებარება პოეტიკისა და რიტორიკის მოთხოვნებს: ეს მართლაც ტექსტია, მისთვის ნიშანდობლივი სიუჟეტით, ,,ინტრიგით“, ენის მეტაფორულობით … იგი დამოკიდებულია თანამედროვეობაზე მსოფლმხედველობრივად, იდეოლოგიურად, ექსისტენციურად, ლინგვისტურად…

,,ლინგვისტურმა შემობრუნებამ“ შესაძლებელი გახადა ისტორიული რეალობის, როგორც ენობრივი რეპრეზენტაციის ამ თუ იმ ვარიანტის, განხილვა.

თანამედროვე ისტორია ცდილობს, წარსული ერთ მთლიანობად წარმოსახოს, და ამ პროცესში ნარატივი მოვლენათა აღწერის მთავარ საშუალებად მიაჩნია; აქ დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ასევე ამ მოვლენების დამაკავშირებელი კონტექსტის ფორმირებასაც. ნარატივის კონცეპტი მხოლოდ მრავალფეროვნების ფასეულობას როდი ამკვიდრებს; ამ ფორმით ხორციელდება ისტორიული კვლევის სპეციფიკურობა და მეცნიერულობა; აქ ისტორიკოსი ეპიზოდთა სერიას ერთ მთლიანობად აქცევს. თანამედროვე ისტორიაში ყველაზე საინტერესოა იმის კვლევა, თუ როგორ მოხდა ესა თუ ის მოვლენა, და არა ის, რამდენად ჭეშმარიტია ისტორიული ნარატივი. ნარატივი შეიცავს წარსულის მოდელების ერთიანობასა და მეტაფორულ განცხადებებს ისტორიის ამ ტიპებისა და მოდელების მსგავსებაზე; მათი მეშვეობით ადამიანები თავიანთ ცხოვრებისეულ მოვლენებს უკავშირებენ საკუთარი კულტურის სტრუქტურებსა და მნიშვნელობებს. ნებისმიერი ისტორიული ტექსტის ავტორი თხრობისას რეალურ დროს კი არ გამოხატავს, არამედ კულტურულ კონტექსტში ორგანულად ჩართულ პირობით ტემპორალურობას: ეს მსჭვალავს მთელ ნარატივს, რომელიც იწყება (დასაწყისში იკვეთება ზოგადი ორიენტაცია), გრძელდება (თხრობის შუა ნაწილში ავტორი სვამს პრობლემას, აფასებს მას და წყვეტს) და სრულდება. ისტორიული ნარატივი არის ისტორიული ცოდნის ისეთი ფორმა, რომლისთვისაც მნიშვნელოვანი აღარ არის განმარტებისა და გაგების დიქოტომია. სოციალური ფენომენების ახალი ცოდნა ისტორიაში ყალიბდება ცალკეულ შემთხვევათა და ადამიანთა  მოგონებების თეორიული გენერალიზაციის საფუძველზე: ისტორია წარმოდგება დროში მოწესრიგებულ მოვლენათა სერიად; ინტერპრეტაციისას მნიშვნელოვანია ისტორიულ დეტალებზე ყურადღების გამახვილება; ისტორიკოსი წარსულის რომელიღაც ხატ-სახეს უფრო მასშტაბურად მიიჩნევს, ინტერესდება მისით და ამიტომაც ირჩევს სწორედ მას.

ისტორიაში ნარატიული მიდგომისათვის ნიშანდობლივია პირობითად სახელდებული რამდენიმე პარამეტრი:

რეტროსპექტულობა, როცა წარსულის მოვლენები აწმყოსა და მომავლის პრიზმით განიხილება;

პერსპექტიულობა, როცა მოვლენის ისტორიული შეფასება ისტორიკოსის მსოფლმხედველობაზეა დამოკიდებული;

არჩევითობა, როცა რელევანტური ინფორმაცია შეირჩევა;

სპეციფიკურობა, როცა ისტორიული ცოდნა გავლენას ახდენს იდენტობის ფორმირებაზე;

კომუნიკატიურობა, როცა კულტურული დისკურსი ზემოქმედებს ისტორიულ ცოდნაზე;

ფიქტიურობა, როცა ისტორიული ინტერპრეტაცია დამოკიდებულია იმ სოციალურ პირობებზე, რომელთა ფარგლებშიც ის ორიენტირის როლს თამაშობს;

მხატვრული და მეცნიერული ტიპების დაახლოება, მათთვის ნიშანდობლივი ზოგადი და ინდივიდუალური თავისებურებებით.

და მაინც: რატომ არის ეს ისტორია, რომელსაც ლიტერატურული ფორმა აქვს, და არა – უბრალოდ, ლიტერატურა?

აქ გამოგვადგება ფსიქოთერაპიის ანალოგია: ისტორიკოსი ითავსებს თერაპევტის ფუნქციას, როცა წარსულს კულტურისათვის მისაღებ მნიშვნელობას ანიჭებს, ანუ ნარატივი მხოლოდ კი არ აწესებს, ამკვიდრებს, ადგენს, არამედ – ხელმეორედ იაზრებს პირველად მასალას, სინამდვილეს გარკვეულობას ანიჭებს და ამა თუ იმ სახით წარმოაჩენს.

 

 სათაური და ტექსტი

ტექსტისა და კულტურული კონტექსტის ურთიერთდამოკიდებულებაზე საუბრისას ი. ლოტმანი ეხება სათაურის საკითხს. ამ შემთხვევაში, ტექსტი კომუნიკაციური აქტისას უკვე შეტყობინება კი აღარ არის, არამედ მისი სრულუფლებიანი მონაწილე, სუბიექტი, წყარო ან ინფორმაციის მიმღებია. ტექსტის დამოკიდებულებამ კულტურული კონტექსტისადმი შესაძლოა მიიღოს მეტაფორული ხასიათი, როცა ტექსტი აღიქმება, როგორც მთელი კონტექსტის შემცვლელი, რომლის ერთგვარი ეკვივალენტიცაა იგი, ან – მეტონიმური ხასიათი, როცა ტექსტი წარმოადგენს კონტექსტს, როგორც მთელის გარკვეული ნაწილი წარმოადგენს მთელს.

ლოტმანი ანალოგიურად მიიჩნევს ურთიერთდამოკიდებულებას მხატვრულ ტექსტსა და მის სათაურს შორის. ერთი მხრივ, ისინი შეგვიძლია განვიხილოთ, როგორც ორი დამოუკიდებელი ტექსტი, რომლებიც ,,ტექსტი-მეტატექსტის“ იერარქიაში სხვადასხვა დონეებზე არიან განთავსებულნი, ხოლო მეორე მხრივ, ისინი შეიძლება განვიხილოთ ერთი ტექსტის ორ ქვეტექსტად. სათაური შეიძლება მიემართებოდეს მისი საშუალებით აღნიშნულ ტექსტს მეტაფორის ან მეტონიმიის პრინციპით. ის შეიძლება რეალიზებული იყოს პირველადი ენის სიტყვების მეშვეობით, რომლებიც გადაითარგმნება მეტატექსტის რანგში, ან მეტაენის სიტყვების მეშვეობით და ა.შ. შედეგად, სათაურსა და მისით აღნიშნულ ტექსტს შორის წარმოიქმნება რთული აზრობრივი გამა, რომელიც წარმოშობს ახალ შეტყობინებას (Ю. М. Лотман, СЕМИОТИКА КУЛЬТУРЫ И ПОНЯТИЕ ТЕКСТА, Лотман Ю.М. Избранные статьи. Т. 1. – Таллинн, 1992. – С. 129-132).

ვიგოტსკის აზრით, ნებისმიერი მოთხრობა, სურათი, ლექსი რთული მთლიანობაა, რომელიც შედგება სხვადასხვა ელემენტებისაგან; ისინი ორგანიზებულნი არიან განსხვავებულ დონეებზე,  დაქვემდებარებისა და ურთიერთკავშირის განსხვავებულ იერარქიაში; და ამ რთულ მთლიანობაშიც ყოველთვის ჩნდება რომელიღაც დომინირებული მომენტი, რომელიც განსაზღვრავს მთელი მოთხრობის აგებულებას, მისი თითოეული ნაწილის არსსა და დანიშნულებას (Выготский Л.С. Психология искусства. М., 1997, გვ. 193).

ჩატარებული კვლევის თანახმად, შეიძლება უფრო კონკრეტული საუბარი სათაურის დამოკიდებულებაზე ტექსტთან და მის ფუნქციებზე.

არსებობს სათაურისა და ტექსტის ურთიერთკავშირის ორი ფორმა: ექსპლიციტური და იმპლიციტური.

ექსპლიციტური ურთიერთკავშირი გულისხმობს დისტანტურ გამეორებას, რომელსაც აყალიბებს არა მხოლოდ თვით ტექსტი, არამედ ნაწარმოების ქვეტექსტიც. ასეთი კავშირი ერთჯერადიცაა და მრავალჯერადიც. ექსპლიციტური ურთიერთკავშირი ყველაზე მეტად მიიღწევა მაშინ, როცა სათაურის გამეორებადი ელემენტები მსჭვალავენ მთელ ტექსტს და თავსდებიან ნაწარმოების დასაწყისში ან ბოლოში ანუ – მის ,,ძლიერ პოზიციებზე“.

იმპლიციტური ურთიერთკავშირი გულისხმობს სათაურის გამაშუალებელ მდგომარეობას ტექსტთან, როცა სათაურის შინაარსი დაშიფრულია მეტაენის მეშვეობით, ხოლო ტექსტი წარმოდგება მეტაფორიზებული სათაურის განხორციელებად. იმპლიციტური კავშირი წარმოიქმნება მაშინ, როცა სათაური და ტექსტი წარმოქმნიან ახალ ერთიან შეტყობინებას.

ლიტერატურული ნაწარმოები მთელი სისტემაა, რომელიც შედგება სხვადასხვა კომპონენტისაგან. ყველა ტექსტს აქვს თავისი ფარგლები (დასაწყისი და დასასრული), რომლებიც აძლიერებს ტექსტის შინაგან ერთიანობას და დასრულებულ ფორმას ანიჭებს ნაწარმოებს. ,,დასაწყისს აქვს განმსაზღვრელი მამოდელიერებელი ფუნქცია „ (ი. ლოტმანი). დასაწყისი შესაძლოა გულისხმობდეს ავტორის ვინაობას, სათაურს, ქვესათაურს, ეპიგრაფს, წინასიტყვაობას, ხოლო დასასრული – ბოლოსიტყვაობას, თავებად დაყოფას, შენიშვნებს… ჟანრული სპეციფიკიდან გამომდინარე, ერთმანეთს ენაცვლება ძირითადი და ფაკულტატური კომპონენტები. მაგალითად, ლირიკულ ნაწარმოებს შეიძლება არც ჰქონდეს სათაური, მაშინ, როცა დრამა აუცილებლად გულისხმობს მოქმედ პირთა ნუსხას. შემოფარგვლისათვის, დასაზღვრისათვის ნიშანდობლივი კომპონენტები ურთიერთდაკავშირებულად და ნაწარმოების მთელი ტექსტის მიმართ უნდა განვიხილოთ.

ამა თუ იმ ისტორიულ ეპოქაში ეს კომპონენტები სხვადასხვა იყო. მაგალითად, მე-19 საუკუნის შუა ხანებამდე მწერლები ტექსტს უცილოდ წარუმძღვარებდნენ ხოლმე პრეტექსტს, რომლითაც ნაწარმოების არსს განმარტავდნენ ან საკუთარი პოეტიკის თავისებურებებს აღნიშნავდნენ. რომანტიკოსები იყენებდნენ ეპიგრაფებს განსაზღვრული შთაბეჭდილების შესაქმნელად და ა.შ.

სათაურს თავისი ფუნქციები აქვს, რომლებიც იყოფა გარეგან და შინაგან მახასიათებლებად.

გარეგნულია: რეპრეზენტატიული ფუნქცია, რომელიც მიემართება მკითხველს და უსვამს მას განსაზღვრულ კითხვას, რომელზე პასუხი წიგნის წაკითხვის შემდეგ უნდა მიიღოს;

შემაერთებელი ფუნქცია, რომელიც გულისხმობს ვითარებას, როცა სათაური გარკვეულად აკავშირებს მკითხველსა და ნაწარმოებს, ნაწარმოებსა და სხვა ტექსტებს, ასევე – ტექსტის ყველა ელემენტს;

ამას ემატება მკითხველის აღქმის ორგანიზების ფუნქციაც.

შინაგანია:

 

ნომინატიური ფუნქცია, საერთო ყველა ნაწარმოებისათვის, როცა სათაურის დანიშნულება ტექსტის იდენტიფიკაციაა;

იზოლაციისა და დასრულებულობის ფუნქცია, როცა სათაური ტექსტს სხვა ტექსტებისაგან გამოყოფს და ნაწარმოებს დამოუკიდებლობას ანიჭებს;

ტექსტწარმომქმნელი ფუნქცია, რომელიც მკითხველის აღქმის ორგანიზების გარეგნული ფუნქციის შინაგანი ეკვივალენტია.

ასევე მიუთითებენ:

ინფორმატიულ ფუნქციას, როცა სათაური მკითხველს შინაარსზე აწვდის ინფორმაციას;

სარეკლამო ფუნქციას, რომლისათვის იყენებენ სხვადასხვა საშუალებებს: ფრთიან გამოთქმებს, აფორიზმებს, სატირულ ხერეხებსა და სხვ. სარეკლამო ფუნქცია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პუბლიცისტურ ტექსტში.

ესთეტიკურ ფუნქციას, როცა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მკითხველზე ემოციური ზემოქმედება.

იმის მიხედვით, თუ რომელი – გარეგანი თუ შინაგანი – ფუნქცია დომინირებს, გამოყოფენ სათაურთა ორ ტიპს: გარე მიმართულების სათაურს, რომელიც მკითხველისკენაა მიმართული და  მის ემოციებზე ზემოქმედებს; და შიდა მიმართულებისას, რომელიც მიემართება ტექსტს და ცხოველმყოფლობას ანიჭებს ენის პარადიგმატულ საშუალებებს, მონაწილეობს ტექსტის სემანტიკურ და კომპოზიციურ ორგანიზებაში.

გვთავაზობენ სათაურთა ამგვარ კლასიფიკაციასაც:

ნაწარმოების ძირითადი თემისა თუ პრობლემის გამომხატველი სათაურები, რომლებიც მკითხველს ნაწარმოებში ასახული მოვლენების ზოგად სურათს უხატავენ; ასეთი სათაურები ხშირად სიმბოლურ ხასიათს იძენენ, ხოლო ნაწარმოების თემა მხატვრული ტექსტის კითხვისას ფართოვდება.

ნაწარმოების სიუჟეტური პერსპექტივის ამსახავი სათაურები, რომლებიც, თავის მხრივ, ორად განიყოფება:

ერთგვარი ფაბულური სათაურები, როცა მთელი სიუჟეტური რიგია წარმოდგენილი;

და

ერთგვარი კულმინაციური სათაურები, რომლებიც გამოყოფენ მოქმედების განვითარების თვალსაზრისით უმთავრეს მომენტებს; ამ შემთხვევებში ჩანს თხრობის კულმინაცია, რომელიც ტექსტს ორ ნაწილად ყოფს: ამ მომენტამდე და მას შემდეგ.

სათაურში შეიძლება აღნიშნული იყოს სიუჟეტური დეტალი, რომელიც ექსპოზიციისას, კვანძის შეკვრის ან გახსნისათვის მნიშვნელოვანია;

ერთგვარი პერსონაჟული სათაურები, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი ანთროპონიმია: იგი აცნობს მკითხველს ხან მთავარი პერსონაჟის ეროვნებას, ხან სოციალურ მდგომარეობას, ხან ტომობრივ კუთვნილებას… ანთროპონიმთა განსაკუთრებულ ჯგუფს შეადგენს გამჭვირვალე შინაგანი ფორმის მქონე სახელები, რომლებიც გამოხატავენ ავტორის შეფასებას და ნაწარმოების წაკითხვამდე უქმნიან გარკვეულ შთაბეჭდილებას. ზოგი პერსონაჟის სახელი საზოგადო სახელადაც კი იქცევა.

ავტორმა სათაურში შეიძლება შემოიყვანოს არა ერთი, არამედ რამდენიმე პერსონაჟი, რითაც მათ თანაბარ მნიშვნელობას გახაზავს.

დროისა და სივრცის აღმნიშნავი სათაურები, როცა აღნიშნულია ქრონოტოპოსის კოორდინატები. ციკლურ კოორდინატებთან ერთად  (დღის, კვირის, თვის რომელიმე მონაკვეთი) მოქმედების დრო შეიძლება აღინიშნოს ისტორიულ მოვლენასთან დაკავშირებული თარიღით, რეალური ისტორიული პერსონაჟით და ა.შ. ადგილის კოორდინატი შეიძლება გამოიხატოს კონკრეტულ-რეალური ან გამოგონილი ტოპონიმით და ა.შ. (Литературная энциклопедия терминов и понятий/ Под ред. А.Н. Николюкина. – М., 2001;  Ламзина А.В.Заглавие//Литературоведение. Литературное произведение: основные понятия и термины. Под ред.Л.В.Чернец.М.,2001; Кожина Н.А. Заглавие художественного произведения: онтология, функции, параметры типологии//Проблемы структурной лингвистики.1984.:М.,1988; Лотман Ю.М. Структура художественного текста.:М.,1970; Каплан А. Заглавие – его семантическое и эстетическое назначение//Литературная Грузия.- 1984. – №2).

 

 

ქართული ისტორიული ნარატივი

ქართულ ისტორიულ ნარატივზე საუბარი უნდა დავიწყოთ აგიოგრაფიით, თუნდაც იმიტომ, რომ ძველ ქართულ მწერლობაში სამოქალაქო ისტორიული თხზულებების აღმნიშვნელ სახელად და ტერმინად, ისევე, როგორც – საეკლესიო ისტორიაში, ,,ცხოვრება“ (ცხორება) იხმარებოდა. ასევე გვხვდება – ,,მარტვილობა“ ( მარტვილობაი) და ,,წამება“ (წამებაი).

სხვათა შორის, ,,ქართლის ცხოვრებასაც“ ჯერ ,,ქართველთა ცხოვრება“ ეწოდებოდა, შემდეგ – ,,ცხოვრება ქართლისა“, ბოლოს – ,,ქართლის ცხოვრება“. სეხნია ჩხეიძემაც – მე-17 საუკუნის ქართველმა მწერალმა – თავის ნაშრომს ,,ცხოვრება მეფეთა“ უწოდა.

სიტყვა ,,ცხორება“ ქართულში ერთხანს საისტორიო თხზულებათა საზოგადო სახელი იყო და ,,ისტორიას“ ნიშნავდა. ამას ადასტურებს ბერძნული (ცხორება ბერძენთა), სომხური (ცხორება სომხითისა), სპარსული (ცხორება სპარსთა) საისტორიო კრებულების ამგვარად მოხსენიება ქართველ ისტორიკოსთა: ლეონტი მროველის, ჯუანშერის, სწავლულ კაცთა, ქართლის ცხოვრების გადაკეთებული გაგრძელების ავტორების მიერ.

საისტორიო ნაწარმოებთა ერთ-ერთ სახელად იხმარებოდა აგრეთვე ,,მატიანე“. დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსს მოხსენიებული აქვს ,,ძველი მატიანე ქართლისაი“. ეფრემ მცირე ასახელებს ,,წმიდათა მატიანეებს“. ეფრემისავე სიტყვებიდან ჩანს, რომ ძველად ამ სახელით დაბალხარისხოვანი, მოვლენათა მხოლოდ მარტივად აღმნუსხველი საისტორიო თხზულებები იწოდებოდა; ივანე ჯავახიშვილს ისეთი ტექსტების არსებობა, როგორებიც გახლდათ ,,მატიანე მოსახსენებელი სულთა“, ,,მატიანენი სააღაპონი“, აფიქრებინებდა, რომ მატიანე სიის მსგავსად შედგენილი, საისტორიო ცნობების მარტივად აღმწერის თხზულება იყო. მეცნიერისავე დაკვირვებით, მხოლოდ ვახუშტი ბატონიშვილსა აქვს ისტორიის ეკვივალენტად მატიანე ნახმარი: ,,მატიანე განიყოფების ორად: საეკლესიოდ და სამოქალაქოდ“; ,,მატიანე განიყოფების ადგილის აღწერად, ნათესავთა მეტყველებად, წლის მრიცხველობად და მოქმედების აღწერად“.

ეფრემ მცირე ასახელებს ქრონოგრაფს (ხრონოღრაფი) ბერძნული ქრონოგრაფის მოხსენიებისას. ამ ტერმინის მკვიდრობაზე საუბარი ჭირს, მაგრამ ალბათ, ბერძნული ქრონოგრაფის შესატყვისი იყო ,,ჟამთააღმწერლობა, ხოლო ქრონოგრაფოსისა – ,,ჟამთააღმწერელი“. ეს სრულიადაც არ გამორიცხავს იმას, რომ ჟამთააღმწერელობა ისტორიკოსობას, ხოლო ჟამთააღმწერელი – ისტორიკოსს ნიშნავდა.

ზემოთ აღვნიშნეთ, რომ საისტორიო თხზულების სათაურად ,,ცხორება“ იხმარებოდა, რის სანაცვლოდაც თამარ მეფის ისტორიკოსმა პირველად იხმარა ტერმინი ,,ისტორია“. ამას გარდა, მას ,,ისტორიათააღმწერელობაცა“ აქვს ნახმარი, რაც მნიშვნელობით ისტორიოგრაფიას უნდა უდრიდეს.

არსებობდა ტერმინი ,,ჰამბავიც“, რომელიც ეფრემ მცირეს საისტორიო თხზულებათა სახელთა სიაშია. არსენი კათალიკოსი ლეონტი მროველს თხზულებას უწოდებს ,,ამბავი მეფეთა“-ს, ხოლო საკუთრივ ლეონტი თავისი შრომის ერთ თავს – ,,ამბავი ქართლისა“; პაპუნა ორბელიანი – მე-18 საუკუნის ქართველი ისტორიკოსი თავის ისტორიულ თხზულებას ,,ამბავნი ქართლისანი“-ს სახელით გვამცნობს.

საისტორიო თხზულებათა ნუსხაში ეფრემ მცირეს მოხსენიებული აქვს ,,მოთხრობაც“. იგივე მეცნიერი იხსენიებს ,,საეკლესიო მოთხრობასაც“. თამარ მეფის ისტორიკოსთან გვხვდება ,,შესხმა-მითხრობა“; არსებობდა ტერმინი ,,თხრობაი“. ბატონიშვილი ვახუშტი ასახელებს ,,ქორონიკონებსაც“, იმავე მატიანეებს, კინკლოსებს, ქრონოლოგიურ მინაწერებს…

საგანგებოდ შევჩერდეთ საისტორიო თხზულებათა კრებულ ,,ქართლის ცხოვრებაზე“ და საკუთრივ – მის სათაურზე:

ეს სათაური კრებულს უკვე ერქვა XIII-XIV საუკუნეებში, რასაც ადასტურებს სტეფანოზ ორბელიანი. მის 1299 წელს დასრულებულ ნაშრომში მოხსენიებული აქვს ,,ქართველთა  მატიანეთა წიგნი, რომელსაც ქართლის ცხოვრებას უწოდებენო. მაგრამ რამ დაუდო ამას სათავე? კრებულში შემავალ ნაწარმოებთა უმრავლესობას ჰქონდა სათაურები: ,,ცხოვრება ქართუელთა მეფეთა და პირველთაგანთა მამათა და ნათესავთა“, ,,წმინდა არჩილის წამება“, ,,ცხორება ვახტანგ გორგასალისა მეფისა“, ,,ცხორება და უწყება ბაგრატონიანთა ჩუენ ქართუელთა მეფეთასა“ და ა.შ. არც ერთ მათგანს არ შეეძლო, მთელი კრებულისათვის ეს სათაური მეინიჭებინა, თუ არ ვიფიქრეთ, რომ სანამ კრებულში მხოლოდ ლეონტი მროველისა და ჯუანშერის თხზულებები იყო შეტანილი და იგი ვახტანგ გორგასალის მეფობით მთავრდებოდა, მას სახელად ,,ქართლის ცხოვრება“ კი არა, არამედ ,,ქართველთა ცხოვრება“ ანუ ლეონტის თხზულების სათაურის პირველი ორი სიტყვა რქმევია. ივანე ჯავახიშვილის აზრით, თხზულებას, რომელსაც შეეძლო მიენიჭებინა კრებულისათვის სახელი ,,ქართლის ცხოვრება“, უნდა რქმეოდა ,,ცხოვრება ქართლისა“. განსვენებულ მეცნიერს ამგვარად მიაჩნდა ,,მატიანე ქართლისაი“, ნაწარმოები, რომელსაც მის დროს ჯერ კიდევ არ ჰქონდა დამკვიდრებული ეს სახელწოდება. ივანე ჯავახიშვილივე ვარაუდობდა, რომ მისი ავტორი სწორედ აღმოსავლეთ საქართველოდან უნდა ყოფილიყო; მის თხზულებაში ქართლის შესახებ ყოველთვის დაწვრილებითაა საუბარი, ავტორმა აქაური გზების, სოფლების სახელები და მდებარეობა მშვენივრად იცის, მაშინ, როცა ნაკლებად ერკვევა კახეთის საკითხებში, და აფხაზეთზე საუბრისას ხომ იშვიათად გვხვდება ტოპონიმები; ის ხმარობს ზმნებს, სადაც შემოსვლის აღმნიშვნელი ზმნისწინებია ნახმარი და ა.შ.

ყურადღების ღირსია, რომ ანა დედოფლისეულ ქართლის ცხოვრებაში („ქართლის ცხოვრების“ ნუსხა, გადაწერილი დაახლოებით 1479–1495 წლებში კახეთის მეფის ალექსანდრე I-ის მეუღლის დედოფალ ანას (თავად გარსევან ჩოლოყაშვილის ქალიშვილი) ბრძანებით, რის გამოც მას „ანასეული“ ეწოდა; ანასეული „ქართლის ცხოვრება“ გადაწერილია მხედრულით, XIII საუკუნის I მეოთხედში შედგენილი დედნიდან) არის ასეთი სიტყვები: ,,საქმენი ხელთა ჩუენთანი წარმართენ, უფალო, ცხორება და მოქცევა ქართლისა და მოთხრობა ნათესაობისა და თუ რომელნი რომელთა ტომთანი ვართ, ანუ თუ ვითარ მოვიქეცით და მოვიღეთ სჯული ქრისტეანობისა და ვიცანთ ღმერთი, ისმინეთ აღწერილი აბიათარისი“. ეს გახლავთ პირველი შემთხვევა, როცა ,,ქართლის ცხოვრების“ სახელწოდება ანუ ,,ცხორება ქართლისა“ მოხსენიებულია (ი. ჯავახიშვილი, თხზულებანი, ტომი 8, თბილისი, 1977, გვ.26-30; 200-202; 308).

ამგვარად, შეიძლება დანამდვილებით ვთქვათ, რომ კრებულს უკვე ,,ქართლის ცხოვრება“ ერქვა XIII საუკუნეში.